પશ્ચિમ એશિયા (Middle East) માં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફાટી નીકળેલા સશસ્ત્ર સંઘર્ષની આગ હવે ધીમે ધીમે હિંદ મહાસાગર (Indian Ocean) ના શાંત જળ સુધી પહોંચી ગઈ છે. એક તરફ સમુદ્રમાં મિસાઈલો અને ઘાતક ટોરપીડોનો વરસાદ થઈ રહ્યો છે, ત્યારે બીજી તરફ ભારતે પોતાની કૂટનીતિક અને માનવીય જવાબદારી નિભાવતા એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને વ્યૂહાત્મક નિર્ણય લીધો છે. ભારતે ઈરાનના વિશાળ યુદ્ધજહાજ ‘IRIS લાવન’ (IRIS Lavan) અને તેમાં સવાર 183 નૌસૈનિકોને કેરળના કોચી નૌકામથક પર સુરક્ષિત આશરો આપ્યો છે.અમેરિકા ઈરાન યુદ્ધ
1. હિંદ મહાસાગરમાં રમાયેલો ભયાનક ખેલ: એક જહાજ બચ્યું, બીજું ડૂબ્યું
આખી ઘટનાની શરૂઆત ત્યારે થઈ જ્યારે ઈરાનના ત્રણ અદ્યતન યુદ્ધજહાજો આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લીટ રિવ્યુ (International Fleet Review) માં ભાગ લેવા માટે હિંદ મહાસાગરના ક્ષેત્રમાં આવ્યા હતા. પરંતુ અચાનક પશ્ચિમ એશિયામાં ભૌગોલિક-રાજકીય સ્થિતિ વણસી ગઈ અને અમેરિકા તથા ઈરાન વચ્ચે ખુલ્લું યુદ્ધ શરૂ થઈ ગયું. આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં રહેલા ઈરાનના આ ત્રણેય જહાજો રાતોરાત અમેરિકી નૌકાદળ (US Navy) ના સીધા નિશાના પર આવી ગયા.
IRIS લાવનની રક્ષણગાથા અને ભારતની એન્ટ્રી: સમુદ્રની વચ્ચે દુશ્મનોથી ઘેરાયેલા ઈરાનના એમ્ફિબિયસ એસોલ્ટ શિપ (Amphibious Assault Ship) ‘IRIS લાવન’ માં અચાનક ગંભીર ટેકનિકલ ખામી સર્જાઈ. જહાજનું એન્જિન અને નેવિગેશન સિસ્ટમ જોખમમાં મુકાતા ઈરાની નૌકાદળે 28 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ તાત્કાલિક ભારતનો સંપર્ક કર્યો અને મદદની અપીલ કરી.
ભારત સરકારે પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને પારખીને આંતરરાષ્ટ્રીય મેરીટાઇમ કાયદા અને માનવીય ધોરણે 1 માર્ચના રોજ આ જહાજને ભારતીય જળસીમામાં પ્રવેશવા અને કોચી પોર્ટ પર આવવાની મંજૂરી આપી. 4 માર્ચના રોજ જ્યારે આ વિશાળ યુદ્ધજહાજ કોચીના કિનારે લંગારાયું, ત્યારે તેના પર સવાર 183 ઈરાની જવાનોએ રાહતનો શ્વાસ લીધો હતો. ભારતીય નૌકાદળ (Indian Navy) દ્વારા આ તમામ સૈનિકોને અત્યંત સુરક્ષિત ફેસિલિટીમાં રાખવામાં આવ્યા છે અને જરૂરી તમામ તબીબી તથા ટેકનિકલ સહાય પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે.
2. દરિયામાં મોતનું તાંડવ: IRIS ડેનાની જળસમાધિ
જ્યાં એક તરફ ભારતે ‘લાવન’ ને બચાવી લીધું, ત્યાં બીજી તરફ ઈરાન માટે 4 માર્ચનો દિવસ અત્યંત ગોઝારો સાબિત થયો. કમનસીબે, જે દિવસે ‘લાવન’ ભારત પહોંચ્યું, બરાબર તે જ દિવસે શ્રીલંકાના તટથી માત્ર 19 નોટિકલ માઈલ દૂર આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં મોતનું તાંડવ ખેલાયું.
અમેરિકી નૌકાદળની એક પરમાણુ સબમરીને (Nuclear Submarine) ઈરાનના અન્ય એક જહાજ ‘IRIS ડેના’ (IRIS Dena) ને ટ્રેક કરી લીધું. અમેરિકાએ કોઈપણ પ્રકારની ચેતવણી આપ્યા વિના આ જહાજ પર ઘાતક ટોરપીડો (Torpedo) છોડ્યો. આ હુમલો એટલો ભયાનક હતો કે જહાજના બે ટુકડા થઈ ગયા અને જોતજોતામાં તે હિંદ મહાસાગરના અતળ ઊંડાણમાં ગરકાવ થઈ ગયું.
