વર્ષ 2026 ની શરૂઆત ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) માટે નિરાશાજનક રહી છે. જે મિશન પર આખા દેશની નજર હતી, અને જે મિશન ભારતની સરહદી સુરક્ષાને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જવાનું હતું, તે મિશન અંતિમ ક્ષણોમાં નિષ્ફળ ગયું છે.
આજે સવારે શ્રીહરિકોટાના લોન્ચ પેડ પરથી ઉડાન ભરનાર ભારતનો અત્યાધુનિક ડિફેન્સ સેટેલાઇટ ‘Anvesha’ (અન્વેષા) અંતરિક્ષના અનંત અંધકારમાં ક્યાંક ખોવાઈ ગયો છે. લોન્ચિંગના થોડા સમય બાદ જ ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશનનો સેટેલાઇટ સાથેનો સંપર્ક તૂટી ગયો હતો (Loss of Signal). મિશન કંટ્રોલ રૂમમાં જ્યાં તાળીઓના ગડગડાટ ગુંજવા જોઈતા હતા, ત્યાં આજે ગંભીર સન્નાટો છવાયેલો હતો.
ઇસરો ચીફ એસ. સોમનાથે (અથવા તત્કાલીન ચીફ) ભારે હૈયે જાહેરાત કરી કે, “આપણે સેટેલાઇટને નિયત ભ્રમણકક્ષામાં સ્થાપિત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છીએ..
1. મિશનનો આંખે દેખ્યો અહેવાલ: આખરે શું થયું?
સવારના 9:30 વાગ્યાનો સમય હતો. હવામાન સાફ હતું અને કાઉન્ટડાઉન રાબેતા મુજબ ચાલી રહ્યું હતું. ભારતનું શક્તિશાળી રોકેટ (GSLV અથવા LVM3) ગર્જના સાથે આકાશ તરફ ધસ્યું.
તબક્કાવાર ઘટનાક્રમ:
- લિફ્ટ-ઓફ (Lift-off): રોકેટે શાનદાર ઉડાન ભરી. પ્રથમ અને બીજા સ્ટેજનું સેપરેશન (Separation) પણ સફળતાપૂર્વક થયું.
- ક્રાયોજેનિક સ્ટેજ: જ્યારે ત્રીજું એટલે કે ક્રાયોજેનિક એન્જિન સળગ્યું, ત્યારે બધું સામાન્ય લાગતું હતું. રોકેટ પૃથ્વીના વાતાવરણની બહાર નીકળી ગયું હતું.
- ધ ગ્લીચ (The Glitch): સેટેલાઇટને ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવાની (Orbit Injection) છેલ્લી કેટલીક સેકન્ડો બાકી હતી ત્યારે અચાનક ડેટા આવવાનો બંધ થઈ ગયો. સ્ક્રીન પરની લાઈનો સીધી થઈ ગઈ.
- સન્નાટો: વૈજ્ઞાનિકો સતત કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર જોઈ રહ્યા હતા. તેઓ કમાન્ડ મોકલવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા, પણ સામેથી કોઈ રિસ્પોન્સ નહોતો.
- જાહેરાત: લગભગ 30 મિનિટની જહેમત બાદ, મિશન ડાયરેક્ટરે પુષ્ટિ કરી કે મિશન અસફળ રહ્યું છે.
પ્રાથમિક તપાસ મુજબ, રોકેટના Heat Shield અથવા Upper Stage માં કોઈ ટેકનિકલ ખામી સર્જાઈ હોવાની શક્યતા છે, જેના કારણે સેટેલાઇટ રસ્તામાં જ ભટકી ગયો અથવા બળીને નાશ પામ્યો.
2. ‘અન્વેષા’ સેટેલાઇટ: ભારતની ત્રીજી આંખ
આ મિશન નિષ્ફળ ગયું તેનું દુઃખ એટલે વધારે છે કારણ કે ‘Anvesha’ કોઈ સામાન્ય સેટેલાઇટ નહોતો. તે ભારતનો સૌથી એડવાન્સ Spy Satellite (જાસૂસી ઉપગ્રહ) હતો.
‘અન્વેષા’ ની ખાસિયતો:
- નામનો અર્થ: સંસ્કૃતમાં ‘અન્વેષા’ નો અર્થ થાય છે ‘શોધ’ અથવા ‘તપાસ’.
- કામગીરી: આ સેટેલાઇટ દિવસ-રાત અને વાદળછાયા વાતાવરણમાં પણ જમીન પરની 10 સેન્ટિમીટર સુધીની નાની વસ્તુને પણ સ્પષ્ટ જોઈ શકતો હતો.
