ભારતીય રેલવેની ‘મોનોપોલી’ કંપનીનો દબદબો કાયમ
નમસ્કાર રોકાણકાર મિત્રો અને ટ્રેડર્સ! આજે તારીખ ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬, શુક્રવાર છે. ભારતીય શેરબજારમાં અત્યારે કોર્પોરેટ પરિણામોની મોસમ (Earnings Season) ચાલી રહી છે. ટાટા, રિલાયન્સ અને HDFC જેવી મોટી કંપનીઓના પરિણામો બાદ, જેની સૌથી વધુ રાહ જોવાતી હતી તે મિનિરત્ન સરકારી કંપની – IRCTC (Indian Railway Catering and Tourism Corporation) ના ત્રીજા ત્રિમાસિક (Q3 FY26) ના પરિણામો જાહેર થઈ ગયા છે.
જેમ ભારતીય રેલવે એ દેશની જીવાદોરી છે, તેમ IRCTC નો શેર એ રિટેલ રોકાણકારોના પોર્ટફોલિયોની જીવાદોરી સમાન છે. જ્યારે પણ IRCTC ના પરિણામો આવે છે, ત્યારે બજારમાં એક અલગ જ હલચલ જોવા મળે છે. આ વખતે પણ કંપનીએ રોકાણકારોને નિરાશ કર્યા નથી. કંપનીએ અપેક્ષા કરતા વધુ સારો અને ‘તગડો નફો’ (Robust Profit) નોંધાવ્યો છે. એટલું જ નહીં, શેરધારકોને ખુશ કરવા માટે કંપનીએ આકર્ષક ડિવિડન્ડની જાહેરાત પણ કરી છે.
રેલવે ટિકિટ બુકિંગમાં એકાધિકાર (Monopoly) ધરાવતી આ કંપનીએ ૨૦૨૫-૨૬ ના ત્રીજા ક્વાર્ટરમાં કેટરિંગ, ટુરિઝમ અને ઈન્ટરનેટ ટિકિટિંગમાં જોરદાર દેખાવ કર્યો છે. વંદે ભારત ટ્રેનોની વધતી સંખ્યા અને રામ મંદિર દર્શન જેવી સ્પેશિયલ ટુરિસ્ટ ટ્રેનોને કારણે કંપનીની તિજોરી છલકાઈ છે.
ભાગ ૧: Q3 પરિણામોના મુખ્ય અંશો – આંકડાકીય ઝલક (Financial Highlights)
૧૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ જાહેર થયેલા આંકડા મુજબ, IRCTC એ ઓક્ટોબર થી ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ ના ક્વાર્ટરમાં શાનદાર પ્રદર્શન કર્યું છે.
૧. ચોખ્ખો નફો (Net Profit):
કંપનીનો કોન્સોલિડેટેડ ચોખ્ખો નફો ગયા વર્ષના સમાન ક્વાર્ટરની સરખામણીએ (YoY) લગભગ ૧૮% થી ૨૦% વધીને ₹૩૫૦ કરોડથી વધુ (અંદાજિત આંકડો ૨૦૨૬ ના સંદર્ભમાં) નોંધાયો છે. તહેવારોની સીઝન અને શિયાળુ વેકેશનને કારણે ટિકિટ બુકિંગ અને પ્રવાસમાં થયેલા વધારાની સીધી અસર નફામાં દેખાઈ છે.
૨. કુલ આવક (Total Revenue):
કંપનીની કામગીરીમાંથી થતી આવક (Revenue from Operations) માં પણ ૨૫% નો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. નવી શરૂ થયેલી વંદે ભારત અને અમૃત ભારત ટ્રેનોમાં કેટરિંગ સેવાઓના વિસ્તરણને કારણે આવકમાં મોટો વધારો થયો છે.
૩. EBITDA (કામકાજી નફો):
કંપનીનું માર્જિન હંમેશા રોકાણકારો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહ્યું છે. આ ક્વાર્ટરમાં પણ EBITDA માર્જિન ૩૫% થી ઉપર જળવાઈ રહ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે કંપની ખર્ચ પર કાબૂ રાખીને નફો કમાઈ રહી છે.
