ક્રિકેટ જગતને મોટું નુકસાન: ભારતીય ક્રિકેટના ‘આર્કિટેક્ટ’ અને BCCIના પૂર્વ ચેરમેન ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રાનું ૮૪ વર્ષની વયે નિધન – એક યુગનો અંત

ભારતીય ક્રિકેટના ભીષ્મ પિતામહની વિદાય

ભારતીય ક્રિકેટ આજે જે મુકામ પર છે, જ્યાં ખેલાડીઓ કરોડોમાં કમાય છે અને BCCI વિશ્વનું સૌથી ધનિક ક્રિકેટ બોર્ડ છે, તેની પાછળ જો કોઈ એક વ્યક્તિનું સૌથી મોટું વિઝન અને સંઘર્ષ હોય, તો તે નામ છે ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા. આજે ભારતીય ક્રિકેટ જગત શોકમાં ગરકાવ છે. એક એવા પ્રશાસક, એક એવા વહીવટકર્તા અને એક એવા સ્વપ્નદ્રષ્ટા કે જેમણે ભારતીય ક્રિકેટનો ચહેરો ધરમૂળથી બદલી નાખ્યો, તેવા BCCIના પૂર્વ ચેરમેન ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા આપણી વચ્ચે રહ્યા નથી.

૮૪ વર્ષની જૈફ વયે, પુણે ખાતે લાંબી માંદગી બાદ તેમનું નિધન થયું છે. તેમના જવા સાથે ભારતીય ક્રિકેટના વહીવટી ઇતિહાસના એક સુવર્ણ પ્રકરણનો અંત આવ્યો છે. આજના યુવા ક્રિકેટ ચાહકો કદાચ મહેન્દ્ર સિંહ ધોની કે વિરાટ કોહલીને ઓળખતા હશે, પરંતુ આ સુપરસ્ટાર્સ જે મેદાન પર રમે છે અને જે લીગ (IPL) થકી દુનિયાભરમાં છવાયેલા છે, તેનો પાયો નાખનારાઓમાં આઈ.એસ. બિન્દ્રા (IS Bindra) મોખરે હતા.

આજના આ અત્યંત વિસ્તૃત બ્લોગમાં, આપણે BCCIના પૂર્વ ચેરમેન ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા ના જીવન, તેમના સંઘર્ષ, ભારતીય ક્રિકેટમાં ક્રાંતિ લાવવામાં તેમની ભૂમિકા અને જગમોહન દાલમિયા સાથેની તેમની જુગલબંધી વિશે વિસ્તારપૂર્વક વાત કરીશું. આ માત્ર એક શ્રદ્ધાંજલિ નથી, પરંતુ ભારતીય ક્રિકેટના આધુનિકીકરણનો ઈતિહાસ છે.

ભાગ ૧: દુઃખદ સમાચાર અને અંતિમ દિવસો

સમાચાર મળતાની સાથે જ સમગ્ર ક્રિકેટ વર્લ્ડમાં સોપો પડી ગયો હતો. ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા છેલ્લા કેટલાક સમયથી વય-સંબંધિત બીમારીઓ અને કેન્સર સામે ઝઝૂમી રહ્યા હતા. પુણેમાં તેમણે અંતિમ શ્વાસ લીધા. તેમના પરિવારમાં તેમના પત્ની અને સંતાનો છે, જેમની સાથે સમગ્ર દેશની સંવેદના જોડાયેલી છે.

પંજાબ ક્રિકેટ એસોસિએશન (PCA) હોય કે ભારતીય ક્રિકેટ કંટ્રોલ બોર્ડ (BCCI), બિન્દ્રા સાહેબનો પ્રભાવ દરેક જગ્યાએ અમિટ રહ્યો છે. તેમના નિધન પર સચિન તેંડુલકરથી લઈને સુનીલ ગાવસ્કર અને યુવરાજ સિંહથી લઈને હરભજન સિંહ સુધીના તમામ દિગ્ગજોએ શોક વ્યક્ત કર્યો છે. સૌનું એક જ કહેવું છે કે – “બિન્દ્રા સર ન હોત, તો ભારતીય ક્રિકેટ આજે આટલું અમીર ન હોત.”