આ કરુણ હુમલામાં ઈરાનના 87 નૌસૈનિકોએ શહીદી વહોરી (જળસમાધિ લીધી). આ ઘટનાએ આખી દુનિયામાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. ઈરાને આ હુમલાની આકરી નિંદા કરતા ચેતવણી આપી છે કે “અમેરિકાએ આ દુઃસાહસ માટે ભારે કિંમત ચૂકવવી પડશે.”
ત્રીજા જહાજ ‘IRIS બુશેહર’ ની સ્થિતિ: ઈરાનનું ત્રીજું જહાજ ‘IRIS બુશેહર’ (IRIS Bushehr) પણ એન્જિનની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યું હતું. જીવ બચાવવા માટે આ જહાજે શ્રીલંકા તરફ દોટ મૂકી અને હાલમાં તે શ્રીલંકાના ત્રિંકોમાલી (Trincomalee) બંદરે આશરો લઈ ચુક્યું છે. શ્રીલંકન પ્રમુખ અનુરા કુમારા દિસ્સાનાયકેએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમણે આ જહાજને ‘માનવીય જવાબદારી’ ના ભાગરૂપે શરણ આપી છે.
3. ભારત માટે ‘ધર્મસંકટ’: અમેરિકા સાથે મિત્રતા અને ઈરાન સાથે વફાદારી
ડિપ્લોમસી (Diplomacy) એટલે કે કૂટનીતિની ભાષામાં કહીએ તો ભારત અત્યારે ‘બે પથ્થર વચ્ચેની સ્થિતિમાં’ છે. એક તરફ ભારતની અમેરિકા સાથે ઐતિહાસિક અને અત્યંત ગાઢ રક્ષણાત્મક ભાગીદારી (Strategic Defense Partnership) છે, તો બીજી તરફ ઈરાન સાથે સદીઓ જૂના સાંસ્કૃતિક અને વેપારી સંબંધો છે.
ભારત ઈરાનમાં વ્યૂહાત્મક રીતે અતિ-મહત્વનું ‘ચાબહાર પોર્ટ’ (Chabahar Port) વિકસાવી રહ્યું છે, જેમાં ભારતના અંદાજે 4771 કરોડ રૂપિયા દાવ પર લાગેલા છે. આવા સમયે અમેરિકાના ખુલ્લા દુશ્મન (ઈરાન) ના જહાજને પોતાના મિલિટરી બેઝ પર આશરો આપવો એ ભારતના સાહસ અને સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ (Independent Foreign Policy) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
4. વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરનો પક્ષ: ‘માનવતા પ્રથમ’
આ સમગ્ર મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયામાં ઉઠેલા સવાલોના જવાબમાં ભારતના વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે અત્યંત સ્પષ્ટ અને સંતુલિત શબ્દોમાં ભારતનો પક્ષ રજૂ કર્યો છે.
જયશંકરે જણાવ્યું હતું કે, “ભારતની પ્રાથમિકતા હંમેશા સમુદ્રી ક્ષેત્રમાં કામ કરતા નાગરિકોની સુરક્ષા રહી છે. IRIS લાવન જહાજ પર અનેક યુવા તાલીમાર્થી નૌસૈનિકો (કેડેટ્સ) હતા જેઓ માત્ર તાલીમ માટે દરિયામાં ગયા હતા. જો ભારતે સમયસર પરવાનગી ન આપી હોત અને માનવીય અભિગમ ન અપનાવ્યો હોત, તો કદાચ આ જહાજ પણ ટેકનિકલ ખામીના કારણે અથવા તો અમેરિકી સબમરીનનો શિકાર બનીને સમુદ્રમાં ડૂબી ગયું હોત. અત્યારે આ તમામ કેડેટ્સને ભારતીય નૌસેનાની સુરક્ષિત ફેસિલિટીમાં રાખવામાં આવ્યા છે અને તેમની સંપૂર્ણ દેખરેખ રાખવામાં આવી રહી છે.”
વિદેશ મંત્રીનું આ નિવેદન દર્શાવે છે કે ભારત કોઈ પણ યુદ્ધમાં પક્ષકાર બનવા માંગતું નથી, પરંતુ જ્યારે વાત માનવતાની અને જીવ બચાવવાની આવે છે, ત્યારે ભારત પાછળ હટતું નથી.
5. 90 લાખ ભારતીયોની સુરક્ષા અને ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ નું ટેન્શન
ભારત શા માટે આ યુદ્ધમાં સીધી દખલગીરી કરવાનું ટાળી રહ્યું છે? તેની પાછળ એક બહુ મોટું આર્થિક અને સામાજિક કારણ છે.
