આકાશમાં ચમકતા તારાઓ, બ્રહ્માંડના રહસ્યો અને રોકેટ સાયન્સ હંમેશાથી બાળકો અને યુવાનો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહ્યા છે. ચંદ્રયાન (Chandrayaan), આદિત્ય-L1 અને ગગનયાન (Gaganyaan) મિશનની ઐતિહાસિક સફળતાઓ બાદ, ભારતના દરેક ઘરમાં હવે બાળકો ભવિષ્યમાં ‘સ્પેસ સાયન્ટિસ્ટ’ (Space Scientist) બનવાના સપના જોઈ રહ્યા છે. આ બાળ વૈજ્ઞાનિકોની પ્રતિભાને યોગ્ય દિશા આપવા અને નાની ઉંમરે જ તેમને અંતરિક્ષ વિજ્ઞાનનો વાસ્તવિક અનુભવ કરાવવા માટે, ભારતીય અંતરિક્ષ અનુસંધાન સંગઠન (ISRO – ઇસરો) દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૬ માટે બહુચર્ચિત ‘યુવિકા’ (YUVIKA – યુવા વિજ્ઞાની કાર્યક્રમ) ની સત્તાવાર જાહેરાત કરી દેવામાં આવી છે.
હાલમાં ધોરણ ૯ (Class 9) માં અભ્યાસ કરતા તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ માટે આ એક સુવર્ણ તક છે, જ્યાં તેમને ઇસરોના ટોચના વૈજ્ઞાનિકો સાથે બે અઠવાડિયા સુધી રૂબરૂ સમય વિતાવવાની અને સ્પેસ ટેકનોલોજી શીખવાની તક મળશે.
૧. ISRO YUVIKA શું છે? “કેચ ધેમ યંગ” નું અદભુત વિઝન (Understanding the YUVIKA Initiative)
‘યુવિકા’ (YUVIKA) નું પૂરું નામ “યુવા વિજ્ઞાની કાર્યક્રમ” (Yuva VIgyani KAryakram – Young Scientist Programme) છે. ભારત સરકારના વિઝન “જય વિજ્ઞાન, જય અનુસંધાન” ને સાર્થક કરવા માટે ઇસરોએ વર્ષ ૨૦૧૯ માં આ કાર્યક્રમની શરૂઆત કરી હતી.
ઇસરોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય “Catch them young” (બાળકોને નાની ઉંમરે જ શોધીને તૈયાર કરવા) નો છે. આજના આધુનિક યુગમાં, સ્પેસ ટેકનોલોજી, સ્પેસ સાયન્સ અને સ્પેસ એપ્લિકેશન્સનું પાયાનું જ્ઞાન દેશના યુવાનો સુધી પહોંચાડવું અત્યંત જરૂરી છે. આ પ્રોગ્રામ અંતર્ગત દેશભરમાંથી પસંદ કરાયેલા વિદ્યાર્થીઓને ઇસરોના વિવિધ કેન્દ્રો પર બે સપ્તાહ માટે આમંત્રિત કરવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમ વિદ્યાર્થીઓમાં STEM (Science, Technology, Engineering, and Mathematics) ક્ષેત્રે કારકિર્દી બનાવવા માટે જબરદસ્ત પ્રેરણા પૂરી પાડે છે.
૨. યુવિકા ૨૦૨૬ માટે શૈક્ષણિક લાયકાત અને વયમર્યાદા (Eligibility Criteria for 2026)
આ પ્રોગ્રામમાં ભાગ લેવા માટે ઇસરો દ્વારા અત્યંત સ્પષ્ટ અને પારદર્શક માપદંડો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.
- ધોરણની લાયકાત: ભારતમાં આવેલી કોઈપણ માન્યતા પ્રાપ્ત શાળા (CBSE, ICSE, State Board) માં ૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ ધોરણ ૯ (Class 9) માં અભ્યાસ કરતો કોઈપણ વિદ્યાર્થી આ કાર્યક્રમ માટે અરજી કરી શકે છે.
- ભૌગોલિક વ્યાપ: આ કાર્યક્રમ સમગ્ર ભારત માટે છે. જેમાં ગ્રામીણ (Rural) વિસ્તારના વિદ્યાર્થીઓને વિશેષ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે, જેથી અંતરિયાળ ગામડાઓની પ્રતિભા પણ ઇસરો સુધી પહોંચી શકે.
