UNમાં ભારતનું ખુલ્લું સમર્થન: ઈરાનના પક્ષમાં ભારત બોલ્યું, અમેરિકા અને યુરોપ ચોંક્યા

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના ભવ્ય સભાગૃહમાં જ્યારે પણ કોઈ પ્રસ્તાવ પર મતદાન થાય છે અથવા ચર્ચા થાય છે, ત્યારે આખી દુનિયાની નજર મહાસત્તાઓ અને ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓના વલણ પર હોય છે. ખાસ કરીને વર્તમાન ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિમાં, જ્યારે દુનિયા બે ધ્રુવોમાં વહેંચાઈ રહી છે, ત્યારે ભારતનું વલણ અત્યંત મહત્વનું બની જાય છે. તાજેતરમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં એક એવી ઘટના બની જેણે પશ્ચિમી દેશો, ખાસ કરીને અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયનને ચોંકાવી દીધા છે. ઈરાન જેવા દેશ, જેને પશ્ચિમી જગત હંમેશા પ્રતિબંધો અને દબાણ હેઠળ રાખવા માંગે છે, તેના પક્ષમાં ભારતે ખુલ્લું સમર્થન આપીને સાબિત કરી દીધું છે કે ભારતની વિદેશ નીતિ હવે કોઈના દબાણમાં નથી, પરંતુ માત્ર અને માત્ર રાષ્ટ્રીય હિત પર આધારિત છે.

UNમાં ભારતનું ખુલ્લું સમર્થન: ઈરાનના પક્ષમાં ભારત બોલ્યું, અમેરિકા અને યુરોપ ચોંક્યા

આ બ્લોગમાં આપણે ભારત દ્વારા લેવામાં આવેલા આ સાહસિક કૂટનીતિક પગલાં, તેના કારણો, પશ્ચિમી દેશોની પ્રતિક્રિયા અને ભવિષ્યના ભૌગોલિક રાજકીય સમીકરણો પર વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં શું બન્યું? એક કૂટનીતિક ભૂકંપ

ન્યૂયોર્ક સ્થિત સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મુખ્યાલયમાં સામાન્ય રીતે પશ્ચિમી દેશોનો દબદબો જોવા મળે છે. તેઓ જે ઈચ્છે છે તેવા પ્રસ્તાવો લાવે છે અને અન્ય દેશો પાસે સમર્થનની અપેક્ષા રાખે છે. ઈરાનનો મુદ્દો હંમેશા પશ્ચિમી દેશો માટે સંવેદનશીલ રહ્યો છે. પરમાણુ કાર્યક્રમ હોય, માનવાધિકારનો મુદ્દો હોય કે પછી પ્રાદેશિક સુરક્ષાનો વિષય, અમેરિકા અને યુરોપ હંમેશા ઈરાનને ઘેરવાનો પ્રયાસ કરતા હોય છે.

તાજેતરમાં જ્યારે ઈરાન વિરુદ્ધ કડક વલણ અપનાવવાની વાત આવી અથવા ઈરાન પર એકપક્ષીય પ્રતિબંધો લાદવાની ચર્ચા થઈ, ત્યારે ભારતનું વલણ અમેરિકાની અપેક્ષાથી તદ્દન વિપરીત હતું. ભારતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે વાતચીત અને કૂટનીતિ જ કોઈપણ સમસ્યાનો ઉકેલ હોઈ શકે છે. કોઈ પણ દેશને અલગ-થલગ કરી દેવાથી અથવા તેના પર આકરા પ્રતિબંધો લાદવાથી પ્રાદેશિક સ્થિરતા જોખમાય છે. ભારતના પ્રતિનિધિએ સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં જે નિવેદન આપ્યું, તેમાં ઈરાન સાથેના ભારતના ઐતિહાસિક અને સભ્યતાના સંબંધોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

ભારતે કહ્યું કે ઈરાન સાથે સંપર્ક જાળવી રાખવો અને તેને વિકાસની મુખ્ય ધારામાં રાખવું એ માત્ર ઈરાન માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર મધ્ય એશિયા અને દક્ષિણ એશિયાની સુરક્ષા માટે અનિવાર્ય છે. ભારતનું આ નિવેદન સીધેસીધું પશ્ચિમી દેશોની ‘પ્રેશર ટેક્ટિક્સ’ (દબાણની નીતિ) ને પડકારતું હતું. જે સમયે અમેરિકા ભારતને પોતાના વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર તરીકે જોઈ રહ્યું છે, તે સમયે ઈરાનના પક્ષમાં ભારતનું આવું ખુલ્લું સમર્થન વોશિંગ્ટન અને લંડનમાં બેઠેલા નીતિ નિર્માતાઓ માટે આંચકાજનક હતું.

