રવિવારની સવારે દિલ્હીમાં ‘સામ્બા અને સિતાર’ નો સંગમ
નમસ્કાર ભારત! આજે તારીખ ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬, રવિવાર છે. નવી દિલ્હીના રાજપથ (કર્તવ્ય પથ) પર આજે એક અલગ જ રોનક જોવા મળી રહી છે. લેટિન અમેરિકાના સૌથી મોટા દેશ અને ભારતના જૂના મિત્ર એવા બ્રાઝિલના રાષ્ટ્રપતિ લુલા દ સિલ્વા (Luiz Inácio Lula da Silva) ભારતની ત્રણ દિવસીય ઐતિહાસિક મુલાકાતે પધાર્યા છે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પ્રોટોકોલ તોડીને એરપોર્ટ પર તેમનું ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કર્યું. આ દ્રશ્ય માત્ર બે નેતાઓનું મિલન નથી, પણ તે પૃથ્વીના બે છેડા પર વસેલા લોકશાહી દેશોના અતૂટ બંધનનું પ્રતિક છે. ભારત (એશિયાની મહાસત્તા) અને બ્રાઝિલ (દક્ષિણ અમેરિકાની મહાસત્તા) જ્યારે હાથ મિલાવે છે, ત્યારે વૈશ્વિક રાજકારણમાં Geopolitical Forces (ભૌગોલિક-રાજકીય બળો) ની દિશા બદલાઈ જાય છે.
૨૦૨૬ માં આ મુલાકાતનું મહત્વ અનેકગણું વધી ગયું છે. યુક્રેન અને ગાઝાના સંઘર્ષો વચ્ચે, ગ્લોબલ સાઉથ (વિકાસશીલ દેશો) નો અવાજ બુલંદ કરવા માટે ભારત અને બ્રાઝિલ એક મંચ પર આવ્યા છે. શું બંને દેશો સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) માં કાયમી સીટ માટે નવો દાવ રમશે? શું બ્રાઝિલ ભારત પાસેથી તેજસ વિમાનો ખરીદશે? અને શું ઇથેનોલ પોલિસી પર કોઈ મોટો કરાર થશે?
ભાગ ૧: સ્વાગત અને કેમિસ્ટ્રી – બે જૂના દોસ્તોનું મિલન
લુલા દ સિલ્વા ત્રીજી વાર બ્રાઝિલના રાષ્ટ્રપતિ બન્યા છે અને પીએમ મોદી સાથે તેમના સંબંધો હંમેશા ઉષ્માભર્યા રહ્યા છે.
૧. G20 ની સફળતા:
ભારતે ૨૦૨૩ માં G20 ની અધ્યક્ષતા કરી હતી અને બ્રાઝિલે ૨૦૨૪ માં. આ ટ્રોઇકા (Troika) દરમિયાન બંને નેતાઓએ સાથે મળીને ગ્લોબલ સાઉથના મુદ્દાઓને જે રીતે વાચા આપી હતી, તેનાથી પશ્ચિમી દેશો પણ ચોંકી ગયા હતા. આજે ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ આ Diplomatic Forces ફરી એક થઈ છે.
૨. વ્યક્તિગત સંબંધો:
લુલા એક મજૂર નેતામાંથી રાષ્ટ્રપતિ બન્યા છે, જ્યારે મોદી એક ચા વેચનાર પરિવારમાંથી આવે છે. બંને નેતાઓ ગરીબી અને સંઘર્ષ જોઈને ઉપર આવ્યા છે. તેમની વિચારધારામાં એક સમાનતા છે—ગરીબોનો ઉત્કર્ષ. આ સમાનતા તેમની મિત્રતાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
ભાગ ૨: જૈવિક ઇંધણ (Biofuel) – સૌથી મોટો દાવ (Energy Forces)
ભારત અને બ્રાઝિલ વચ્ચે જો કોઈ સૌથી મોટો અને ગેમચેન્જર કરાર થવા જઈ રહ્યો હોય, તો તે છે—બાયોફ્યુઅલ (જૈવિક ઇંધણ).
- ગ્લોબલ બાયોફ્યુઅલ એલાયન્સ (GBA): ૨૦૨૩ માં ભારતે આ સંગઠનની સ્થાપના કરી હતી, જેમાં બ્રાઝિલ મુખ્ય ભાગીદાર છે.