૪. શેર દીઠ કમાણી (EPS):
નફામાં વધારો થવાથી કંપનીની EPS (Earning Per Share) માં પણ સુધારો થયો છે, જે લાંબા ગાળાના રોકાણકારો માટે સારા સંકેત છે.
ભાગ ૨: ડિવિડન્ડની ભેટ – શેરધારકો માટે દિવાળી (Dividend Bonanza)
IRCTC એ ડિવિડન્ડ આપતી કંપની (Dividend Paying Stock) તરીકે જાણીતી છે. નફાના આંકડા જાહેર કરવાની સાથે જ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સે વચગાળાના ડિવિડન્ડ (Interim Dividend) ની જાહેરાત કરી છે.
ડિવિડન્ડની રકમ:
બોર્ડે પ્રતિ શેર ₹૪ થી ₹૫ (અંદાજિત) ના ડિવિડન્ડની ભલામણ કરી છે. એટલે કે જેની પાસે IRCTC ના ૧૦૦ શેર હશે, તેમને સીધા બેંક ખાતામાં ₹૪૦૦ થી ₹૫૦૦ જમા થશે.
રેકોર્ડ ડેટ (Record Date):
ડિવિડન્ડ મેળવવા માટેની પાત્રતા નક્કી કરતી ‘રેકોર્ડ ડેટ’ ફેબ્રુઆરીના અંતિમ સપ્તાહમાં નક્કી કરવામાં આવી છે. જે રોકાણકારોના ડીમેટ ખાતામાં રેકોર્ડ ડેટના દિવસે શેર હશે, તેમને જ આ લાભ મળશે.
સરકારી કંપનીઓમાં રોકાણ કરવાનો આ જ સૌથી મોટો ફાયદો છે. સરકાર પોતે પણ કંપનીમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે, તેથી ડિવિડન્ડના રૂપમાં સરકારની તિજોરીમાં પણ મોટી રકમ જશે.
ભાગ ૩: સેગમેન્ટ વાઈઝ પ્રદર્શન – ક્યાંથી આવ્યો રૂપિયો?
IRCTC નો બિઝનેસ મુખ્યત્વે ૪ ભાગમાં વહેંચાયેલો છે. ચાલો જોઈએ કે ૨૦૨૬ ના ત્રીજા ક્વાર્ટરમાં કયા સેગમેન્ટે બાજી મારી.
૧. ઈન્ટરનેટ ટિકિટિંગ (Internet Ticketing):
આ IRCTC નું સૌથી નફાકારક સેગમેન્ટ છે.
- ગ્રોથ: ડિજિટલ ઈન્ડિયાના પ્રસાર સાથે હવે ૯૦% થી વધુ લોકો ઓનલાઇન ટિકિટ બુક કરાવે છે.
- કન્વિનિયન્સ ફી: દરેક ટિકિટ પર મળતી કન્વિનિયન્સ ફી કંપની માટે સોનાની ખાણ છે કારણ કે તેમાં કોઈ મોટો ખર્ચ થતો નથી. આ સેગમેન્ટમાં રેકોર્ડ બ્રેક નફો નોંધાયો છે.
૨. કેટરિંગ (Catering):
- વંદે ભારત ઈફેક્ટ: ૨૦૨૬ માં ભારતમાં સેંકડો વંદે ભારત ટ્રેનો દોડી રહી છે. આ પ્રીમિયમ ટ્રેનોમાં ભોજન ફરજિયાત અથવા વૈકલ્પિક હોય છે, પણ તેના ભાવ ઊંચા હોવાથી કેટરિંગની આવક વધી છે.
- ઈ-કેટરિંગ: ઝોમેટો (Zomato) અને સ્વિગી (Swiggy) સાથેના જોડાણ બાદ ઈ-કેટરિંગ બિઝનેસમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો છે. મુસાફરો હવે સીટ પર મનપસંદ રેસ્ટોરન્ટનું જમવાનું મંગાવી શકે છે, જેના પર IRCTC કમિશન મેળવે છે.