અમેરિકા અને યુરોપ કેમ ચોંક્યા?

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધો નવી ઊંચાઈએ પહોંચ્યા છે. સંરક્ષણ સોદા હોય, ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર હોય કે પછી ચીનને કાઉન્ટર કરવાની વાત હોય, ભારત અને અમેરિકા એકબીજાની નજીક આવ્યા છે. આ ઘનિષ્ઠતાને કારણે પશ્ચિમી દેશોમાં એક એવી ગેરસમજ ઉભી થઈ હતી કે ભારત હવે દરેક આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દા પર પશ્ચિમી દેશોનો જ સાથ આપશે.

યુરોપ અને અમેરિકાની અપેક્ષા હતી કે ઈરાન જેવા મુદ્દા પર ભારત કાં તો ચૂપ રહેશે અથવા પશ્ચિમના સૂરમાં સૂર પુરાવશે. પરંતુ ભારતે ‘સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમી’ (વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા) નું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું. તેઓ ચોંક્યા કારણ કે:

૧. સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ: ભારતે સાબિત કર્યું કે તે કોઈ જૂથનો ભાગ નથી. ભારત પોતાના નિર્ણયો પોતાના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને લે છે. ૨. રશિયા પછી ઈરાન: યુક્રેન યુદ્ધ સમયે પણ ભારતે રશિયાની ટીકા કરવાનો ઈનકાર કર્યો હતો અને હવે ઈરાનના મુદ્દે પણ ભારતે પશ્ચિમની લાઈન લેવાનો ઈનકાર કર્યો છે. આ એક પેટર્ન દર્શાવે છે. ૩. વિકાસશીલ દેશોનો અવાજ: ભારત હવે ગ્લોબલ સાઉથ (વિકાસશીલ દેશો) ના નેતા તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. ઈરાનને સમર્થન આપીને ભારતે સંદેશ આપ્યો છે કે તે વિકાસશીલ દેશો પર પશ્ચિમી દેશોના એકપક્ષીય નિર્ણયોને સ્વીકારશે નહીં.

ભારત માટે ઈરાન કેમ મહત્વનું છે?

ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય કે અમેરિકા જેવા શક્તિશાળી મિત્રને નારાજ કરીને ભારતે ઈરાનનો પક્ષ કેમ લીધો? આના પાછળ કોઈ ભાવનાત્મક કારણ નથી, પરંતુ સચોટ ભૌગોલિક રાજકીય અને આર્થિક ગણતરીઓ છે.

૧. ચાબહાર પોર્ટ: ભારતનો ગેટવે ભારત માટે ઈરાનનું મહત્વ સમજવા માટે નકશા પર એક નજર નાખવી પૂરતી છે. પાકિસ્તાન ભારતને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી જવા માટે જમીન માર્ગ આપતું નથી. આવી સ્થિતિમાં, ઈરાનનું ચાબહાર પોર્ટ ભારત માટે ‘ગેમ ચેન્જર’ છે. ભારતે આ પોર્ટ વિકસાવવા માટે અબજો રૂપિયાનું રોકાણ કર્યું છે. આ પોર્ટ દ્વારા ભારત પોતાનો માલસામાન અફઘાનિસ્તાન અને ત્યાંથી રશિયા અને યુરોપ સુધી પહોંચાડી શકે છે. જો ભારત ઈરાનનો સાથ છોડી દે, તો આ પ્રોજેક્ટ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે, જે ભારતની સુરક્ષા અને વેપાર બંને માટે નુકસાનકારક છે.

૨. એનર્જી સિક્યુરિટી (ઉર્જા સુરક્ષા) ભલે અમેરિકાના પ્રતિબંધોને કારણે ભારતે હાલ ઈરાન પાસેથી ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદવાનું બંધ અથવા ઓછું કર્યું હોય, પરંતુ ભારત જાણે છે કે ભવિષ્યમાં ઈરાન ઉર્જાનો મોટો સ્ત્રોત બની શકે છે. ઈરાન પાસે તેલ અને ગેસનો વિશાળ ભંડાર છે. ભવિષ્યમાં જ્યારે ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ બદલાય, ત્યારે ભારતને સસ્તી ઉર્જા માટે ઈરાનની જરૂર પડશે. ભારત પોતાના જૂના અને વિશ્વાસુ ઉર્જા ભાગીદાર સાથે સંબંધો કાપી નાખવા માંગતું નથી.

