મધ્ય પૂર્વમાં સળગતો જ્વાળામુખી અને ઇરાનની આંતરિક કટોકટી
પશ્ચિમ એશિયા અત્યારે એક ઐતિહાસિક અને અત્યંત જટિલ વળાંક પર ઊભું છે. એક તરફ ઇઝરાયલ અને અમેરિકાના સઘન સૈન્ય હુમલાઓ ઇરાનની કમર તોડી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ઇરાનની અંદર જ એક મોટો રાજકીય અને સામાજિક ભૂકંપ આવ્યો છે. ઇરાનના સર્વોચ્ચ નેતા (સુપ્રીમ લીડર) આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના અવસાન કે તેમની સત્તા પરથી વિદાય બાદ, તેમના 56 વર્ષીય પુત્ર મોજતબા ખામેનીને નવા સુપ્રીમ લીડર તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. આ નિર્ણયે ઇરાનની સામાન્ય જનતામાં ભારોભાર રોષ પેદા કર્યો છે.
પરિણામે, દેશભરમાં ભારે વિરોધ પ્રદર્શનો ફાટી નીકળ્યા છે અને ઇરાનમાં સત્તા સંઘર્ષ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. લોકો રસ્તાઓ પર ઉતરી આવ્યા છે અને દેશભરમાં અંધાધૂંધીનો માહોલ છે. આ લેખમાં આપણે આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ, તેના પાછળના ઐતિહાસિક અને રાજકીય કારણો, પરિવારવાદનો વિવાદ, દરિયાઈ માર્ગો પર વ્યાપેલો આતંક અને તેની વૈશ્વિક અર્થતંત્ર તેમજ ભારત પર પડનારી અસરોનું ઊંડાણપૂર્વક અને તટસ્થ વિશ્લેષણ કરીશું.
ઇરાનનું ઐતિહાસિક રાજકીય માળખું અને સુપ્રીમ લીડર પદની ગરિમા
ઇરાન એક ઇસ્લામિક રિપબ્લિક છે, જ્યાં લોકશાહી (Democracy) અને ધર્મશાહી (Theocracy) બંનેનું એક અનોખું મિશ્રણ જોવા મળે છે. દેશમાં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી થાય છે અને સંસદ પણ છે, પરંતુ વાસ્તવિક અને અંતિમ સત્તા હંમેશા ‘સુપ્રીમ લીડર’ (સર્વોચ્ચ નેતા) ના હાથમાં રહે છે. સેના, ન્યાયતંત્ર, વિદેશ નીતિ અને મીડિયા પર સુપ્રીમ લીડરનો સંપૂર્ણ અને સીધો અંકુશ હોય છે.
1979ની ઐતિહાસિક ઇસ્લામિક ક્રાંતિ પછી આયાતુલ્લાહ રૂહોલ્લાહ ખોમેની દેશના પ્રથમ સુપ્રીમ લીડર બન્યા હતા. ક્રાંતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રાજાશાહી (શાહ પહલવીના શાસન) અને વંશવાદને નાબૂદ કરવાનો હતો. 1989માં તેમના અવસાન બાદ આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીએ આ સર્વોચ્ચ પદ સંભાળ્યું હતું. દાયકાઓ સુધી ઇરાનની સત્તાના કેન્દ્રમાં રહેલા ખામેની પરિવારે હવે સત્તાનું હસ્તાંતરણ પોતાના જ ઘરમાં, એટલે કે પોતાના પુત્ર મોજતબા ખામેનીના હાથમાં રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
આ નિર્ણય એ સિદ્ધાંતોનો સીધો ભંગ છે જેના પર 1979ની ક્રાંતિનો પાયો નખાયો હતો. એક સમયે જે પ્રજાએ વંશપરંપરાગત રાજાશાહીને ઉખેડી ફેંકી હતી, તેના પર આજે ફરીથી એક નવા પ્રકારનો વંશવાદ થોપવામાં આવી રહ્યો છે. ઇરાનની જનતા આ વાત પચાવી શકી નથી અને તેને પોતાના અધિકારો પર મોટો તરાપ માની રહી છે.
અલી ખામેનીથી મોજતબા ખામેની: પરિવારવાદ અને લોકશાહીનું હનન
મોજતબા ખામેની હંમેશા પડદા પાછળ રહીને કામ કરનારા નેતા રહ્યા છે. સત્તાવાર રીતે તેમની પાસે કોઈ મોટી સરકારી કે ધાર્મિક પદવી ન હોવા છતાં, ઇરાનની અત્યંત શક્તિશાળી ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) અને દેશના ગુપ્તચર વિભાગો પર તેમનો ઊંડો પ્રભાવ રહ્યો છે. પિતાની છત્રછાયા હેઠળ તેમણે ધીમે ધીમે સત્તાના તમામ સૂત્રો પોતાના હાથમાં કેન્દ્રિત કરી લીધા હતા.