- ઇથેનોલ ટેકનોલોજી: બ્રાઝિલ પાસે ઇથેનોલ ઉત્પાદન અને ‘ફ્લેક્સ-ફ્યુઅલ એન્જિન’ (Flex-fuel Engine) ની વિશ્વની શ્રેષ્ઠ ટેકનોલોજી છે. ત્યાંની ગાડીઓ ૧૦૦% ઇથેનોલ પર ચાલે છે.
- ભારતનો ફાયદો: ભારત ઈચ્છે છે કે બ્રાઝિલ આ ટેકનોલોજી ભારતને ટ્રાન્સફર કરે. જો ભારતમાં પણ ૧૦૦% ઇથેનોલ વાળી ગાડીઓ ચાલવા માંડે, તો આપણી ક્રૂડ ઓઈલની આયાત ઘટી જશે અને ખેડૂતો (શેરડી પકવતા) માલામાલ થઈ જશે.
- આ મુલાકાતમાં Renewable Energy Forces ને વેગ આપતા મોટા કરારો પર હસ્તાક્ષર થવાની શક્યતા છે.
ભાગ ૩: સંરક્ષણ સહયોગ – આકાશ અને સમુદ્રમાં ભાગીદારી (Defense Forces)
અત્યાર સુધી ભારત માત્ર રશિયા, ફ્રાન્સ કે અમેરિકા પાસેથી હથિયારો ખરીદતું હતું. પણ હવે ભારત નિકાસકાર બનવા માંગે છે, અને બ્રાઝિલ એક મોટું બજાર છે.
૧. એમ્બ્રાયર (Embraer) વિમાનો:
બ્રાઝિલની એરોસ્પેસ કંપની ‘એમ્બ્રાયર’ મધ્યમ કદના પરિવહન વિમાનો બનાવવામાં માહેર છે. ભારતને આવા વિમાનોની જરૂર છે. બંને દેશો વચ્ચે સંયુક્ત ઉત્પાદન (Joint Production) ની વાત ચાલી રહી છે.
૨. સબમરીન અને હેલિકોપ્ટર:
બ્રાઝિલને પોતાની નેવી માટે સબમરીનની જરૂર છે અને ભારત પાસે સ્કોર્પિન ક્લાસ સબમરીનનો અનુભવ છે. વળી, ભારતનું ‘ધ્રુવ’ અને ‘પ્રચંડ’ હેલિકોપ્ટર બ્રાઝિલના એમેઝોન જંગલોમાં પેટ્રોલિંગ માટે શ્રેષ્ઠ સાબિત થઈ શકે છે.
૩. ડ્રોન ટેકનોલોજી:
આજના યુદ્ધોમાં ડ્રોન મહત્વના છે. બંને દેશોની Military Forces ડ્રોન અને સાયબર વોરફેર ક્ષેત્રે માહિતીનું આદાન-પ્રદાન કરશે.
ભાગ ૪: કૃષિ અને ખાદ્ય સુરક્ષા – અન્નનો ભંડાર
બ્રાઝિલ દુનિયાનું ‘ફાર્મ હાઉસ’ છે અને ભારત પણ કૃષિપ્રધાન દેશ છે.
- તેલીબિયાં અને દાળ: ભારત બ્રાઝિલથી સોયાબીન તેલ અને તુવેર દાળની આયાત કરે છે. ૨૦૨૬ માં ભારતમાં કઠોળના ભાવ અંકુશમાં રાખવા માટે લુલા સાથે લોંગ ટર્મ ડીલ થઈ શકે છે.
- પશુપાલન: બ્રાઝિલની ગીર ગાયો (જે મૂળ ગુજરાતની છે) દૂધ ઉત્પાદનમાં વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. ભારત બ્રાઝિલ પાસેથી આધુનિક જિનેટિક્સ ટેકનોલોજી (Genomics) મેળવવા માંગે છે જેથી ભારતની ગાયોની દૂધ ઉત્પાદન ક્ષમતા વધે.
- અહીં Agricultural Forces એકબીજાના પૂરક બનીને કામ કરશે.
ભાગ ૫: સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં સુધારો – G4 નું ગઠબંધન
ભારત અને બ્રાઝિલ બંને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) માં કાયમી સીટના પ્રબળ દાવેદાર છે. તેઓ G4 (ભારત, બ્રાઝિલ, જર્મની, જાપાન) જૂથનો ભાગ છે.