૩. મધ્ય એશિયામાં પહોંચ ભારત ‘ઇન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર’ (INSTC) નો મુખ્ય હિસ્સેદાર છે. આ કોરિડોર ભારતને ઈરાન મારફતે રશિયા અને યુરોપ સાથે જોડે છે. આ રસ્તો સુએઝ કેનાલ કરતા ટૂંકો અને સસ્તો છે. આ કોરિડોરની સફળતા માટે ઈરાનનું સહયોગ અનિવાર્ય છે. ભારત માટે આ માત્ર વેપારનો રસ્તો નથી, પરંતુ ચીનના ‘બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ’ (BRI) નો જવાબ પણ છે.

૪. અફઘાનિસ્તાન પર નજર અફઘાનિસ્તાનમાં બદલાયેલી પરિસ્થિતિ બાદ ભારતની ચિંતા વધી છે. તાલિબાન શાસન અને પાકિસ્તાનની દખલગીરી ભારત માટે સુરક્ષાનો પ્રશ્ન છે. ઈરાન અફઘાનિસ્તાનનો પાડોશી છે અને ત્યાં તેનો પ્રભાવ છે. અફઘાનિસ્તાનમાં પોતાના હિતોની રક્ષા કરવા માટે ભારતને ઈરાન સાથે મળીને ચાલવું પડે તેમ છે.

ચીનનું પરિબળ: દુશ્મનને રોકવાની રણનીતિ

ભારત દ્વારા ઈરાનને સમર્થન આપવા પાછળનું એક મોટું કારણ ચીન પણ છે. જો ભારત પશ્ચિમી દબાણમાં આવીને ઈરાનથી દૂર થઈ જાય, તો ત્યાં સર્જાતા શૂન્યાવકાશને ભરવા માટે ચીન તૈયાર બેઠું છે. ચીને ઈરાન સાથે ૨૫ વર્ષનો મોટો વ્યૂહાત્મક કરાર કર્યો છે. ચીન ઈરાનમાં ભારે રોકાણ કરી રહ્યું છે.

જો ભારત ઈરાન સાથેના સંબંધો તોડી નાખે, તો ઈરાન સંપૂર્ણપણે ચીનના ખોળામાં જતું રહેશે. ચાબહાર પોર્ટ પર પણ ચીનનો ડોળો છે. પાકિસ્તાનમાં ગ્વાદર પોર્ટ ચીન પાસે છે જ, હવે જો ચાબહાર પણ ચીનના પ્રભાવ હેઠળ આવી જાય, તો ભારત દરિયાઈ માર્ગે ઘેરાઈ શકે છે. તેથી, ભારત ઈરાન સાથે મજબૂત સંબંધો જાળવી રાખીને ચીનના વધતા પ્રભાવને રોકવા માંગે છે. આ ભારતની સુરક્ષા માટે અત્યંત જરૂરી છે.

ભારતની કૂટનીતિ: સંતુલનનો કળા

UNમાં ભારતનું આ પગલું એ દર્શાવે છે કે ભારત હવે ‘વિશ્વગુરુ’ બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે, જે કોઈ એક જૂથનું પક્ષકાર નથી પણ સત્ય અને પોતાના હિતનો પક્ષકાર છે. ભારતે ઇઝરાયેલ, અમેરિકા અને ઈરાન – આ ત્રણેય વિરોધાભાસી દેશો સાથે એકસાથે સંબંધો જાળવી રાખ્યા છે.

• ભારત અમેરિકા સાથે સંરક્ષણ અને ટેકનોલોજીમાં ભાગીદાર છે.
• ભારત ઇઝરાયેલ સાથે કૃષિ અને સુરક્ષામાં ભાગીદાર છે.
• ભારત ઈરાન સાથે કનેક્ટિવિટી અને ઉર્જામાં ભાગીદાર છે.

આ ત્રણેય દેશો એકબીજાના દુશ્મન હોવા છતાં, ભારત સાથેના તેમના સંબંધો મજબૂત છે. આ ભારતીય કૂટનીતિની જીત છે. જ્યારે ભારતે UNમાં ઈરાનનું સમર્થન કર્યું, ત્યારે તેણે અમેરિકાને પણ પરોક્ષ રીતે સંદેશ આપ્યો કે ભારત મિત્ર છે, કોઈ તાબેદાર દેશ નથી. ભારત અમેરિકાની ચિંતાઓને સમજે છે, પણ તેના માટે તે પોતાના પડોશમાં દુશ્મનો ઉભા કરી શકે નહીં.