પરંતુ, તેમને રાતોરાત નવા ‘સુપ્રીમ લીડર’ જાહેર કરી દેવાતા ઇરાનમાં અજંપાભરી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. આ નિર્ણયે ઇરાનની અંદર એક મોટું રાજકીય ધ્રુવીકરણ ઊભું કર્યું છે. કટ્ટરપંથી ધાર્મિક નેતાઓ અને IRGC ના ઉચ્ચ અધિકારીઓ મોજતબાનું સમર્થન કરી રહ્યા છે કારણ કે તેમાં તેમનો પોતાનો સ્વાર્થ છુપાયેલો છે. બીજી તરફ, સુધારાવાદી નેતાઓ (Reformists) અને સામાન્ય જનતા આ નિર્ણયને ગેરબંધારણીય અને અન્યાયી ગણાવી રહી છે. આ પરિસ્થિતિએ આંતરિક ઇરાનમાં સત્તા સંઘર્ષ ને જન્મ આપ્યો છે, જેમાં એક તરફ હથિયારબંધ શાસક વર્ગ છે અને બીજી તરફ સ્વતંત્રતાની માંગ કરતી નિઃશસ્ત્ર પરંતુ મક્કમ જનતા છે.
વિરોધનો વાવાઝોડું: “મુજતબાને મોત” ના નારાઓનું મનોવૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક વિશ્લેષણ
ઇરાનની શેરીઓમાં આજે ભારેલા અગ્નિ જેવી શાંતિ અને અશાંતિનો માહોલ છે. સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થઈ રહેલા વીડિયો આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે લોકોનો રોષ કોઈ એક ચોક્કસ વર્ગ પૂરતો સીમિત નથી. ખાસ કરીને મહિલાઓ, જેઓ લાંબા સમયથી ઇરાનના કડક હિજાબ કાયદાઓ અને માનવાધિકારના ભંગ સામે લડી રહી છે (જેમ કે મહસા અમીનીના મૃત્યુ પછી થયેલા પ્રદર્શનો), તેઓ આ વિરોધ પ્રદર્શનોમાં ફરી એકવાર મોખરે આવી છે.
તાજેતરમાં વાયરલ થયેલા એક 17 સેકન્ડના વીડિયોમાં કેટલીક મહિલાઓ ફારસી ભાષામાં “મુજતબાને મોત” (Death to Mojtaba) ના ગગનભેદી નારા લગાવતી જોવા મળી રહી છે. રાત્રિના સમયે શૂટ થયેલા આ વીડિયોમાં ધાર્મિક મંત્રોચ્ચારની સાથે જનતાનો ભયંકર આક્રોશ સ્પષ્ટ સંભળાય છે.
આ નારાઓ માત્ર એક વ્યક્તિ સામેનો વિરોધ નથી, પરંતુ તે દાયકાઓથી જમા થયેલા અસંતોષનો જવાળામુખી છે. લોકોનું માનવું છે કે અત્યંત કપરા સમયમાં, જ્યારે દેશ ભીષણ યુદ્ધનો સામનો કરી રહ્યો છે અને પશ્ચિમી આર્થિક પ્રતિબંધોને કારણે દેશમાં ગરીબી અને બેરોજગારી આસમાને છે, ત્યારે નેતૃત્વએ દેશની સુરક્ષા અને અર્થતંત્ર પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. તેના બદલે, સત્તાધારી વર્ગ માત્ર પોતાના પુત્રને ગાદી પર બેસાડવામાં વ્યસ્ત છે. આ દર્શાવે છે કે સરકાર અને પ્રજા વચ્ચેનો સેતુ સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયો છે.
અમેરિકા અને ઇઝરાયલના ઘાતક હુમલાઓ: બેવડા મોરચે ઇરાનની કસોટી
ઇરાન હાલમાં બેવડા સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે. એક તરફ દેશની અંદર બળવો ફાટી નીકળ્યો છે, અને બીજી તરફ સરહદો પર ભયંકર યુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલો આ સંઘર્ષ હવે વધુ વિનાશક બની રહ્યો છે. 28 ફેબ્રુઆરીથી અમેરિકા અને ઇઝરાયલ દ્વારા સંયુક્ત રીતે શરૂ કરાયેલા સૈન્ય ઓપરેશનમાં ઇરાનના અનેક વ્યૂહાત્મક, લશ્કરી અને પરમાણુ ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે.