- ઓવરસિઝ સિટીઝન ઓફ ઇન્ડિયા (OCI) કાર્ડ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ પણ આ કાર્યક્રમ માટે અરજી કરવા પાત્ર છે, પરંતુ પ્રાથમિકતા ભારતીય નાગરિકોને જ આપવામાં આવશે.
૩. પસંદગી પ્રક્રિયા અને માર્કિંગ સિસ્ટમ: મેરિટ કેવી રીતે બનશે? (Selection Process and Weightage Criteria)
ઇસરોમાં પ્રવેશ મેળવવો એ કોઈ સામાન્ય વાત નથી. યુવિકા માટે લાખો અરજીઓ આવે છે, જેમાંથી માત્ર ૧૫૦ થી ૩૫૦ જેટલા શ્રેષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓની જ પસંદગી કરવામાં આવે છે. આ પસંદગી સંપૂર્ણપણે મેરિટ (Merit) અને બહુપરિમાણીય માપદંડો પર આધારિત છે.
ઇસરોએ ૨૦૨૬ માટે નીચે મુજબનું માર્કિંગ વેઇટેજ (Weightage) જાહેર કર્યું છે:
- ધોરણ ૮ ની પરીક્ષાના માર્ક્સ (૫૦% વેઇટેજ): વિદ્યાર્થીના ધોરણ ૮ ના અંતિમ પરિણામ (વાર્ષિક પરીક્ષા) માં મેળવેલા ગુણને સૌથી વધુ ૫૦ ટકા ભારાંક આપવામાં આવે છે.
- ઓનલાઇન સ્પેસ ક્વિઝ (૧૦% વેઇટેજ): રજિસ્ટ્રેશન દરમિયાન વિદ્યાર્થીએ ઇસરો દ્વારા આયોજિત એક ઓનલાઇન ક્વિઝ આપવાની રહેશે, જેમાં સ્પેસ સાયન્સને લગતા પ્રશ્નો હશે.
- સાયન્સ ફેર / વિજ્ઞાન પ્રદર્શન (૨% થી ૫% વેઇટેજ): જો વિદ્યાર્થીએ છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં જિલ્લા, રાજ્ય કે રાષ્ટ્રીય કક્ષાના વિજ્ઞાન મેળામાં (Science Fair) ભાગ લીધો હોય, તો તેના વધારાના માર્ક્સ મળશે.
- ઓલિમ્પિયાડ સ્પર્ધા (૨% થી ૫% વેઇટેજ): સાયન્સ કે મેથ્સ ઓલિમ્પિયાડમાં ઉત્કૃષ્ટ દેખાવ કરનારને પ્રાધાન્ય અપાશે.
- સ્પોર્ટ્સ અને સહ-અભ્યાસિક પ્રવૃત્તિઓ (૨% થી ૫% વેઇટેજ): રમતગમત અથવા NCC / NSS / સ્કાઉટ એન્ડ ગાઇડ (Scouts and Guides) માં સક્રિય વિદ્યાર્થીઓને સ્પોર્ટ્સ ક્વોટા મુજબ ગુણ અપાશે.
- ગ્રામીણ શાળાનો લાભ (૧૫% વેઇટેજ): ઇસરો ગ્રામીણ પ્રતિભાઓને પ્રોત્સાહિત કરવા માંગે છે. તેથી, જે વિદ્યાર્થી પંચાયત વિસ્તારમાં (Rural Area) આવેલી શાળામાં અભ્યાસ કરતો હશે, તેને સીધા ૧૫% નું વધારાનું વેઇટેજ મળશે.
આ તમામ માપદંડોના સરવાળાના આધારે દરેક રાજ્યનું અલગ મેરિટ લિસ્ટ તૈયાર કરવામાં આવશે.
૪. મહત્વપૂર્ણ તારીખો: કેલેન્ડરમાં રિમાઇન્ડર સેટ કરી લો (Important Dates & Timeline)
વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓએ કોઈ પણ તક ન ચૂકી જવાય તે માટે આ તારીખો ખાસ નોંધી લેવી જોઈએ:
- ઓનલાઇન રજિસ્ટ્રેશનની શરૂઆત: ૨૦ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૨૬
- રજિસ્ટ્રેશન કરવાની છેલ્લી તારીખ: ૨૦ માર્ચ, ૨૦૨૬ (સાંજે ૪:૦૦ વાગ્યા સુધી)
- પ્રથમ મેરિટ લિસ્ટની જાહેરાત: એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના પ્રથમ સપ્તાહમાં.