ભાગ ૨: એક IAS ઓફિસર જે ક્રિકેટનો મસીહા બન્યો

ઘણા ઓછા લોકોને ખબર હશે કે BCCIના પૂર્વ ચેરમેન ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા મૂળભૂત રીતે એક સનદી અધિકારી (IAS Officer) હતા. ૧૯૭૫માં જ્યારે તેઓ ક્રિકેટ પ્રશાસનમાં આવ્યા, ત્યારે કોઈને કલ્પના પણ નહોતી કે આ વ્યક્તિ ક્રિકેટની દુનિયાના નિયમો બદલી નાખશે.

તેમની વહીવટી કુશળતા અદભૂત હતી. એક IAS અધિકારી તરીકેના તેમના અનુભવે તેમને બોર્ડમાં શિસ્ત અને સિસ્ટમ લાવવામાં મદદ કરી. તેઓ ૧૯૯૩ થી ૧૯૯૬ સુધી BCCI ના અધ્યક્ષ રહ્યા હતા. આ સમયગાળો ભારતીય ક્રિકેટ માટે ‘ટર્નિંગ પોઈન્ટ’ સાબિત થયો હતો.

ભાગ ૩: ૧૯૮૭ અને ૧૯૯૬ નો વર્લ્ડ કપ – ભારતને વૈશ્વિક શક્તિ બનાવવું

ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા નું સૌથી મોટું યોગદાન જો કોઈ હોય, તો તે છે ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપને ઈંગ્લેન્ડની બહાર કાઢીને ભારત (એશિયા) માં લાવવું.

૧૯૮૩માં ભારતે વર્લ્ડ કપ જીત્યો, પરંતુ ક્રિકેટનું પાવર સેન્ટર હજુ પણ લંડન (Lord’s) જ હતું. બિન્દ્રા અને તેમના સાથીદાર જગમોહન દાલમિયાએ નક્કી કર્યું કે ૧૯૮૭નો વર્લ્ડ કપ ભારત અને પાકિસ્તાનમાં યોજાવો જોઈએ. આ એક અશક્ય લાગતું કામ હતું કારણ કે ઈંગ્લેન્ડ અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશો આનો સખત વિરોધ કરી રહ્યા હતા. પરંતુ બિન્દ્રાની મુત્સદ્દીગીરી અને રિલાયન્સ જેવી કંપનીઓનું સ્પોન્સરશિપ લાવવાની તાકાતે અશક્યને શક્ય કરી બતાવ્યું.

ત્યારબાદ ૧૯૯૬માં ફરીથી ભારત, પાકિસ્તાન અને શ્રીલંકાએ સંયુક્ત રીતે વર્લ્ડ કપનું આયોજન કર્યું. આ વર્લ્ડ કપના સફળ આયોજન પાછળ BCCIના પૂર્વ ચેરમેન ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા નું મગજ હતું. તેમણે Wills (ITC) ને મુખ્ય સ્પોન્સર તરીકે લાવીને ક્રિકેટમાં પૈસાનો ધોધ વહેડાવ્યો હતો.

ભાગ ૪: ટીવી રાઈટ્સની લડાઈ અને BCCI ની આર્થિક ક્રાંતિ

આ મુદ્દો સમજવો દરેક ક્રિકેટ પ્રેમી માટે સૌથી મહત્વનો છે. આજે આપણે જોઈએ છીએ કે સ્ટાર સ્પોર્ટ્સ કે વાયાકોમ-૧૮ હજારો કરોડ રૂપિયા આપીને મેચ બતાવવાના હકો ખરીદે છે. પરંતુ એક સમય એવો હતો જ્યારે BCCI એ દૂરદર્શન (Doordarshan) ને મેચ બતાવવા માટે સામેથી પૈસા આપવા પડતા હતા!

હા, તમે સાચું વાંચ્યું. દૂરદર્શનનો ઈજારો હતો. તેઓ કહેતા કે “અમે તમારી મેચ બતાવીને સેવા કરીએ છીએ, એટલે તમારે અમને પૈસા આપવા પડે.” ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા આ પ્રથાથી સખત નારાજ હતા. તેમને ખબર હતી કે લાઈવ ક્રિકેટ એ સોનાની ખાણ છે.