ખાડી દેશોમાં (Gulf Countries – સાઉદી અરેબિયા, UAE, ઓમાન, કતાર વગેરે) અંદાજે 90 લાખથી 1 કરોડ ભારતીયો વસે છે. જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનું યુદ્ધ વ્યાપક સ્વરૂપ ધારણ કરે અને સમુદ્રી માર્ગો અસુરક્ષિત બને, તો તેની સીધી અસર આ લાખો ભારતીયોની સુરક્ષા પર પડશે.
આ ઉપરાંત, ભારત પોતાની ક્રૂડ ઓઈલની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો મિડલ-ઈસ્ટમાંથી આયાત કરે છે. જો ઈરાન સાથેનો વિવાદ વધે અને ઈરાન ગુસ્સામાં આવીને ક્રૂડ ઓઈલની નસ સમાન ગણાતા ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) ને બ્લોક કરી દે, તો દુનિયાભરમાં તેલની અછત સર્જાઈ શકે છે. ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે અને ભારતની તેલ સપ્લાય ખોરવાઈ શકે છે. અત્યારે ભારત રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ ખરીદી રહ્યું છે, જેના માટે અમેરિકાએ આંખ આડા કાન કર્યા છે. તેથી ભારત અમેરિકાને પણ સીધી રીતે નારાજ કરવાના મૂડમાં નથી.
6. ‘વ્યૂહાત્મક મૌન’: શા માટે ભારતે અમેરિકાની ટીકા ન કરી?
ઈરાનનું ‘IRIS ડેના’ જહાજ ડૂબી ગયું અને 87 લોકોના મોત થયા, છતાં ભારતે સત્તાવાર રીતે અમેરિકાની આકરી ટીકા કરવાનું ટાળ્યું છે. ડિફેન્સ એક્સપર્ટ્સ આને ભારતનું ‘વ્યૂહાત્મક મૌન’ (Strategic Silence) કહી રહ્યા છે.
ભારત સારી રીતે જાણે છે કે ચીન અને પાકિસ્તાન સામે લડવા માટે અમેરિકાનો સાથ જરૂરી છે. તેથી, ભારતે ઈરાનના જહાજને આશરો આપીને ઈરાનની મિત્રતા નિભાવી, અને અમેરિકાના હુમલા પર મૌન રહીને વોશિંગ્ટન સાથેના સંબંધો પણ જાળવી રાખ્યા. આને જ સાચી ડિપ્લોમસી કહેવાય છે, જ્યાં લાકડી પણ ન ભાંગે અને સાપ પણ મરી જાય.
7. શાંતિનું નવું કેન્દ્ર બન્યું હિંદ મહાસાગર?
જ્યારે પશ્ચિમ એશિયા, લાલ સમુદ્ર (Red Sea) અને એટલાન્ટિકના કેટલાક ભાગો યુદ્ધની જ્વાળાઓમાં સળગી રહ્યા છે, વેપારી જહાજોના વીમાના (Insurance) દરો આસમાને પહોંચ્યા છે, ત્યારે ભારત અને શ્રીલંકાના બંદરો એક ‘આશાના કિરણ’ તરીકે ઉભરી આવ્યા છે.
કોચી અને ત્રિંકોમાલી અત્યારે માત્ર બંદરો નથી રહ્યા, પરંતુ વૈશ્વિક સત્તાઓના સંઘર્ષ વચ્ચે ‘તટસ્થતાના ટાપુ’ (Islands of Neutrality) બની ગયા છે. ભારતની આ ‘નૌકાદળ હોસ્પિટાલિટી’ (Naval Hospitality) એ દુનિયાને સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે ભારતીય જળસીમા શાંતિ માટે છે, યુદ્ધ માટે નહીં. ભારતનો ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ છે: માનવીય ધોરણે જીવ બચાવવા, સમુદ્રી માર્ગો સુરક્ષિત રાખવા અને ગ્લોબલ સાઉથ (Global South) ના એક જવાબદાર નેતા તરીકે પોતાની ભૂમિકા ભજવવી.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો આ ટકરાવ ક્યારે અને કેવી રીતે પૂરો થશે તે તો આવનારો સમય જ કહેશે, પરંતુ ભારતે IRIS લાવનના 183 નૌસૈનિકોને બચાવીને સાબિત કરી દીધું છે કે ‘વસુધૈવ કુટુમ્બકમ’ (વિશ્વ એક પરિવાર છે) એ ભારત માટે માત્ર એક નારો નથી, પરંતુ તેની વિદેશ નીતિનો આત્મા છે. વૈશ્વિક રાજકારણના આ ચેસબોર્ડ પર ભારતે અત્યંત સાવધાનીપૂર્વક પોતાની ચાલ ચાલી છે, જેની નોંધ સમગ્ર વિશ્વ લઈ રહ્યું છે.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.