- વેઇટિંગ લિસ્ટની જાહેરાત: એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના અંતમાં.
- યુવિકા ૨૦૨૬ કાર્યક્રમનો સમયગાળો (Program Dates): ૧૧ મે, ૨૦૨૬ થી ૨૪ મે, ૨૦૨૬ (ઉનાળુ વેકેશન દરમિયાન આ બે અઠવાડિયાનો નિવાસી કેમ્પ યોજાશે).
૫. ઓનલાઇન રજિસ્ટ્રેશન કેવી રીતે કરવું? સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ ગાઇડ (Step-by-Step Registration Process)
અરજી કરવાની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે ઓનલાઇન અને વિનામૂલ્યે છે. વિદ્યાર્થીઓએ ઇસરોના ‘અંતરિક્ષ જિજ્ઞાસા’ (Antariksh Jigyasa) પોર્ટલ પર જઈને નીચે મુજબના ૫ તબક્કા પૂર્ણ કરવાના રહેશે:
સ્ટેપ ૧: ઇમેઇલ રજિસ્ટ્રેશન (Email Registration) સૌ પ્રથમ ઇસરોની સત્તાવાર વેબસાઇટ jigyasa.iirs.gov.in/yuvika પર જાવ. ત્યાં ‘Register’ બટન પર ક્લિક કરીને વિદ્યાર્થીનું માન્ય ઇમેઇલ આઇડી દાખલ કરો. ઇમેઇલ પર આવેલ વેરિફિકેશન લિંક (Verification Link) પર ક્લિક કરીને એકાઉન્ટ એક્ટિવેટ કરો.
સ્ટેપ ૨: સ્પેસ ક્વિઝ (Online Space Quiz) રજિસ્ટ્રેશન થયા બાદ, પોર્ટલ પર લોગઇન કરો. અહી તમારે “SpaceQuiz” આપવાની રહેશે. ક્વિઝ શરૂ કરતા પહેલા સૂચનાઓ ધ્યાનથી વાંચો. આ ક્વિઝના માર્ક્સ ફાઇનલ મેરિટમાં ગણાશે.
સ્ટેપ ૩: પ્રોફાઇલ અને એપ્લિકેશન ફોર્મ (Fill Application Form) ક્વિઝ પૂરી કર્યા પછી, તમારી પર્સનલ પ્રોફાઇલ અને શૈક્ષણિક માહિતી ભરો. ધોરણ ૮ ના માર્ક્સ અને શાળાની વિગતો (ગ્રામીણ છે કે શહેરી) અત્યંત કાળજીપૂર્વક દાખલ કરો.
સ્ટેપ ૪: ડોક્યુમેન્ટ અપલોડ (Upload Certificates) વિદ્યાર્થીનો પાસપોર્ટ સાઇઝનો ફોટો, સહી, ધોરણ ૮ ની માર્કશીટ, અને જો કોઈ સાયન્સ ફેર, NCC કે સ્પોર્ટ્સના સર્ટિફિકેટ હોય તો તે સ્કેન કરીને અપલોડ કરો. ગ્રામીણ શાળાના કિસ્સામાં શાળાના આચાર્ય (Principal) નું પ્રમાણપત્ર ફરજિયાત છે.
સ્ટેપ ૫: ફાઇનલ સબમિશન અને પ્રિન્ટ (Final Submission) તમામ વિગતો અને અપલોડ કરેલા ડોક્યુમેન્ટ્સ ફરી એકવાર ચેક કરી લો. સબમિટ કર્યા પછી ફોર્મમાં કોઈ સુધારો થઈ શકશે નહીં. સબમિશન બાદ ફોર્મની પ્રિન્ટ કાઢીને તેમાં વાલી અને આચાર્યની સહી કરાવીને, તેને ફરીથી સિસ્ટમમાં અપલોડ કરવાનું રહેશે.
૬. આ બે અઠવાડિયામાં વિદ્યાર્થીઓ શું શીખશે? (The YUVIKA Curriculum & Experience)
પસંદગી પામેલા વિદ્યાર્થીઓ માટે આ ૧૪ દિવસ કોઈ સાયન્સ-ફિક્શન હોલીવુડ મુવીથી કમ નહીં હોય. ઇસરો દ્વારા આ બાળકોને ખાસ ‘VVIP’ ટ્રીટમેન્ટ આપવામાં આવે છે.