અહેવાલો મુજબ, આ અત્યંત ઘાતક હુમલાઓમાં અત્યાર સુધીમાં ઇરાનમાં 1,300 થી વધુ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે. ઇઝરાયલ લાંબા સમયથી ઇરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને અને ઇરાન સમર્થિત આતંકવાદી જૂથો (જેમ કે લેબેનોનમાં હિઝબુલ્લાહ, ગાઝામાં હમાસ અને યમનમાં હુથી બળવાખોરો) ને પોતાના અસ્તિત્વ માટે સૌથી મોટો ખતરો માનતું આવ્યું છે. બીજી તરફ, અમેરિકા મધ્ય પૂર્વમાં પોતાના સાથી દેશો (ખાસ કરીને ગલ્ફ દેશો અને ઇઝરાયલ) ની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઇરાન પર ભયંકર લશ્કરી દબાણ વધારી રહ્યું છે.
સામાન્ય સંજોગોમાં જ્યારે કોઈ દેશ પર બાહ્ય હુમલો થાય છે, ત્યારે દેશની જનતા પોતાના નેતૃત્વની પાછળ એકજૂટ થઈ જતી હોય છે. પરંતુ ઇરાનના વર્તમાન કિસ્સામાં ચિત્ર સાવ વિપરીત છે. નેતૃત્વ પર અવિશ્વાસને કારણે ઇરાનમાં સત્તા સંઘર્ષ વધુ ઉગ્ર બન્યો છે. લોકો માને છે કે સરકારની કટ્ટર વિદેશ નીતિ અને પ્રોક્સી વોર (Proxy War) રમવાની જીદ જ દેશને આ તબાહી તરફ દોરી ગઈ છે. ઈરાને વળતા પ્રહારમાં ઈઝરાયેલ અને ખાડી દેશોમાં સ્થિત અમેરિકી સૈન્ય મથકો પર મિસાઈલો છોડી છે, જેમાં સાત અમેરિકી સૈનિકોના પણ મોત થયા છે, જેણે આ યુદ્ધને વધુ ભડકાવ્યું છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) અને ક્રૂડ ઓઇલની ભયાનક કટોકટી
જ્યારે પણ પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધના વાદળો ઘેરાય છે, ત્યારે તેની સૌથી પહેલી અને સૌથી ગંભીર અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ઊર્જા બજાર (Energy Market) પર પડે છે. વિશ્વના સૌથી વ્યૂહાત્મક ગણાતા હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માં છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં પરિસ્થિતિ અત્યંત સ્ફોટક બની ગઈ છે. આ જળમાર્ગ એટલો મહત્વનો છે કે તેમાંથી દુનિયાના કુલ ક્રૂડ ઓઇલ વેપારનો લગભગ 20 થી 25 ટકા હિસ્સો પસાર થાય છે.
આ સંઘર્ષ બાદ આ સામુદ્રધુની પર અત્યાર સુધીમાં 10 જેટલા વાણિજ્યિક જહાજોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે. ઇન્ટરનેશનલ મેરીટાઇમ ઓર્ગેનાઇઝેશન (IMO) ના અહેવાલ મુજબ, આ હુમલાઓમાં સાત નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે. 2 માર્ચે “સ્કાયલાઇટ,” “એમકેડી વ્યોમ,” અને “સ્ટેના ઇમ્પેરેટિવ” જેવા જહાજો પર હુમલા થયા. ત્યારબાદ 6 માર્ચે “મુસાફાહ 2” નામના જહાજ પર થયેલા મિસાઈલ હુમલામાં વધુ ચાર લોકોના મોત થયા.
સૌથી ભયાનક બાબત એ છે કે હવે રેસ્ક્યુ માટે આવતા જહાજોને પણ નિશાન બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. સુરક્ષા કંપની ‘વેનગાર્ડ’ ના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે “મુસાફાહ 2” જહાજ “સફિન પ્રેસ્ટિજ” ને બચાવવા જઈ રહ્યું હતું, ત્યારે તેના પર પણ બે મિસાઈલો છોડવામાં આવી હતી. આ હુમલાઓના ડરને કારણે આ જળમાર્ગ પર ટેન્કર ટ્રાફિકમાં 90 ટકાનો જંગી ઘટાડો નોંધાયો છે. જહાજો પોતાની ઓળખ છુપાવીને રાત્રિના અંધકારમાં પસાર થવા મજબૂર છે. આ અરાજકતાને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કાચા તેલ (Crude Oil) ના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા છે અને ભાવ 115 ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર કરી ગયા છે.