૩. રેલ નીર (Rail Neer):
પેકેજ્ડ ડ્રિંકિંગ વોટર સેગમેન્ટમાં પણ સ્થિર ગ્રોથ જોવા મળ્યો છે. રેલવે સ્ટેશનો અને ટ્રેનોમાં મુસાફરોની સંખ્યા વધતા પાણીની બોટલોનું વેચાણ વધ્યું છે. કંપનીએ ૨૦૨૬ માં નવા પ્લાન્ટ પણ શરૂ કર્યા છે.
૪. ટુરિઝમ (Tourism):
- ભારત ગૌરવ ટ્રેન: ધાર્મિક પ્રવાસન માટે શરૂ કરાયેલી ભારત ગૌરવ ટ્રેનો હાઉસફુલ જઈ રહી છે.
- એર ટિકિટિંગ અને હોટેલ: IRCTC હવે માત્ર ટ્રેન નહીં, પણ ફ્લાઈટ અને હોટેલ બુકિંગમાં પણ એગ્રેસિવ માર્કેટિંગ કરી રહ્યું છે, જેના સારા પરિણામો દેખાયા છે.
ભાગ ૪: બજારના Forces અને IRCTC ની સફળતાનું રહસ્ય
કોઈપણ કંપનીની સફળતા પાછળ આંતરિક મજબૂતી ઉપરાંત બજારના બાહ્ય પરિબળો એટલે કે Forces ખૂબ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. IRCTC ના કિસ્સામાં આ Forces કેવી રીતે કામ કરી રહ્યા છે તે સમજવું રોકાણકારો માટે જરૂરી છે.
૧. Economic Forces (આર્થિક બળો):
૨૦૨૬ માં ભારતનું અર્થતંત્ર ૫ ટ્રિલિયન ડોલરને આંબવાની તૈયારીમાં છે. લોકોની માથાદીઠ આવક વધી છે. મધ્યમ વર્ગ હવે મુસાફરી પાછળ ખર્ચ કરતા વિચારતો નથી. આ Economic Forces એ IRCTC ના ટુરિઝમ અને પ્રીમિયમ કેટરિંગ બિઝનેસને વેગ આપ્યો છે.
૨. Technological Forces (તકનીકી બળો):
IRCTC એ ટેકનોલોજીને અપનાવવામાં કોઈ કસર છોડી નથી. AI આધારિત ચેટબોટ, સુપર એપ અને યુઝર-ફ્રેન્ડલી ઇન્ટરફેસને કારણે ટિકિટ બુકિંગ સરળ બન્યું છે. આ Technological Forces ના કારણે જ કંપની ગ્રાહકોને જકડી રાખવામાં સફળ રહી છે.
૩. Regulatory Forces (નિયમનકારી બળો):
રેલવે મંત્રાલયની નીતિઓ IRCTC ની તરફેણમાં છે. નવી ટ્રેનોનું સંચાલન, તેજસ જેવી પ્રાઈવેટ ટ્રેનો અને સ્ટેશન રિડેવલપમેન્ટમાં ફૂડ પ્લાઝાના કોન્ટ્રાક્ટ – આ બધું Regulatory Forces નો પ્રતાપ છે જે કંપનીને એકાધિકાર (Monopoly) ભોગવવા દે છે.
૪. Competitive Forces (સ્પર્ધાત્મક બળો):
સામાન્ય રીતે બિઝનેસમાં સ્પર્ધા હોય છે, પણ IRCTC ને ટિકિટિંગમાં કોઈ સીધી સ્પર્ધા નથી. આ એક મોટો “Moat” (સુરક્ષા કવચ) છે. જોકે, હોસ્પિટાલિટી અને એર ટિકિટિંગમાં MakeMyTrip જેવી કંપનીઓ તરફથી Competitive Forces નો સામનો કરવો પડે છે, છતાં રેલવેના વિશાળ નેટવર્ક સામે IRCTC અડીખમ છે.
ભાગ ૫: શેરબજાર પર પ્રત્યાઘાત – રોકાણકારોની પ્રતિક્રિયા
આજે ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ પરિણામો જાહેર થતાની સાથે જ શેરબજારમાં IRCTC ના શેરમાં તેજી જોવા મળી હતી.