- લુલા અને મોદી આ મુલાકાતમાં UNSC સુધારા માટે એક સંયુક્ત રણનીતિ જાહેર કરશે.
- તેઓ પશ્ચિમી દેશો પર દબાણ લાવશે કે હવે ૧૯૪૫ ની વ્યવસ્થા ૨૦૨૬ માં ન ચાલે.
- આ Political Forces નો ઉપયોગ કરીને તેઓ ગ્લોબલ ગવર્નન્સમાં ફેરફાર ઈચ્છે છે.
ભાગ ૬: વેપાર અને MERCOSUR – બજારની શોધ (Economic Forces)
ભારત અને બ્રાઝિલ વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર લગભગ ૧૫-૨૦ અબજ ડોલરનો છે, જે બંને દેશોના કદ પ્રમાણે ઓછો છે.
- MERCOSUR કરાર: મર્કોસુર (MERCOSUR) એ લેટિન અમેરિકાનું ટ્રેડ બ્લોક છે (જેમાં બ્રાઝિલ, આર્જેન્ટિના વગેરે છે). ભારત આ બ્લોક સાથે મુક્ત વ્યાપાર કરાર (PTA/FTA) વિસ્તારવા માંગે છે.
- ફાર્મા અને આઈટી: બ્રાઝિલમાં ભારતીય દવાઓ (જેનેરિક મેડિસિન) ની ભારે માંગ છે. ભારતીય આઈટી કંપનીઓ (TCS, Infosys) બ્રાઝિલમાં મોટા પાયે રોજગારી આપે છે.
- લુલાની મુલાકાતથી ભારતીય નિકાસકારો માટે લેટિન અમેરિકાના દરવાજા ખૂલી જશે. Economic Forces ને આનાથી મોટો વેગ મળશે.
ભાગ ૭: અવકાશમાં ભાગીદારી – ISRO અને AEB
ભારતનું ઈસરો (ISRO) અને બ્રાઝિલિયન સ્પેસ એજન્સી (AEB) વચ્ચે ગાઢ સંબંધો છે.
- એમેઝોનિયા-૧: ભારતે અગાઉ બ્રાઝિલનો ઉપગ્રહ લોન્ચ કર્યો હતો.
- એમેઝોન પર નજર: બ્રાઝિલ એમેઝોન જંગલોમાં લાગતી આગ અને ગેરકાયદેસર કટાઈ પર નજર રાખવા માટે ભારતના રિમોટ સેન્સિંગ સેટેલાઈટની મદદ માંગે છે.
- અવકાશમાં રહેલી આ Scientific Forces પૃથ્વી પરના પર્યાવરણને બચાવવામાં મદદરૂપ થશે.
ભાગ ૮: સાંસ્કૃતિક સંબંધો – યોગ અને ફૂટબોલ (Soft Power Forces)
બ્રાઝિલમાં ભારતીય સંસ્કૃતિનો જબરદસ્ત ક્રેઝ છે.
- યોગ અને આયુર્વેદ: બ્રાઝિલમાં હજારો યોગ કેન્દ્રો છે. લુલા પોતે ભારતીય ચિકિત્સા પદ્ધતિના હિમાયતી છે.
- બોલીવુડ: બ્રાઝિલમાં એક સમયે ‘Caminho das Índias’ (ઈન્ડિયાનો રસ્તો) નામની ટીવી સિરીયલ ખૂબ લોકપ્રિય થઈ હતી, જેનાથી ત્યાંના લોકો ગણેશજી અને ભારતીય રીત-રિવાજોના પ્રેમમાં પડ્યા હતા.
- ફૂટબોલ: ભારત (ખાસ કરીને કેરળ અને બંગાળ) બ્રાઝિલના ફૂટબોલનું દીવાનું છે. પેલે, રોનાલ્ડો અને નેમાર ભારતમાં ભગવાનની જેમ પૂજાય છે. આ Soft Power Forces બંને દેશોની પ્રજાને જોડે છે.
ભાગ ૯: ક્લાઈમેટ ચેન્જ – એમેઝોન અને હિમાલય
બ્રાઝિલ પાસે દુનિયાના ફેફસાં ગણાતા એમેઝોન જંગલો છે, તો ભારત પાસે હિમાલય અને પશ્ચિમ ઘાટ છે.