ગલ્ફ દેશોમાં અશાંતિ: બહેરીન, સાઉદી અરેબિયા અને યુએઇ પર ખતરાના વાદળો
પોતાના દેશમાં થઈ રહેલી તબાહીથી બચવા અને અમેરિકા-ઇઝરાયલનું ધ્યાન ભટકાવવા માટે ઇરાને હવે આ યુદ્ધનો વ્યાપ પડોશી ગલ્ફ દેશોમાં વધારવાનું શરૂ કર્યું છે. ઇરાન ગલ્ફ દેશોમાં આવેલા વ્યૂહાત્મક ઠેકાણાઓ, અમેરિકન બેઝ અને તેલના ભંડારોને નિશાન બનાવી રહ્યું છે.
બહેરીનમાં યુદ્ધ શરૂ થયા પછીનો સૌથી મોટો હુમલો નોંધાયો છે. ઈરાની ડ્રોન હુમલામાં બહેરીનની સૌથી મોટી તેલ રિફાઈનરીને નિશાન બનાવવામાં આવી, જેમાં બે મહિનાના બાળક સહિત 32 નાગરિકો ઘાયલ થયા છે. સાઉદી અરેબિયાના સંરક્ષણ મંત્રાલયે અહેવાલ આપ્યો છે કે તેમણે શાયબાહ તેલ ક્ષેત્ર (Shaybah Oil Field) તરફ આવી રહેલા એક આત્મઘાતી ડ્રોનને હવામાં જ તોડી પાડ્યું હતું. કતાર, કુવૈત અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) માં પણ હુમલાના એલર્ટ અપાયા છે.
આ ભયાનક સ્થિતિને જોતા અખાતના મુખ્ય તેલ ઉત્પાદક દેશોએ સાવચેતીના પગલારૂપે પોતાના ઉત્પાદનમાં જંગી કાપ મૂક્યો છે. દાખલા તરીકે, ઇરાકના દક્ષિણ તેલ ક્ષેત્રોમાંથી ઉત્પાદન જે યુદ્ધ પહેલા 4.3 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ હતું, તે ઘટીને માત્ર 1.3 મિલિયન બેરલ થઈ ગયું છે. આ 70 ટકાનો ઘટાડો વૈશ્વિક તેલ બજાર માટે એક વિનાશક સમાચાર છે. કુવૈત અને યુએઈએ પણ પોતાની રિફાઇનરી કામગીરી ધીમી કરી દીધી છે. ઇરાને સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે જો તેના પર હુમલા બંધ નહીં થાય, તો તે સમગ્ર પ્રદેશના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને નષ્ટ કરી દેશે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની નીતિઓ અને અમેરિકાનો આક્રમક અભિગમ
અમેરિકન રાજનીતિમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું પાછું ફરવું અને તેમની અત્યંત આક્રમક વિદેશ નીતિ આ સંઘર્ષમાં ઘી હોમવાનું કામ કરી રહી છે. ટ્રમ્પ તેમના અગાઉના કાર્યકાળથી જ ઇરાન પ્રત્યે કઠોર વલણ ધરાવે છે. તેમણે જ અમેરિકાને ઇરાન સાથેની પરમાણુ ડીલ (JCPOA) માંથી બહાર કાઢ્યું હતું અને ઇરાનના ટોચના કમાન્ડર કાસિમ સુલેમાનીને ડ્રોન હુમલામાં મારવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
મુજતબા ખામેનીની તાજપોશી બાદ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ટૂંકી પણ અત્યંત ગંભીર પ્રતિક્રિયા આપતા કહ્યું છે કે, “આપણે જોઈશું હવે શું થાય છે.” આ માત્ર એક નિવેદન નથી, પરંતુ ઇરાનના શાસકો માટે ખુલ્લી ધમકી છે. અમેરિકન દૂતાવાસ પર થયેલા હુમલા બાદ યુએસ સરકારે તેના તમામ બિન-જરૂરી કર્મચારીઓને તાત્કાલિક તે પ્રદેશ છોડી દેવાનો આદેશ આપ્યો છે, જે મોટા પાયે સૈન્ય કાર્યવાહી (Ground Invasion) નો સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે. બેન્જામિન નેતન્યાહૂ અને ટ્રમ્પ વચ્ચેની મજબૂત સમજૂતી દર્શાવે છે કે આ વખતે ઇરાનના વર્તમાન શાસનને સંપૂર્ણપણે નેસ્તનાબૂદ કરવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે.
