“હર હર મહાદેવ…” ના નાદથી ગિરનાર પર્વત ગુંજી ઉઠ્યો છે. વાતાવરણમાં ધૂપ-દીપની સુગંધ અને સાધુઓના ચલમનો ધુમાડો ભળ્યો છે. આ દ્રશ્ય છે જૂનાગઢની પવિત્ર ભવનાથ તળેટીનું, જ્યાં મહાશિવરાત્રીના પાવન પર્વે આસ્થાનો એવો મહાસાગર ઉમટ્યો છે જેણે ઈતિહાસ રચી દીધો છે.
આ વર્ષે, 2026 માં, ભવનાથના મેળાએ તમામ રેકોર્ડ તોડી નાખ્યા છે. સરકારી આંકડાઓ અને સ્થાનિક તંત્રના અંદાજ મુજબ, રેકોર્ડબ્રેક 24 લાખથી વધુ શ્રદ્ધાળુઓએ ભવનાથ મહાદેવના ચરણોમાં શીશ ઝુકાવ્યું છે. આ માત્ર એક આંકડો નથી, પણ સનાતન ધર્મની અખૂટ શ્રદ્ધાનું પ્રમાણ છે.
1. ભવનાથ મેળો: ‘મિની કુંભ’નું મહાત્મ્
જૂનાગઢના ગરવા ગિરનારની તળેટીમાં યોજાતો ભવનાથનો મેળો એ ગુજરાતનો માત્ર સૌથી મોટો મેળો નથી, પરંતુ તેને ‘મિની કુંભ મેળો’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મહા વદ નોમથી શરૂ થઈને મહાશિવરાત્રીની મધ્યરાત્રિ સુધી ચાલતો આ મેળો ભક્તિ અને સંસ્કૃતિનો અનોખો સંગમ છે.
શા માટે આટલો ખાસ છે આ મેળો?
લોકવાયકા મુજબ, જ્યારે ભગવાન શિવ અને પાર્વતી ગિરનાર પરથી પસાર થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેમનું દિવ્ય વસ્ત્ર મૃગી કુંડ પર પડ્યું હતું. ત્યારથી આ સ્થળ શિવનું નિવાસસ્થાન માનવામાં આવે છે. એવું પણ કહેવાય છે કે મહાભારતના અમર પાત્ર અશ્વત્થામા શિવરાત્રીની મધ્યરાત્રિએ અદ્રશ્ય સ્વરૂપે અહીં આવીને શિવજીની પૂજા કરે છે.
આ મેળો બે બાબતો માટે જગવિખ્યાત છે:
- નાગા સાધુઓનું આગમન: હિમાલયની ગુફાઓમાં રહેતા દિગંબર સાધુઓ માત્ર શિવરાત્રીના દિવસોમાં જ અહીં જોવા મળે છે.
- રવેડી અને શાહી સ્નાન: મેળાની પૂર્ણાહુતિ વખતે નીકળતી સાધુઓની રવેડી અને મૃગી કુંડમાં સ્નાન.
2. 2026: શ્રદ્ધાના ઘોડાપૂરનું વર્ષ (24 લાખ ભક્તોનો રેકોર્ડ)
આ વર્ષે ભવનાથમાં માનવ મહેરામણ ઉમટ્યું હતું. 24 લાખની સંખ્યા એ દર્શાવે છે કે લોકોમાં ધર્મ પ્રત્યેની આસ્થા વધી રહી છે. પરંતુ આટલી મોટી સંખ્યા પાછળના કારણો શું હતા?
- વીકએન્ડ અને શિવરાત્રીનો સંયોગ: આ વર્ષે શિવરાત્રી સોમવારે હોવાથી, શનિ-રવિની રજાઓનો લાભ લઈને લાખો લોકો શુક્રવારથી જ તળેટીમાં આવી પહોંચ્યા હતા.
- સોશિયલ મીડિયાનો પ્રભાવ: Instagram અને YouTube પર ભવનાથના રીલ્સ અને વીડિયો વાયરલ થવાથી યુવા વર્ગમાં મેળા પ્રત્યેનું આકર્ષણ વધ્યું છે.
- સુધરેલી કનેક્ટિવિટી: જૂનાગઢ સુધીની ટ્રેન અને બસ સુવિધાઓ તેમજ ગિરનાર રોપ-વેના કારણે પ્રવાસીઓ માટે આવવું સરળ બન્યું છે.
3. રવેડી: મેળાનો સૌથી રોમાંચક અને દિવ્ય ક્ષણ
જો તમે ભવનાથ મેળામાં જાઓ અને ‘રવેડી’ ન જુઓ, તો તમારી યાત્રા અધૂરી ગણાય. મહાશિવરાત્રીની રાત્રે, બરાબર 9 થી 10 વાગ્યાની આસપાસ, સાધુઓના અખાડાઓમાંથી જે સરઘસ નીકળે છે, તેને ‘રવેડી’ કહેવાય છે.