પશ્ચિમી દેશોની બેવડી નીતિનો જવાબ

ભારતનું ઈરાન સમર્થન એ પશ્ચિમી દેશોની બેવડી નીતિ સામેનો અવાજ પણ છે. યુરોપિયન દેશો પોતાની જરૂરિયાત મુજબ નિયમો બદલતા રહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, રશિયા પર પ્રતિબંધો હોવા છતાં યુરોપ તેલ અને ગેસ ખરીદતો રહ્યો, પણ ભારતને તેલ ખરીદતા રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઈરાનના કેસમાં પણ અમેરિકા પરમાણુ કરાર (JCPOA) માંથી એકપક્ષીય રીતે બહાર નીકળી ગયું હતું, જેના કારણે ઈરાનમાં અસ્થિરતા આવી.

ભારતે UNના મંચ પરથી એવું વલણ દાખવ્યું કે સમસ્યાઓનું સમાધાન પ્રતિબંધોથી નહીં, પણ વાતચીતથી આવે છે. ભારતે દુનિયાને યાદ અપાવ્યું કે ઈરાન એક પ્રાચીન સભ્યતા છે અને તેને આતંકવાદી દેશ તરીકે ચિતરવો યોગ્ય નથી. ભારતના આ વલણની પ્રશંસા ગ્લોબલ સાઉથના ઘણા દેશોએ કરી છે, જેઓ પશ્ચિમી દાદાગીરીથી કંટાળી ગયા છે.

ઈતિહાસના પાનાઓમાંથી: ભારત અને ઈરાન

ભારત અને ઈરાનના સંબંધો આજકાલના નથી, પરંતુ હજારો વર્ષ જૂના છે. ભારત અને પર્શિયા (ઈરાન) વચ્ચે સાંસ્કૃતિક, ભાષાકીય અને વેપારી સંબંધો સદીઓથી રહ્યા છે. મુઘલ કાળ દરમિયાન ફારસી ભાષા ભારતની રાજભાષા હતી. ભારતીય સ્થાપત્ય કળા, સંગીત અને ભોજન પર ઈરાની પ્રભાવ સ્પષ્ટ જોવા મળે છે.

સ્વતંત્રતા પછી પણ બંને દેશોના સંબંધોમાં ઉતાર-ચઢાવ આવ્યા, પરંતુ મૂળભૂત મિત્રતા ક્યારેય તૂટી નથી. ઈરાને કાશ્મીર મુદ્દે ઘણીવાર પાકિસ્તાનનો પક્ષ લીધો હોવા છતાં, ભારતે હંમેશા પરિપક્વતા દાખવી છે અને ઈરાન સાથેના વ્યૂહાત્મક સંબંધોને બચાવી રાખ્યા છે. UNમાં ભારતનું સમર્થન આ જ ઐતિહાસિક મિત્રતાનું આધુનિક સ્વરૂપ છે.

ભાવિ અસરો: ભારત માટે શું છે આગળ?

UNમાં લેવાયેલા આ સ્ટેન્ડની ભવિષ્યમાં શું અસરો થઈ શકે છે?

૧. અમેરિકા સાથેના સંબંધો પર અસર: શરૂઆતમાં અમેરિકા અને યુરોપ નારાજ થઈ શકે છે, પરંતુ તેઓ ભારતનું મહત્વ સમજે છે. ચીનને કાઉન્ટર કરવા માટે તેમને એશિયામાં ભારતની જરૂર છે. તેથી, તેઓ ભારતની આ ‘સ્વાયત્તતા’ ને સ્વીકારવા મજબૂર થશે. તેઓ જાણે છે કે ભારત એક વિશાળ બજાર અને લોકશાહી છે, જેને અવગણી શકાય નહીં.

૨. ચાબહાર પોર્ટનો ઝડપી વિકાસ: ભારતના આ સમર્થનથી ઈરાનનો ભારત પરનો વિશ્વાસ વધશે. જેના પરિણામે ચાબહાર પોર્ટ પ્રોજેક્ટમાં આવી રહેલા અવરોધો દૂર થશે અને કામ ઝડપી બનશે. આનાથી ભારતીય વેપારીઓને મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવામાં સરળતા રહેશે.

૩. તેલના ભાવ અને અર્થતંત્ર: જો ભવિષ્યમાં ઈરાન પરના પ્રતિબંધો હળવા થાય, તો ભારત ફરીથી ઈરાન પાસેથી સસ્તું તેલ ખરીદી શકશે. આનાથી ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટી શકે છે અને અર્થતંત્રને ફાયદો થઈ શકે છે.