- બંને દેશો જૈવવિવિધતા (Biodiversity) થી સમૃદ્ધ છે.
- લુલા પર્યાવરણ પ્રેમી છે. તેઓ અને મોદી ગ્રીન એનર્જી અને કાર્બન ક્રેડિટ માર્કેટમાં સહયોગ વધારશે.
- ૨૦૨૬ માં COP (Climate Conference) માં ભારત અને બ્રાઝિલ એક જ અવાજે વિકસિત દેશો પાસે ક્લાઈમેટ ફંડની માંગણી કરશે.
ભાગ ૧૦: બ્રિક્સ (BRICS) નું ભવિષ્ય
બ્રાઝિલ અને ભારત BRICS (બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન, સાઉથ આફ્રિકા) ના સ્થાપક સભ્યો છે.
- ચીનના વધતા વર્ચસ્વને સંતુલિત કરવા માટે ભારતને બ્રાઝિલના સાથની જરૂર છે.
- લુલા અને મોદીની જોડી BRICS ને ચીન-કેન્દ્રિત થતા અટકાવી શકે છે અને તેને સાચા અર્થમાં ગ્લોબલ સાઉથનું મંચ બનાવી શકે છે.
- અહીં Strategic Forces નું સંતુલન જાળવવું ખૂબ જરૂરી છે.
ભાગ ૧૧: IBSA – એક ભૂલાયેલું સંગઠન?
IBSA (India-Brazil-South Africa) એ ત્રણ મહાન લોકશાહીઓનું સંગઠન છે. ૨૦૨૬ માં આ મુલાકાત દરમિયાન IBSA ને પુનર્જીવિત કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવશે.
- આ સંગઠન લોકશાહી મૂલ્યો અને માનવ અધિકારો પર આધારિત છે, જે તેને BRICS થી અલગ પાડે છે.
- આ Democratic Forces નું ગઠબંધન છે.
ભાગ ૧૨: ગુજરાત કનેક્શન
શું તમે જાણો છો કે બ્રાઝિલમાં જે ગાયો દૂધની નદીઓ વહાવે છે, તેના મૂળ ગુજરાતના ગીર અને કાંકરેજમાં છે?
- ૧૯મી સદીમાં ભાવનગરના મહારાજાએ બ્રાઝિલને ગીર ગાય ભેટ આપી હતી.
- આજે બ્રાઝિલમાં ‘ગીર’ બ્રીડ (Zebu Cattle) નું મોટું માર્કેટ છે.
- લુલાની મુલાકાત દરમિયાન ગુજરાતના ડેરી ઉદ્યોગ અને બ્રાઝિલ વચ્ચે ટેકનોલોજી કરાર થઈ શકે છે.
ભાગ ૧૩: વિપક્ષની પ્રતિક્રિયા
ભારતના વિપક્ષો પણ લુલાનું સ્વાગત કરી રહ્યા છે કારણ કે બ્રાઝિલ સાથેના સંબંધો પક્ષપાતથી પર છે. જોકે, તેઓ સરકાર પાસે માંગ કરી રહ્યા છે કે વ્યાપાર ખાધ (Trade Deficit) ઘટાડવા માટે પ્રયત્નો થવા જોઈએ.
ભાગ ૧૪: મિત્રતાનો નવો અધ્યાય
અંતમાં, ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ લુલા દ સિલ્વાની ભારત મુલાકાત માત્ર એક ઔપચારિકતા નથી. તે બે ઉભરતી મહાસત્તાઓનું મિલન છે.
આ મુલાકાત ઊર્જા સુરક્ષા (ઇથેનોલ), સરહદી સુરક્ષા (ડિફેન્સ ડીલ્સ) અને આર્થિક સુરક્ષા (વ્યાપાર) માટે ગેમચેન્જર સાબિત થશે. જ્યારે પશ્ચિમી જગત મંદી અને યુદ્ધમાં અટવાયેલું છે, ત્યારે ભારત અને બ્રાઝિલ વિશ્વને વિકાસનો નવો રસ્તો બતાવી રહ્યા છે.
પીએમ મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ લુલાનું આલિંતન એ દર્શાવે છે કે આવનારો સમય એશિયા અને લેટિન અમેરિકાનો છે. Combined Forces of India and Brazil can reshape the world order.