Raghav Chadha Z Security: ભારતમાં કોને મળે છે Z કેટેગરીની સુરક્ષા અને કેટલો થાય છે તેનો ખર્ચ?

ભારતમાં નેતાઓ, જાણીતી હસ્તીઓ અને ઉદ્યોગપતિઓના જીવ પરના જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા વિવિધ સ્તરની સુરક્ષા પૂરી પાડવામાં આવે છે. તાજેતરમાં રાઘવ ચઢ્ઢાને મળેલી Z Category Security એ ફરી સાબિત કર્યું છે કે સુરક્ષા વ્યવસ્થા એ ભારતીય રાજનીતિ અને વહીવટી તંત્રનો એક અભિન્ન હિસ્સો છે. આ સુરક્ષા માત્ર પ્રોટોકોલ નથી, પરંતુ તે ચોક્કસ જોખમના મૂલ્યાંકન (Threat Assessment) ના આધારે આપવામાં આવે છે.

જો તમે ક્યારેય વિચાર્યું હોય કે નેતાઓની આસપાસ ફરતા કાળા ડ્રેસમાં સજ્જ કમાન્ડો કોણ હોય છે અને Z Category Security માં કેટલી સુવિધાઓ મળે છે, તો આ લેખ તમારા તમામ પ્રશ્નોના જવાબ આપશે.

ભારતમાં સુરક્ષાની વિવિધ શ્રેણીઓ (Security Categories in India)

ભારતમાં મુખ્યત્વે ચાર પ્રકારની સુરક્ષા શ્રેણીઓ હોય છે, જે જોખમના સ્તર મુજબ ફાળવવામાં આવે છે:

1. X Category: આમાં 2 સુરક્ષા જવાનો હોય છે (જેમાં 1 પર્સનલ સિક્યુરિટી ઓફિસર હોય છે).
2. Y Category: આમાં 11 સુરક્ષા જવાનો હોય છે (જેમાં 1 કે 2 કમાન્ડો સામેલ હોય છે).
3. Z Category: આમાં 22 સુરક્ષા જવાનો હોય છે.
4. Z+ Category: આ સર્વોચ્ચ સુરક્ષા છે જેમાં 55 થી વધુ સુરક્ષા જવાનો (NSG કમાન્ડો સહિત) હોય છે.
5. SPG (Special Protection Group): આ સુરક્ષા માત્ર ભારતના વડાપ્રધાન માટે જ અનામત હોય છે.

Z Category Security માં શું સુવિધાઓ મળે છે?

Z Category Security એ અત્યંત ચુસ્ત સુરક્ષા ઘેરો છે. આ શ્રેણીમાં સુરક્ષિત વ્યક્તિની આસપાસ ચોવીસ કલાક 22 જેટલા સુરક્ષા જવાનો તૈનાત હોય છે. આ જવાનોમાં દિલ્હી પોલીસ, ITBP અથવા CRPF ના કમાન્ડોનો સમાવેશ થાય છે.

આ સુરક્ષા હેઠળ વ્યક્તિને નીચે મુજબની સુવિધાઓ મળે છે:

• સુરક્ષિત વ્યક્તિના રહેઠાણ અને પ્રવાસ દરમિયાન સુરક્ષાનો ઘેરો.
• એક એસ્કોર્ટ કાર (Escort Car) જે વાહનના કાફલામાં આગળ ચાલે છે.
• ઓછામાં ઓછા 4 થી 5 કમાન્ડો શિફ્ટ મુજબ વ્યક્તિની સાથે સતત રહે છે.
• વાહનોમાં જામર અથવા બુલેટપ્રૂફ વાહનની સુવિધા પણ જોખમના સ્તર મુજબ આપવામાં આવી શકે છે.

સુરક્ષા કોને મળે છે અને કોણ નક્કી કરે છે?

ઘણા લોકોને લાગે છે કે માત્ર નેતાઓ જ આ સુરક્ષા મેળવી શકે છે, પરંતુ એવું નથી. Z Category Security આપવાનો નિર્ણય કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય (MHA) દ્વારા લેવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા નીચે મુજબ કામ કરે છે:

1. ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરો (IB) રિપોર્ટ: ગુપ્તચર એજન્સીઓ જે-તે વ્યક્તિના જીવ પરના જોખમનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
2. જોખમનું સ્તર: શું તે વ્યક્તિને આતંકવાદી સંગઠનો, ગુનાહિત ગેંગ કે અન્ય કોઈ સ્ત્રોતથી ખતરો છે?
3. ગૃહ સચિવની સમિતિ: ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિ આ રિપોર્ટના આધારે સુરક્ષા આપવી કે નહીં અને કઈ કેટેગરીની આપવી તે નક્કી કરે છે.