- રોકેટ સાયન્સના બેઝિક્સ: વિદ્યાર્થીઓને રોકેટ કેવી રીતે લોન્ચ થાય છે, સેટેલાઇટ કેવી રીતે કામ કરે છે અને ભ્રમણકક્ષા (Orbit) ના સિદ્ધાંતો શું છે, તે સરળ ભાષામાં સમજાવવામાં આવશે.
- લેબોરેટરી અને ક્લીન રૂમ મુલાકાત: જ્યાં ભારતની ભવિષ્યની પેઢીના સેટેલાઇટ્સ બની રહ્યા છે તેવા ‘ક્લીન રૂમ્સ’ (Clean Rooms) ની મુલાકાત લેવાની અને તેને નરી આંખે જોવાની ઐતિહાસિક તક મળશે.
- રોબોટિક્સ અને ડ્રોન ટેકનોલોજી: રોવર કેવી રીતે કામ કરે છે તેના પ્રેક્ટિકલ ડેમોન્સ્ટ્રેશન (Practical Demonstration) અને ડ્રોન બનાવવાની બેઝિક વર્કશોપનું આયોજન થશે.
- દિગ્ગજ વૈજ્ઞાનિકો સાથે સીધો સંવાદ: ઇસરોના વર્તમાન ચેરમેન (એસ. સોમનાથ અથવા અન્ય ઉચ્ચ અધિકારીઓ) અને નિવૃત્ત મિશન ડિરેક્ટર્સ સાથે ‘Face-to-Face’ સેશન યોજાશે, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ પોતાના મનના કોઈ પણ પ્રશ્નો સીધા વૈજ્ઞાનિકોને પૂછી શકશે.
૭. કયા ઇસરો કેન્દ્રો પર યોજાશે આ કાર્યક્રમ? (Participating ISRO Centers)
ભારતભરમાં ઇસરોના અલગ-અલગ કેન્દ્રો આવેલા છે. પસંદગી પામેલા વિદ્યાર્થીઓને તેમના ભૌગોલિક સ્થાન મુજબ નજીકના કેન્દ્ર પર મોકલવામાં આવશે.
- SAC (સ્પેસ એપ્લિકેશન સેન્ટર), અમદાવાદ: ગુજરાત અને પશ્ચિમ ભારતના વિદ્યાર્થીઓ માટે આ કેન્દ્ર સૌથી નજીક છે. અહીં પેલોડ (Payload) ડેવલપમેન્ટ અને કોમ્યુનિકેશન સેટેલાઇટ્સનું કામ થાય છે.
- VSSC (વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર), તિરુવનંતપુરમ: આ ઇસરોનું હાર્દ છે, જ્યાં લોન્ચ વ્હીકલ (PSLV, GSLV) ની ડિઝાઇન બને છે.
- URSC (યુ.આર. રાવ સેટેલાઇટ સેન્ટર), બેંગલુરુ: અહીં સેટેલાઇટ મેન્યુફેક્ચરિંગનું કામ થાય છે.
- SDSC (સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર), શ્રીહરિકોટા: જ્યાંથી ભારત પોતાના તમામ રોકેટ્સ લોન્ચ કરે છે, તે લોન્ચ પેડની મુલાકાત વિદ્યાર્થીઓ માટે આજીવન સંભારણું બની રહેશે.
- IIRS (ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ રિમોટ સેન્સિંગ), દેહરાદૂન અને NRSC (નેશનલ રિમોટ સેન્સિંગ સેન્ટર), હૈદરાબાદ પણ આ પ્રોગ્રામનો હિસ્સો છે.
૮. વાલીઓ માટે ખાસ: ખર્ચ અને સુરક્ષાની સંપૂર્ણ જવાબદારી ઇસરોની (Financial and Safety Assurance by ISRO)
ઘણા મધ્યમવર્ગીય અને ગ્રામીણ વાલીઓને ચિંતા હોય છે કે આટલા મોટા પ્રોગ્રામમાં ભાગ લેવાનો ખર્ચ કોણ ઉઠાવશે અને બાળક બે અઠવાડિયા ઘરથી દૂર સુરક્ષિત રહેશે કે કેમ.
- સંપૂર્ણ ખર્ચ ઇસરો ઉઠાવશે: ઇસરો દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે આ પ્રોગ્રામ માટે પસંદ થયેલા વિદ્યાર્થીની મુસાફરીનો ખર્ચ (IInd Class AC ટ્રેન ભાડું), રહેવા-જમવાની વ્યવસ્થા (Accommodation & Boarding), અને પ્રોગ્રામનું મટીરીયલ તદ્દન ફ્રી (મફત) પૂરા પાડવામાં આવશે.