- SAR Technology: તે સિન્થેટિક અપર્ચર રડાર (Synthetic Aperture Radar) થી સજ્જ હતો, જે ચીન અને પાકિસ્તાનની સરહદો પર દુશ્મનોની હિલચાલ પર બાજ નજર રાખવા માટે ડિઝાઈન કરાયો હતો.
- કિંમત: આ પ્રોજેક્ટનો અંદાજિત ખર્ચ ₹400 કરોડ થી વધુ હતો.
આ સેટેલાઇટ ગુમ થવાથી ભારતીય સેના (Indian Army) ની સર્વેલન્સ ક્ષમતાને મોટો ફટકો પડ્યો છે.
3. નિષ્ફળતાના સંભવિત કારણો (Technical Analysis)
સ્પેસ સાયન્સમાં નાની અમથી ભૂલ પણ મોટા વિનાશનું કારણ બની શકે છે. ભૂતકાળમાં પણ આપણે જોયું છે કે ગણિતના પોઈન્ટ્સમાં ભૂલ થવાથી મિશન ફેલ થયા છે.
શક્યતાઓ:
- વેલોસિટીની ખામી: જો રોકેટ સેટેલાઇટને નક્કી કરેલી ઝડપ (Velocity) ન આપી શકે, તો સેટેલાઇટ ભ્રમણકક્ષા સુધી પહોંચી શકતો નથી અને ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે પાછો પૃથ્વી પર પડી જાય છે.
- સેન્સર ફેલિયર: જો રોકેટનું નેવિગેશન સેન્સર ખરાબ થઈ ગયું હોય, તો તેને ખબર જ નથી પડતી કે કઈ દિશામાં જવાનું છે.
- સોફ્ટવેર ગ્લીચ: મિશન કમ્પ્યુટરમાં કોઈ બગ (Bug) આવી ગયો હોય, જેના કારણે રોકેટે ખોટા સમયે એન્જિન બંધ કરી દીધું હોય.
ઇસરોએ તાત્કાલિક ધોરણે એક Failure Analysis Committee (FAC) ની રચના કરી છે, જે આગામી દિવસોમાં સાચું કારણ શોધશે.
4. દેશની સુરક્ષા પર શું અસર પડશે? (Impact on Defense)
ભારત અત્યારે બે મોરચે (પાકિસ્તાન અને ચીન) તણાવનો સામનો કરી રહ્યું છે.
- Anvesha Satellite નું કામ લદ્દાખ અને અરુણાચલ પ્રદેશમાં ચીની સેનાના બંકરો અને રસ્તાઓ પર નજર રાખવાનું હતું.
- આ મિશન ફેલ થવાથી હવે ભારતે જૂના સેટેલાઇટ્સ (જેમ કે RISAT અને Cartosat) પર નિર્ભર રહેવું પડશે, જેમની લાઈફ પૂરી થવા આવી છે.
- આપણે અમેરિકા કે અન્ય મિત્ર દેશો પાસેથી સેટેલાઇટ ડેટા ખરીદવો પડી શકે છે, જે મોંઘો અને જોખમી હોઈ શકે છે.
ડિફેન્સ એક્સપર્ટ્સનું માનવું છે કે ISRO એ હવે જેટલું બને તેટલું જલ્દી બીજું રિપ્લેસમેન્ટ સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવું પડશે.
5. ISRO નો ઈતિહાસ: પડ્યા પછી ઊભા થવાની તાકાત
આજે ભલે નિરાશા છે, પણ આપણે ભૂલવું ન જોઈએ કે આ એ જ ISRO છે જેણે ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર પહોંચીને ઈતિહાસ રચ્યો હતો.
- Chandrayaan-2: જ્યારે વિક્રમ લેન્ડર ક્રેશ થયું હતું, ત્યારે આખો દેશ રડ્યો હતો. પણ ઇસરોએ હાર ન માની અને Chandrayaan-3 સફળ કરીને બતાવ્યું.
- SLV-3: એપીજે અબ્દુલ કલામના સમયમાં પણ પ્રથમ લોન્ચ નિષ્ફળ ગયું હતું, અને તે પછી ભારતે ક્યારેય પાછું વળીને જોયું નથી.