૪. પ્રાદેશિક સુરક્ષા: ભારત અને ઈરાન વચ્ચેનો સહયોગ આતંકવાદ સામેની લડાઈમાં પણ મહત્વનો છે. બંને દેશો અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન સ્થિત આતંકવાદી જૂથોથી પીડિત છે. ગુપ્તચર માહિતીની આપ-લે અને સુરક્ષા સહયોગથી બંને દેશોને ફાયદો થશે.

ગુજરાતી વેપારીઓ માટે આનો અર્થ શું?

ગુજરાત, જે વેપારનું હબ છે, તેના માટે ભારત અને ઈરાનના સારા સંબંધો હંમેશા ફાયદાકારક રહ્યા છે. કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના બંદરો, ખાસ કરીને કંડલા અને મુન્દ્રા, ઈરાન સાથેના વેપારના મુખ્ય કેન્દ્રો છે.

• નિકાસની તકો: ભારત ઈરાનને ચોખા, ચા, દવાઓ અને એન્જિનિયરિંગ સામાનની નિકાસ કરે છે. સારા સંબંધોથી ગુજરાતના નિકાસકારોને મોટો ફાયદો થશે.
• ટેક્સટાઈલ અને ડાયમંડ: ગુજરાતના ટેક્સટાઈલ અને ડાયમંડ ઉદ્યોગ માટે પણ મધ્ય એશિયાનું બજાર ખુલશે. ઈરાન આ માટે પ્રવેશદ્વાર છે.
• રોકાણ: જો INSTC કોરિડોર સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત થાય, તો ગુજરાતના ઉદ્યોગપતિઓ માટે લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ઘટશે અને રશિયા-યુરોપ સાથે વેપાર વધશે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતે ઈરાનના પક્ષમાં આપેલું ખુલ્લું સમર્થન કોઈ સાધારણ ઘટના નથી. તે બદલાતા વિશ્વમાં ભારતની વધતી જતી તાકાત અને આત્મવિશ્વાસનું પ્રતીક છે. ભારતે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે તેની મિત્રતા ‘સાર્વભૌમ સમાનતા’ (Sovereign Equality) પર આધારિત છે.

અમેરિકા અને યુરોપ ભલે ચોંક્યા હોય, પરંતુ તેમણે હવે સ્વીકારવું પડશે કે ભારત હવે કોઈની ‘હા માં હા’ મિલાવનાર દેશ નથી. ભારત પોતાની શરતો પર દુનિયા સાથે વ્યવહાર કરે છે. ઈરાન સાથેના સંબંધો જાળવી રાખીને ભારતે પોતાની સુરક્ષા, ઉર્જા અને આર્થિક હિતોનું રક્ષણ કર્યું છે. આ કૂટનીતિક વિજય દર્શાવે છે કે ૨૧મી સદીમાં ભારત એક ‘બેલેન્સિંગ પાવર’ નહીં, પરંતુ એક ‘લીડીંગ પાવર’ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે.

આ નિર્ણયથી કદાચ પશ્ચિમી મીડિયામાં ભારતની ટીકા થાય, પણ કૂટનીતિના મેદાનમાં ભારતે એક માસ્ટરસ્ટ્રોક માર્યો છે. ચીનને દૂર રાખવું, પાકિસ્તાનને ઘેરવું, અને મધ્ય એશિયામાં પોતાની પકડ મજબૂત કરવી – આ ત્રણેય લક્ષ્યો ભારત ઈરાન સાથેની મિત્રતા દ્વારા સાધી રહ્યું છે. UNમાં ગુંજેલો ભારતનો અવાજ એ નવા, સશક્ત અને આત્મનિર્ભર ભારતનો અવાજ છે.

આ આખી ઘટનાક્રમ પરથી આપણે એટલું ચોક્કસ કહી શકીએ કે ભારતની વિદેશ નીતિ હવે રક્ષણાત્મક નથી રહી, તે હવે સક્રિય અને નિર્ભય બની છે. વિશ્વના મંચ પર ભારત જે રીતે પોતાના મિત્રો માટે ઉભું રહ્યું છે, તે તેની વિશ્વસનીયતામાં વધારો કરશે. અંતે, રાષ્ટ્રીય હિત જ સર્વોપરી છે, અને ભારતે તે જ સિદ્ધાંતનું પાલન કરીને દુનિયાને ચોંકાવી દીધી છે.