રવેડીનો નજારો:
- હાથી, ઘોડા અને પાલખી: રવેડીમાં સૌથી આગળ શણગારેલા હાથીઓ અને ઘોડાઓ હોય છે. પાલખીમાં ભગવાન દત્તાત્રેય અને શંકરાચાર્યજીની પાદુકાઓ હોય છે.
- અંગ કસરત અને શસ્ત્ર કળા: નાગા સાધુઓ પોતાના શરીર પર ભભૂત લગાવીને હાથમાં તલવાર, ભાલા અને લાકડીઓ લઈને કરતબ બતાવે છે. લાઠી દાવ અને પટાબાજીના દ્રશ્યો જોઈને રૂંવાડા ઉભા થઈ જાય છે.
- શંખનાદ અને ડમરુ: હજારો શંખ અને ડમરુના અવાજ સાથે “હર હર મહાદેવ” અને “જય ગિરનારી” ના નાદથી આકાશ ગુંજી ઉઠે છે.
આ વર્ષે રવેડીમાં 24 લાખ લોકોની હાજરી હોવા છતાં, સાધુઓ માટે રસ્તો કરી આપતી ભીડની શિસ્ત જોવા જેવી હતી. લોકો સાધુઓના ચરણસ્પર્શ કરવા અને તેમના આશીર્વાદ લેવા પડાપડી કરતા હતા.
4. મૃગી કુંડનું રહસ્ય અને શાહી સ્નાન
રવેડી ફરીને મૃગી કુંડ પાસે પહોંચે છે ત્યારે મધ્યરાત્રિનો સમય હોય છે. આ ક્ષણ મેળાની પરાકાષ્ઠા છે.
દંતકથા: એવું માનવામાં આવે છે કે મૃગી કુંડમાં સ્નાન કરવા ઉતરેલા અમુક સિદ્ધ સાધુઓ બહાર આવતા જ નથી. તેઓ પાણીની અંદરના ગુપ્ત માર્ગે ગિરનારની ગુફાઓમાં જતા રહે છે. વૈજ્ઞાનિક રીતે આ સાબિત નથી થયું, પણ શ્રદ્ધાનો વિષય તર્કથી પર છે.
શાહી સ્નાન: મહાશિવરાત્રીની મધ્યરાત્રિએ, જૂના અખાડા, આવાહન અખાડા અને અગ્નિ અખાડાના મહામંડલેશ્વરો અને નાગા સાધુઓ વારાફરતી મૃગી કુંડમાં ડૂબકી લગાવે છે. આ સ્નાનને ‘શાહી સ્નાન’ કહેવાય છે. માન્યતા છે કે આ સમયે કુંડનું પાણી ગંગાજળ જેટલું પવિત્ર બની જાય છે. સાધુઓના સ્નાન બાદ સામાન્ય ભક્તો પણ આ પવિત્ર જળ પોતાના માથે ચડાવીને ધન્યતા અનુભવે છે.
5. ભજન, ભોજન અને ભક્તિ: સોરઠની મહેમાનગતિ
“ભૂખ્યો આવે તેને ભાવતું જમાડવું” એ કાઠિયાવાડની પરંપરા છે. ભવનાથના મેળામાં આ પરંપરા તેની ચરમસીમાએ જોવા મળે છે.
(A) અન્નક્ષેત્રો (Free Food Stalls):
તળેટીમાં પ્રવેશતાની સાથે જ તમને સેંકડો મંડપો જોવા મળશે જ્યાં ‘હરિહર’ નો સાદ પડે છે.
- આ વર્ષે 500 થી વધુ નાના-મોટા અન્નક્ષેત્રો ધમધમતા હતા.
- મેનુ: માત્ર ખીચડી-કઢી નહીં, પણ રોટલા, ઓળો, શાક, લાડુ, મોહનથાળ, ગાંઠિયા અને જલેબીનો થાળ પીરસવામાં આવતો હતો.
- સેવા: કોઈ પણ જાત કે ધર્મના ભેદભાવ વગર, લખપતિ હોય કે ભિખારી, બધા એક જ પંગતમાં બેસીને ભોજન લે છે. 24 લાખ લોકોને પાંચ દિવસ સુધી મફત જમાડવા એ કોઈ નાની સૂની વાત નથી. આ વ્યવસ્થાપન મેનેજમેન્ટ ગુરુઓને પણ વિચારતા કરી દે તેવું હોય છે.
(B) લોકડાયરો અને સંતવાણી:
રાત્રે ગિરનારની તળેટી ભજનોથી ગુંજી ઉઠે છે. માયાભાઈ આહીર, કીર્તિદાન ગઢવી, ઓસમાન મીર અને લક્ષ્મણ બારોટ જેવા દિગ્ગજ કલાકારો શિવ તાંડવ અને લોકસાહિત્યની રમઝટ બોલાવે છે. આ વર્ષે મુક્તાનંદ બાપુના આશ્રમ અને અન્ય જગ્યાએ યોજાયેલા ડાયરામાં લાખોની મેદની ઉમટી હતી.