તેમણે એક ઐતિહાસિક લડાઈ લડી. તેઓ ભારત સરકાર અને દૂરદર્શન સામે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ગયા. તેમનું કહેવું હતું કે “એરવેવ્સ (Airwaves) પર સરકારનો ઈજારો ન હોવો જોઈએ, તે પ્રજાની સંપત્તિ છે.”

સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો: બિન્દ્રા સાહેબની મહેનત રંગ લાવી. સુપ્રીમ કોર્ટે ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો કે એરવેવ્સ પબ્લિક પ્રોપર્ટી છે અને ક્રિકેટ બોર્ડ પોતાના પ્રસારણ હકો જેને ઈચ્છે તેને વેચી શકે છે.

આ ચુકાદા પછી બિન્દ્રાએ માર્ક મસ્કરેન્હસ (WorldTel) સાથે મળીને કરોડો રૂપિયાની ડીલ કરી. જે બોર્ડ પાસે ખેલાડીઓને ડેલી એલાઉન્સ આપવાના પૈસા નહોતા, તે બોર્ડ રાતોરાત માલામાલ થઈ ગયું. આજે જો વિરાટ કોહલી કે રોહિત શર્મા કરોડો કમાય છે, તો તેનો સીધો શ્રેય BCCIના પૂર્વ ચેરમેન ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા ની આ કાનૂની લડાઈને જાય છે.

ભાગ ૫: મોહાલી સ્ટેડિયમ – એક વિઝનરીનું સ્વપ્ન

જો તમે ક્યારેય મોહાલી (Mohali) ના PCA સ્ટેડિયમમાં મેચ જોઈ હોય, તો તમને ખબર હશે કે તે ભારતનું સૌથી શ્રેષ્ઠ સુવિધા ધરાવતું સ્ટેડિયમ ગણાય છે. ખેલાડીઓના ડ્રેસિંગ રૂમથી લઈને પ્રેક્ટિસ પીચ સુધી – બધું જ વર્લ્ડ ક્લાસ છે.

આ સ્ટેડિયમ જ્યાં બન્યું છે, ત્યાં પહેલા માત્ર એક ખાડો અને કાદવ કીચડ વાળી જગ્યા હતી. લોકો હસતા હતા કે અહીં સ્ટેડિયમ કેવી રીતે બનશે? પણ ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા પાસે એક વિઝન હતું. તેમણે વિશ્વના શ્રેષ્ઠ આર્કિટેક્ટ્સ અને એન્જિનિયરોને બોલાવ્યા. તેમણે નક્કી કર્યું કે અહીંની લાઈટ્સ (Floodlights) એવી હોવી જોઈએ કે જે અન્ય સ્ટેડિયમ કરતા નીચી હોય જેથી વિમાનને નડતરરૂપ ન થાય અને છતાં ગ્રાઉન્ડ પર પૂરો પ્રકાશ આપે.

મોહાલીની પીચ ભારતની સૌથી ઝડપી અને બાઉન્સી પીચોમાંની એક ગણાય છે, જેનો શ્રેય પણ બિન્દ્રા સાહેબના ક્યુરેટર્સ પરના ભરોસાને જાય છે. આજે આ સ્ટેડિયમ તેમના નામે ઓળખાય તો નવાઈ નહીં.

ભાગ ૬: જગમોહન દાલમિયા સાથેની દોસ્તી અને દુશ્મની

ભારતીય ક્રિકેટ પ્રશાસનના ઇતિહાસમાં ‘જગમોહન દાલમિયા અને આઈ.એસ. બિન્દ્રા’ ની જોડી ‘જય અને વીરુ’ જેવી હતી. કોલકાતાના બિઝનેસમેન દાલમિયા અને પંજાબના બ્યુરોક્રેટ બિન્દ્રા – આ બંનેએ મળીને ક્રિકેટને એશિયામાં પાવરફુલ બનાવ્યું.

આ બંનેએ મળીને ICC (ઇન્ટરનેશનલ ક્રિકેટ કાઉન્સિલ) માં અંગ્રેજો અને ઓસ્ટ્રેલિયનોનું વર્ચસ્વ તોડ્યું. દાલમિયા જ્યારે ICC પ્રેસિડેન્ટ બન્યા, ત્યારે બિન્દ્રા તેમની તાકાત હતા. જોકે, ૨૦૦૦ ના દાયકામાં બંને વચ્ચે મતભેદો પણ થયા હતા. બોર્ડની ચૂંટણીઓમાં તેઓ સામસામે પણ આવ્યા હતા. પરંતુ બંને એકબીજાના યોગદાનનું સન્માન કરતા હતા. આજે દાલમિયા બાદ બિન્દ્રાના જવાથી તે સુવર્ણ પેઢીનો અંત આવ્યો છે.