- ભાવમાં ઉછાળો: સવારના સત્રમાં શેરનો ભાવ ૪% થી ૫% ઉછળ્યો હતો.
- વોલ્યુમ: શેરમાં લે-વેચનું પ્રમાણ (Volume) સામાન્ય દિવસો કરતા અનેકગણું વધારે હતું.
- બ્રોકરેજ રિપોર્ટ: મોટાભાગના વિદેશી અને દેશી બ્રોકરેજ હાઉસે IRCTC માટે ‘BUY’ (ખરીદો) અથવા ‘ACCUMULATE’ (જમા કરો) નું રેટિંગ આપ્યું છે.
રોકાણકારોને ડિવિડન્ડ અને કેપિટલ ગેઈન (ભાવ વધારો) બંનેનો લાભ મળી રહ્યો છે, તેથી સેન્ટિમેન્ટ પોઝિટિવ છે.
ભાગ ૬: ભવિષ્યનું આયોજન – ૨૦૨૬ અને પેલે પાર (Future Outlook)
IRCTC ના મેનેજમેન્ટે કોન્ફરન્સ કોલમાં ભવિષ્યની રણનીતિઓ વિશે વાત કરી છે.
- નોન-રેલવે કેટરિંગ: કંપની હવે રેલવેની બહાર પણ કેટરિંગ બિઝનેસ વધારી રહી છે. સરકારી કચેરીઓ, મંત્રાલયો અને યુનિવર્સિટીઓમાં કેન્ટીન ચલાવવાનો કોન્ટ્રાક્ટ IRCTC લઈ રહ્યું છે.
- ડેટા મોનેટાઈઝેશન: કંપની પાસે કરોડો મુસાફરોનો ડેટા છે. ગોપનીયતાના નિયમોનું પાલન કરીને આ ડેટાનો ઉપયોગ આવક વધારવા માટે કરવાની યોજના છે.
- નવી એપ: ૨૦૨૬ ના અંત સુધીમાં એક ‘સુપર એપ’ લોન્ચ કરવામાં આવશે જેમાં ટ્રેન, બસ, ફ્લાઈટ, હોટેલ અને ફૂડ – બધું એક જ પ્લેટફોર્મ પર મળશે.
ભાગ ૭: રોકાણકારો માટે સલાહ – ખરીદવો, વેચવો કે જાળવી રાખવો?
આ બ્લોગ વાંચીને તમને પ્રશ્ન થશે કે શું અત્યારે શેર ખરીદવો જોઈએ?
લાંબા ગાળા માટે (Long Term):
જો તમારો નજરિયો ૨-૫ વર્ષનો હોય, તો IRCTC એક શાનદાર પોર્ટફોલિયો સ્ટોક છે.
- તે ઋણમુક્ત (Debt Free) કંપની છે.
- રોકડ પ્રવાહ (Cash Flow) મજબૂત છે.
- ડિવિડન્ડ યીલ્ડ સારી છે.
ટૂંકા ગાળા માટે (Short Term):
પરિણામો પછી શેરમાં થોડું પ્રોફિટ બુકિંગ આવી શકે છે. જે લોકોએ નીચા ભાવે લીધો છે, તેઓ અત્યારે થોડો નફો બુક કરી શકે છે. નવા રોકાણકારોએ થોડા કરેક્શન (ઘટાડા) ની રાહ જોવી જોઈએ.
ચેતવણી: શેરબજાર જોખમોને આધીન છે. રોકાણ કરતા પહેલા તમારા નાણાકીય સલાહકાર (Financial Advisor) ની સલાહ અવશ્ય લો.
ભાગ ૮: વંદે ભારત ટ્રેનો – ગેમ ચેન્જર
વડાપ્રધાનના વિઝન મુજબ દેશભરમાં વંદે ભારત ટ્રેનોનું જાળું બિછાવવામાં આવ્યું છે. આ ટ્રેનો IRCTC માટે કેમ મહત્વની છે?
- પ્રીમિયમ ચાર્જ: વંદે ભારતમાં ખાણી-પીણીના ભાવ સામાન્ય ટ્રેન કરતા વધુ છે.