- એસ્કોર્ટ (Escort) નું ભાડું: વિદ્યાર્થીને ઇસરો સેન્ટર સુધી મૂકવા આવનાર અને પરત લઈ જનાર કોઈપણ એક વાલી અથવા શિક્ષકનું ટ્રેનનું ભાડું પણ ઇસરો દ્વારા ચૂકવવામાં આવશે.
- સુરક્ષા કવચ: ઇસરો કેમ્પસ અત્યંત સુરક્ષિત ઝોન હોય છે. વિદ્યાર્થીઓ માટે ૨૪-કલાક મેડિકલ સુવિધા અને દેખરેખ માટે ખાસ વોર્ડન (Warden) ની નિમણૂક કરવામાં આવે છે. વાલીઓ સંપૂર્ણપણે નિશ્ચિંત રહી શકે છે.
૯. વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો માટે છેલ્લી ઘડીની સ્માર્ટ ટિપ્સ (Pro-Tips for Successful Application)
જો તમે આ આર્ટિકલ વાંચી રહ્યા છો અને તમારા ઘરમાં કે શાળામાં કોઈ બાળક ધોરણ ૯ માં છે, તો તેને આ પ્રોગ્રામમાં પસંદ કરાવવા માટે આટલું ચોક્કસ કરો:
- ડોક્યુમેન્ટ્સ અગાઉથી તૈયાર રાખો: છેલ્લી ઘડીએ સર્વર ધીમું થઈ જાય તે પહેલાં ધોરણ ૮ ની માર્કશીટ, આધાર કાર્ડ અને સ્પોર્ટ્સ/સાયન્સ ફેરના સર્ટિફિકેટ સ્કેન કરીને એક ફોલ્ડરમાં તૈયાર રાખો.
- પ્રિન્સિપાલનો સંપર્ક કરો: અરજી ફોર્મ સબમિટ કરવા માટે શાળાના આચાર્યની સહી અને સિક્કો ફરજિયાત હોવાથી, આ બાબતે શાળા પ્રશાસનને અગાઉથી જ માહિતગાર કરી દો.
- ક્વિઝ માટે બેઝિક તૈયારી: ઇસરોની ક્વિઝમાં સૌરમંડળ (Solar System), ભારતના સ્પેસ મિશન્સ (આર્યભટ્ટથી લઈને ચંદ્રયાન-૩ સુધી), અને અંતરિક્ષ વિજ્ઞાનના સામાન્ય પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે છે. ક્વિઝ આપતા પહેલા તેનું થોડું રિવિઝન ચોક્કસ કરી લેવું.
- ગ્રામીણ શાળાઓને પ્રોત્સાહન: ગામડાની શાળાઓના શિક્ષકોએ જવાબદારી લઈને પોતાના તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓના ફોર્મ જાતે ભરાવવા જોઈએ, કારણ કે તેમને ૧૫% સીધો લાભ મળતો હોવાથી તેમની પસંદગીની શક્યતા ઘણી વધારે હોય છે.
એક યાત્રા જે ભવિષ્ય બદલી નાખશે
ISRO YUVIKA 2026 એ માત્ર કોઈ વેકેશન કેમ્પ કે શૈક્ષણિક પ્રવાસ નથી; આ એક એવી ટાઈમ-મશીન છે જે બાળકોને ભારતના ભવિષ્યના વિકાસની ઝલક બતાવે છે. જ્યારે ૧૪ વર્ષનું કોઈ બાળક ઇસરોના લોન્ચ પેડ પર જઈને આકાશને આંબતા રોકેટને જુએ છે, ત્યારે તેના મનમાં રહેલો વૈજ્ઞાનિક જાગી ઉઠે છે.
આપણા દેશને ભવિષ્યમાં હજારો ટેલેન્ટેડ એન્જિનિયર્સ, એસ્ટ્રોફિઝિસિસ્ટ્સ અને સ્પેસ રિસર્ચર્સની જરૂર પડશે. ઇસરોનું આ ‘કેચ ધેમ યંગ’ અભિયાન એ જ દિશામાં એક માસ્ટરસ્ટ્રોક છે. જો તમારા બાળકમાં વિજ્ઞાન પ્રત્યે અદમ્ય ઉત્સાહ છે, તો તેને આ તકમાંથી વંચિત ન રહેવા દો.