ભાગ ૭: IPL ની રચનામાં પડદા પાછળની ભૂમિકા

જ્યારે ૨૦૦૮માં લલિત મોદીએ IPL (ઇન્ડિયન પ્રીમિયર લીગ) નો વિચાર રજૂ કર્યો, ત્યારે BCCI ના ઘણા જૂના વિચારવાળા સભ્યો તેને સ્વીકારવા તૈયાર નહોતા. તેમને લાગતું હતું કે ક્લબ કલ્ચરથી ક્રિકેટ બગડશે.

તે સમયે, BCCIના પૂર્વ ચેરમેન ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા એવા વ્યક્તિ હતા જેમણે લલિત મોદીના વિઝનને ટેકો આપ્યો હતો. તેઓ સમજતા હતા કે ક્રિકેટનું ભવિષ્ય T20 અને લીગ ફોર્મેટમાં છે. તેમણે બોર્ડના અન્ય સભ્યોને મનાવવામાં અને IPL નું સ્ટ્રક્ચર તૈયાર કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. કિંગ્સ ઇલેવન પંજાબ (હવે પંજાબ કિંગ્સ) ની રચના અને મોહાલીને હોમ ગ્રાઉન્ડ બનાવવામાં પણ તેમનો સિંહફાળો હતો.

ભાગ ૮: ખેલાડીઓના સાચા હમદર્દ

પ્રશાસકો ઘણીવાર ખેલાડીઓ સાથે સંઘર્ષમાં ઉતરતા હોય છે, પરંતુ બિન્દ્રા સાહેબ અલગ હતા. તેઓ હંમેશા કહેતા કે “ક્રિકેટ બોર્ડ ખેલાડીઓ માટે છે, ખેલાડીઓ બોર્ડ માટે નથી.”

• સચિન તેંડુલકર: સચિન સાથે તેમને ખાસ લગાવ હતો. મોહાલીમાં સચિન જ્યારે પણ રમતા ત્યારે બિન્દ્રા ખાસ વ્યવસ્થા કરાવતા.
• યુવરાજ અને હરભજન: પંજાબના આ બંને સુપરસ્ટાર્સને આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટમાં લાવવા અને તેમને સપોર્ટ કરવામાં બિન્દ્રાનો હાથ હતો. હરભજન સિંહ હંમેશા તેમને પિતાતુલ્ય માનતા હતા.
• સૌરવ ગાંગુલી: જ્યારે ગ્રેગ ચેપલ વિવાદ થયો ત્યારે બિન્દ્રા એવા થોડા લોકોમાં હતા જેમણે પરિસ્થિતિને સંભાળવા પ્રયાસ કર્યો હતો.

બિન્દ્રા સાહેબ હંમેશા માનતા કે ખેલાડીઓને શ્રેષ્ઠ સુવિધાઓ, શ્રેષ્ઠ હોટેલ્સ અને શ્રેષ્ઠ ટ્રાવેલ ફેસિલિટી મળવી જોઈએ કારણ કે તેઓ દેશ માટે રમે છે.

ભાગ ૯: વિવાદો અને સ્પષ્ટવક્તા સ્વભાવ

ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા ક્યારેય પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવામાં ડરતા નહોતા. તેઓ સ્પષ્ટવક્તા હતા, જેના કારણે ઘણીવાર વિવાદો પણ થયા.

• મેચ ફિક્સિંગ કાંડ: ૨૦૦૦ની સાલમાં જ્યારે મેચ ફિક્સિંગ કૌભાંડ બહાર આવ્યું, ત્યારે બિન્દ્રાએ ખુલીને કહ્યું હતું કે સફાઈ થવી જરૂરી છે. તેમણે CBI તપાસને સમર્થન આપ્યું હતું.
• શરદ પવાર અને શ્રીનિવાસન: BCCI ના રાજકારણમાં તેમણે હંમેશા પોતાના સિદ્ધાંતો પકડી રાખ્યા. એન. શ્રીનિવાસન સાથેના તેમના મતભેદો જાહેર હતા. જ્યારે IPL સ્પોટ ફિક્સિંગમાં શ્રીનિવાસનના જમાઈનું નામ આવ્યું, ત્યારે બિન્દ્રાએ શ્રીનિવાસનના રાજીનામાની માંગ કરી હતી.