વૈજ્ઞાનિકો માટે સંદેશ: નિષ્ફળતા એ વિજ્ઞાનનો એક ભાગ છે. એલોન મસ્કની SpaceX ના રોકેટ પણ અનેકવાર ફાટ્યા છે. મહત્વનું એ છે કે આપણે આમાંથી શું શીખીએ છીએ.
6. સોશિયલ મીડિયા: દેશ ઈસરોની પડખે
જેવા આ સમાચાર આવ્યા, ટ્વિટર (X) અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર #WeStandWithISRO ટ્રેન્ડ થવા લાગ્યું.
- પીએમ મોદી: વડાપ્રધાને ટ્વીટ કરીને કહ્યું, “વિજ્ઞાનમાં નિષ્ફળતા જેવું કંઈ નથી હોતું, માત્ર પ્રયોગો હોય છે. અમને અમારા વૈજ્ઞાનિકો પર ગર્વ છે. અમે ફરી પ્રયાસ કરીશું અને સફળ થઈશું.”
- સામાન્ય જનતા: લોકો લખી રહ્યા છે કે, “એક મિશન ફેલ થવાથી અમારી શ્રદ્ધા ઓછી નહીં થાય. ઈસરો અમારું ગૌરવ છે.”
જોકે, કેટલાક લોકો સોશિયલ મીડિયા પર ટેક્સપેયર્સના પૈસા બગડ્યા હોવાની ટીકા પણ કરી રહ્યા છે, જે લોકશાહીમાં સ્વાભાવિક છે.
7. આર્થિક નુકસાન અને વીમો (Financial Loss)
અવકાશ મિશન ખૂબ ખર્ચાળ હોય છે. આ મિશનમાં અંદાજે ₹400 થી ₹500 કરોડ નું સીધું નુકસાન થયું છે.
- આમાં રોકેટ બનાવવાનો ખર્ચ, ઇંધણનો ખર્ચ અને સેટેલાઇટના સંવેદનશીલ ઉપકરણોનો ખર્ચ સામેલ છે.
- વર્ષોની મહેનત પાણીમાં ગઈ તે નુકસાન પૈસામાં માપી શકાતું નથી.
8. ભવિષ્યના મિશન પર અસર (Upcoming Missions)
આ નિષ્ફળતાની અસર ISRO ના આગામી પ્રોજેક્ટ્સ પર પડી શકે છે.
- Gaganyaan (ગગનયાન): ભારત માણસને અવકાશમાં મોકલવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. આ નિષ્ફળતા બાદ હવે ગગનયાન માટે વધુ કડક સુરક્ષા ચકાસણી કરવામાં આવશે, જેથી મિશનમાં થોડો વિલંબ થઈ શકે છે.
- શુક્રયાન: શુક્ર ગ્રહ પર જવાના મિશન પર પણ પુનઃવિચાર થઈ શકે છે.
9. વૈશ્વિક સ્પર્ધા (Global Space Race)
સ્પેસ માર્કેટમાં ભારતની શાખ ખૂબ મોટી છે. આપણે દુનિયાના સૌથી સસ્તા અને ભરોસાપાત્ર સેટેલાઇટ લોન્ચ કરીએ છીએ.
- આ નિષ્ફળતાથી કમર્શિયલ માર્કેટમાં થોડી અસર થઈ શકે છે. વિદેશી કંપનીઓ જે પોતાના સેટેલાઇટ ISRO પાસે લોન્ચ કરાવે છે, તેઓ થોડો ખચકાટ અનુભવી શકે છે.
- જોકે, ISRO નો Success Rate 95% થી વધુ છે, જે દુનિયાની કોઈપણ એજન્સી કરતા સારો છે.
“હમ હોંગે કામિયાબ”
ISRO Mission Failure એ એક કડવી ગોળી છે, પણ તેને ગળીને આગળ વધવું પડશે. અંતરિક્ષ એક અઘરો વિષય છે. ત્યાં બીજા કોઈને ભૂલ સુધારવાનો મોકો નથી મળતો.
‘અન્વેષા’ ભલે ખોવાઈ ગયું હોય, પણ ભારતનો હોંસલો નથી ખોવાયો. આપણા વૈજ્ઞાનિકો ફરી લેબમાં જશે, ડેટા તપાસશે, ભૂલો સુધારશે અને આવનારા સમયમાં એવું મિશન લોન્ચ કરશે જે દુનિયા જોતી રહી જશે.
આજે આપણે સૌ ઈસરોના વૈજ્ઞાનિકોના ખભે હાથ મૂકીને કહીએ—“ચિંતા ન કરો, આખો દેશ તમારી સાથે છે.”