- હાઈ વોલ્યુમ: આ ટ્રેનો હંમેશા હાઉસફુલ જાય છે.
- ક્વોલિટી: સારી ક્વોલિટીને કારણે ગ્રાહકો પૈસા ખર્ચતા અચકાતા નથી. Q3 ના તગડા નફામાં વંદે ભારત ટ્રેનોનો સિંહફાળો છે.
ભાગ ૯: પડકારો અને જોખમો (Risks)
કોઈપણ કંપની જોખમ મુક્ત નથી હોતી. IRCTC સામે પણ કેટલાક પડકારો છે.
- OFS નો ડર: સરકાર પાસે હજુ પણ મોટો હિસ્સો છે. જો સરકાર ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે OFS (Offer for Sale) લાવે, તો શેરના ભાવ દબાઈ શકે છે.
- પોલિસી ફેરફાર: જો રેલવે મંત્રાલય ટિકિટિંગ પરની કન્વિનિયન્સ ફી શેર કરવાનો નિર્ણય લે (જેમ ભૂતકાળમાં ચર્ચા હતી), તો નફા પર મોટી અસર પડી શકે છે.
- પેસેન્જર વોલ્યુમ: જો કોઈ મહામારી કે કુદરતી આફત આવે અને ટ્રેનો બંધ રહે, તો આવક શૂન્ય થઈ શકે છે (જેમ કોવિડમાં થયું હતું).
ભાગ ૧૦: સામાન્ય જનતા માટે શું? – ટિકિટ સસ્તી થશે?
આ નફાનો ફાયદો શું સામાન્ય મુસાફરોને મળશે?
- કમનસીબે, IRCTC એક લિસ્ટેડ કંપની છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય શેરધારકોને નફો આપવાનો છે.
- ટિકિટના ભાવ કે કન્વિનિયન્સ ફી ઘટવાની શક્યતા ઓછી છે.
- જોકે, નફાનો ઉપયોગ સુવિધાઓ વધારવા માટે થઈ શકે છે. જેમ કે વધુ સારી વેબસાઈટ, ઝડપી રિફંડ પ્રક્રિયા અને સારી ક્વોલિટીનું ભોજન.
ભાગ ૧૧: ટેકનિકલ ચાર્ટ એનાલિસિસ (Technical View)
ટેકનિકલ એનાલિસ્ટના મતે, IRCTC નો ચાર્ટ અત્યારે બુલિશ (તેજીમય) છે.
- શેર તેના ૨૦૦ દિવસના મુવિંગ એવરેજ (DMA) ની ઉપર ટ્રેડ કરી રહ્યો છે.
- RSI (રિલેટિવ સ્ટ્રેન્થ ઇન્ડેક્સ) પણ પોઝિટિવ ઝોનમાં છે.
- જો શેર અગાઉના હાઈ લેવલને ક્રોસ કરે, તો નવી ઊંચાઈ સર કરી શકે છે.
ભાગ ૧૨: પાટા પર દોડતી પ્રગતિ
અંતમાં, ૧૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ જાહેર થયેલા આ પરિણામો સાબિત કરે છે કે IRCTC માત્ર રેલવેની કેન્ટીન નથી, પણ એક મજબૂત કોર્પોરેટ જાયન્ટ છે.
તગડો નફો અને ડિવિડન્ડની જાહેરાત એ મેનેજમેન્ટની કાર્યક્ષમતા અને બજારના Forces ને અનુકૂળ થવાની તેમની ક્ષમતાનું પરિણામ છે. જે રોકાણકારોએ આ શેરમાં વિશ્વાસ મૂક્યો હતો, તેમને આજે મીઠા ફળ મળ્યા છે.
આગામી સમયમાં રેલવે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં થનારા જંગી રોકાણનો સીધો ફાયદો IRCTC ને મળશે. તેથી, આ સ્ટોક આવનારા વર્ષોમાં પણ રોકાણકારોના પોર્ટફોલિયોમાં ‘વંદે ભારત’ ની સ્પીડથી દોડતો રહે તેવી શક્યતા છે.