તેમનો બ્લોગ હંમેશા ચર્ચામાં રહેતો હતો, જેમાં તેઓ ક્રિકેટના વહીવટમાં ચાલતી ખામીઓ વિશે લખતા હતા.

ભાગ ૧૦: ક્રિકેટ જગતની શ્રદ્ધાંજલિ

આજે જ્યારે તેઓ આપણી વચ્ચે નથી, ત્યારે સોશિયલ મીડિયા પર શ્રદ્ધાંજલિનો ધોધ વહ્યો છે.

• સુનીલ ગાવસ્કર: “તેઓ એક એવા પ્રશાસક હતા જે રમતને દિલથી ચાહતા હતા. તેમણે ક્રિકેટરોનું જીવનધોરણ ઊંચું લાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી.”
• હરભજન સિંહ: “મારા માટે આ અંગત નુકસાન છે. પંજાબ ક્રિકેટ આજે જે છે તે બિન્દ્રા સરને આભારી છે. અમે એક વાલી ગુમાવ્યા છે.”
• BCCI: બોર્ડે ઓફિશિયલ નિવેદનમાં કહ્યું છે કે, “ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રાનું યોગદાન શબ્દોમાં વર્ણવી શકાય તેમ નથી. તેઓ આધુનિક ભારતીય ક્રિકેટના શિલ્પી હતા.”

ભાગ ૧૧: તેમનો વારસો (Legacy)

વ્યક્તિ જતી રહે છે, પણ તેનું કામ રહી જાય છે. BCCIના પૂર્વ ચેરમેન ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા નો વારસો શું છે?

1. આત્મનિર્ભર બોર્ડ: એક ગરીબ બોર્ડને દુનિયાનું સૌથી અમીર બોર્ડ બનાવવું.
2. વર્લ્ડ ક્લાસ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: મોહાલી સ્ટેડિયમ જેવું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવું જે અન્ય એસોસિએશન્સ માટે રોલ મોડેલ બન્યું.
3. ગ્લોબલ પાવર: ICC માં ભારતનો અવાજ બુલંદ કરવો અને ક્રિકેટનું પાવર સેન્ટર લંડનથી મુંબઈ/દિલ્હી શિફ્ટ કરવું.
4. ટેકનોલોજી અને બ્રોડકાસ્ટ: ટીવી રાઈટ્સનું મહત્વ સમજવું અને ક્રિકેટને ઘર-ઘર સુધી પહોંચાડવું.

અલવિદા, બિન્દ્રા સાહેબ

ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રાનું જીવન એક ખુલ્લી કિતાબ જેવું હતું. એક IAS અધિકારી તરીકે શરૂ થયેલી સફર ક્રિકેટના મેદાનમાં આવીને ઈતિહાસ રચી ગઈ. તેમણે સાબિત કર્યું કે જો દાનત સાફ હોય અને વિઝન મોટું હોય, તો સિસ્ટમ બદલી શકાય છે.

આજે જ્યારે ભારતની ક્રિકેટ ટીમ કોઈ વિદેશી મેદાન પર જીતે છે, અથવા જ્યારે IPL માં કોઈ યુવાન ખેલાડી કરોડો રૂપિયામાં વેચાય છે, ત્યારે આપણે યાદ રાખવું જોઈએ કે આ દિવસો જોવા માટે કોઈ એક વ્યક્તિએ દાયકાઓ પહેલા કોર્ટના દરવાજા ખખડાવ્યા હતા અને દુનિયા સામે બાથ ભીડી હતી.

ભારતીય ક્રિકેટ હંમેશા BCCIના પૂર્વ ચેરમેન ઇન્દ્રજીત સિંહ બિન્દ્રા નું ઋણી રહેશે. ભગવાન તેમના આત્માને શાંતિ અર્પે અને તેમના પરિવારને આ દુઃખ સહન કરવાની શક્તિ આપે.

ૐ શાંતિ.

Ankita Gautam

અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.