રાજકારણીઓ ઉપરાંત, ઉદ્યોગપતિઓ (જેમ કે મુકેશ અંબાણી), કલાકારો અને મહત્વપૂર્ણ સરકારી સાક્ષીઓને પણ Z Category Security મળી શકે છે.

સુરક્ષાનો ખર્ચ કોણ ભોગવે છે?

આ એક મોટો પ્રશ્ન છે કે સુરક્ષાનો લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ કોણ આપે છે? સામાન્ય રીતે, જો સરકાર કોઈ વ્યક્તિને તેના પદ અથવા દેશ પ્રત્યેની સેવાની જવાબદારીને કારણે જોખમ હોવાનું માનીને સુરક્ષા આપે છે, તો તેનો સંપૂર્ણ ખર્ચ સરકારી તિજોરી (એટલે કે ટેક્સપેયર્સના પૈસા) માંથી ભોગવવામાં આવે છે.

જોકે, જો કોઈ ખાનગી વ્યક્તિ પોતાની મરજીથી અથવા સ્વ-ખર્ચે સુરક્ષા માંગે (જેમ કે મોટા ઉદ્યોગપતિઓ), તો ગૃહ મંત્રાલય તેમને સુરક્ષા ફાળવી શકે છે, પરંતુ તેનો માસિક ખર્ચ તે વ્યક્તિએ જાતે ચૂકવવો પડે છે. Z Category Security નો અંદાજિત ખર્ચ દર મહિને ₹15 થી ₹20 લાખ સુધીનો હોઈ શકે છે.

રાઘવ ચઢ્ઢાને શા માટે મળી Z સુરક્ષા?

પંજાબથી રાજ્યસભાના સાંસદ અને આમ આદમી પાર્ટીના મહત્વના નેતા રાઘવ ચઢ્ઢાને પંજાબમાં વધી રહેલી ગતિવિધિઓ અને ગુપ્તચર એજન્સીઓના ઇનપુટ્સના આધારે Z Category Security આપવામાં આવી હોવાનું મનાય છે. અગાઉ તેમની પાસે ઓછી શ્રેણીની સુરક્ષા હતી, પરંતુ હવે તેમના સુરક્ષા ઘેરામાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે. આ સુરક્ષા તેમને દિલ્હીમાં પણ પૂરી પાડવામાં આવશે.

શું સુરક્ષા પાછી ખેંચી શકાય છે?

હા, સુરક્ષા એ કાયમી વ્યવસ્થા નથી. ગૃહ મંત્રાલય દર છ મહિને સુરક્ષા મેળવતા લોકોની યાદીની સમીક્ષા (Review) કરે છે. જો IB નો રિપોર્ટ કહે છે કે હવે જે-તે વ્યક્તિના જીવ પરનું જોખમ ઓછું થઈ ગયું છે, તો સરકાર Z Category Security ને ઘટાડીને Y કે X કરી શકે છે અથવા સંપૂર્ણપણે પાછી પણ ખેંચી શકે છે. ઘણીવાર સરકાર બદલાય ત્યારે રાજકીય રીતે પણ સુરક્ષામાં ફેરફાર જોવા મળે છે.

ભારતમાં સુરક્ષા વ્યવસ્થા એ માત્ર સુરક્ષા માટે જ નહીં, પણ ઘણીવાર સ્ટેટસ સિમ્બોલ તરીકે પણ જોવામાં આવે છે. જોકે, વાસ્તવિકતામાં Z Category Security એ જોખમ સામે લડવા માટેનું એક અત્યંત ખર્ચાળ અને જટિલ માળખું છે. રાઘવ ચઢ્ઢા હોય કે અન્ય કોઈ નેતા, આ સુરક્ષાનો મુખ્ય હેતુ લોકશાહીમાં મહત્વના વ્યક્તિઓની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. સુરક્ષા શ્રેણીઓ વિશેની આ જાણકારી આપણને સમજાવે છે કે આપણા દેશનું સુરક્ષા માળખું કેટલું વિસ્તૃત છે.

Z Category Security (FAQs):

Bhavesh Beldar

ભાવેશ CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. તેઓ એક પ્રતિભાશાળી અભિનેતા (Actor) હોવાની સાથે ડિજિટલ મીડિયાના નિષ્ણાત પણ છે. અભિનય ક્ષેત્રે સક્રિય હોવા છતાં, પત્રકારત્વ દ્વારા લોકો સુધી સાચી અને સચોટ માહિતી પહોંચાડવી એ તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે. ટેકનોલોજી, કલા અને સમાચારના સમન્વય દ્વારા તેઓ CTC News ને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ રહ્યા છે