ભારત માટે ચેતવણીની ઘંટડી: અર્થતંત્ર અને ડાયસ્પોરા પર તોળાઈ રહેલું સંકટ
ભારત ભૌગોલિક રીતે આ યુદ્ધક્ષેત્રથી દૂર હોવા છતાં, આર્થિક અને સામાજિક રીતે તેની સૌથી વધુ અસર ભારત પર પડવાની છે. ભારત પોતાની કુલ ક્રૂડ ઓઇલ જરૂરિયાતના 80 થી 85 ટકા જેટલું આયાત કરે છે, અને તેનો મોટો હિસ્સો મધ્ય પૂર્વ અને ગલ્ફ દેશોમાંથી આવે છે. જો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ $115 થી વધીને $130 કે $150 સુધી પહોંચી જાય, તો ભારતમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ગેસના ભાવમાં ભયાનક ઉછાળો આવશે. જેનાથી ટ્રાન્સપોર્ટેશન મોંઘુ થશે અને દેશમાં જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવ આસમાને પહોંચશે.
આ ઉપરાંત, બીજી મોટી ચિંતા ભારતીય ડાયસ્પોરા (Indian Diaspora) ની છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઇ, ઓમાન, કતાર અને બહેરીન જેવા ગલ્ફ દેશોમાં 80 લાખથી વધુ ભારતીયો વસે છે જેઓ ત્યાં નોકરીઓ કરે છે અને ભારત માટે અબજો ડોલરનું વિદેશી હુંડિયામણ (Remittances) મોકલે છે. યુદ્ધની સ્થિતિમાં આ લાખો ભારતીયોની સુરક્ષા અને જરૂર પડ્યે તેમનું સહીસલામત સ્થળાંતર (Evacuation) એ ભારત સરકાર માટે અત્યંત કપરો પડકાર બની રહેશે. ભારતે હંમેશા શાંતિ અને વાટાઘાટોનો માર્ગ અપનાવવાની અપીલ કરી છે. પરંતુ જ્યારે ઇરાનમાં સત્તા સંઘર્ષ અને આંતરરાષ્ટ્રીય યુદ્ધ બંને ભેગા થયા છે, ત્યારે ભારતની તટસ્થ વિદેશ નીતિની આકરી કસોટી થઈ રહી છે. ભારત સરકાર આ બદલાતી પરિસ્થિતિ પર ચાંપતી નજર રાખી રહી છે.
ઇરાનનું ભવિષ્ય અને આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ સમક્ષના વિશાળ પડકારો
ઇરાન અત્યારે તેના હજારો વર્ષ જૂના ઇતિહાસના સૌથી નાજુક અને નિર્ણાયક સમયગાળામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. એક મજબૂત, લોકપ્રિય અને સર્વસ્વીકૃત નેતાના અભાવે દેશનું ભવિષ્ય અત્યંત ધૂંધળું અને અંધકારમય દેખાઈ રહ્યું છે. નવા સુપ્રીમ લીડર મોજતબા ખામેની પાસે તેમના પિતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેની કે દાદા સમાન રૂહોલ્લાહ ખોમેની જેવો કોઈ જ કરિશ્મા નથી, ન તો તેમની પાસે પ્રજાની સ્વીકૃતિ છે.
સત્તા પર ટકી રહેવા માટે મોજતબાએ સંપૂર્ણપણે સેના (IRGC) અને કટ્ટરપંથી સમર્થકો પર નિર્ભર રહેવું પડશે. જનતાનો તેમના પ્રત્યેનો ખુલ્લો અણગમો અને દેશની બગડતી જતી આર્થિક સ્થિતિ, આગામી દિવસોમાં દેશને સિવિલ વોર (Civil War – આંતરવિગ્રહ) તરફ પણ ધકેલી શકે છે.
મગન લુહાર CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. પત્રકારત્વ ઉપરાંત તેઓ એક જાણીતા અભિનેતા (Actor) પણ છે. કલા અને મીડિયા ક્ષેત્રે બહોળો અનુભવ ધરાવતા મગનભાઈએ સામાજિક જવાબદારીની ભાવના સાથે આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની સ્થાપના કરી છે. તેઓ ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિકાસ અને સામાજિક મુદ્દાઓને પોતાની આગવી શૈલીમાં વાચા આપવા માટે જાણીતા છે.