6. તંત્રનું મેનેજમેન્ટ: 24 લાખ લોકોની સુરક્ષા
જ્યારે એક જ જગ્યાએ 24 લાખ લોકો ભેગા થાય, ત્યારે સુરક્ષા અને વ્યવસ્થા જાળવવી એ લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કામ છે. જૂનાગઢ જિલ્લા વહીવટી તંત્ર અને પોલીસ વિભાગને આ સફળ આયોજન માટે સલામ કરવી પડે.
- પોલીસ બંદોબસ્ત: 5000 થી વધુ પોલીસ જવાનો, SRP ની ટુકડીઓ અને હોમગાર્ડ્સ ખડેપગે હતા.
- ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ: ડ્રોન કેમેરા અને CCTV દ્વારા ભીડ પર સતત નજર રાખવામાં આવતી હતી. ‘ફેસ રેકગ્નિશન’ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને ગુમ થયેલા બાળકોને શોધવામાં મદદ મળી હતી.
- ટ્રાફિક અને પરિવહન: જૂનાગઢ શહેરમાં વાહનોનો પ્રવેશ બંધ કરી દેવામાં આવ્યો હતો. શ્રદ્ધાળુઓ માટે 300 થી વધુ ST બસો તળેટી સુધી સતત દોડતી હતી. ભારતીય રેલવે દ્વારા વિશેષ મેળા સ્પેશિયલ ટ્રેનો પણ દોડાવવામાં આવી હતી.
- આરોગ્ય: ઠેર-ઠેર મેડિકલ કેમ્પ્સ અને 108 એમ્બ્યુલન્સ સ્ટેન્ડબાય રાખવામાં આવી હતી.
7. ગિરનાર રોપ-વે અને પરિક્રમા
ઘણા યાત્રાળુઓ ભવનાથ દર્શનની સાથે સાથે ગિરનાર પર્વત પર બિરાજમાન માં અંબા અને ગુરુ દત્તાત્રેયના દર્શનનો લાભ પણ લે છે.
- રોપ-વે: આ વર્ષે રોપ-વે માં પણ રેકોર્ડબ્રેક બુકિંગ જોવા મળ્યું હતું. હજારો લોકોએ રોપ-વે દ્વારા ગિરનારના આકાશી નજારાનો લ્હાવો લીધો.
- પદયાત્રા: યુવાનોએ જોશભેર 9999 પગથિયાં ચડીને દત્તાત્રેય ટૂંક પર દર્શન કર્યા. મેળા દરમિયાન ગિરનારની લીલી પરિક્રમાનો પણ એક નાનકડો રૂટ ખુલ્લો હોય છે, જેમાં પ્રકૃતિપ્રેમીઓ ચાલે છે.
8. આર્થિક પાસું: સ્થાનિકો માટે દિવાળી
આ 5 દિવસનો મેળો જૂનાગઢના અર્થતંત્ર માટે લાઈફલાઈન સમાન છે.
- નાના વેપારીઓ: પૂજાપાનો સામાન, ફોટા, રમકડાં અને હસ્તકળા વેચતા હજારો ફેરિયાઓને આ વર્ષે બમણી આવક થઈ છે.
- હોટેલ અને ટ્રાન્સપોર્ટ: જૂનાગઢની તમામ હોટેલો, ધર્મશાળાઓ અને ગેસ્ટ હાઉસ હાઉસફુલ હતા. રિક્ષાચાલકો અને ટેક્સી ડ્રાઈવરો માટે આ કમાણીનો સુવર્ણ સમય હતો.
9. મારો અંગત અનુભવ: શિવમય વાતાવરણ
હું પોતે આ વર્ષે ભવનાથ મેળામાં હાજર હતો. ભીડ હોવા છતાં, ત્યાં જે શાંતિ અને ઊર્જા હતી તે શબ્દોમાં વર્ણવવી મુશ્કેલ છે. જ્યારે રાત્રે 12 વાગ્યે હજારો લોકો એક સાથે હાથ ઉંચા કરીને “હર હર મહાદેવ” બોલે છે, ત્યારે એવું લાગે છે કે સાક્ષાત કૈલાશ ગિરનાર પર ઉતરી આવ્યું છે.
ત્યાંના સાધુઓ સાથે વાત કરવી, અન્નક્ષેત્રમાં પ્રેમથી જમવું અને અજાણ્યા લોકો સાથે ભજન ગાવા – આ બધું આપણને યાદ અપાવે છે કે આપણે બધા એક જ ઈશ્વરના સંતાનો છીએ. અહીં કોઈ અમીર નથી, કોઈ ગરીબ નથી; બધા માત્ર ‘શિવભક્ત’ છે.
10. આવતા વર્ષે જનારા યાત્રાળુઓ માટે ટિપ્સ
જો તમે આવતા વર્ષે (2027) ભવનાથ મેળામાં જવાનું વિચારી રહ્યા હોવ, તો આટલું ધ્યાન રાખજો:
- વહેલા પહોંચો: મેળાના મુખ્ય દિવસોમાં ટ્રાફિક ખૂબ હોય છે, તેથી એક-બે દિવસ વહેલા પહોંચી જવું હિતાવહ છે.
- પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ વાપરો: પોતાની કાર લઈને તળેટી સુધી જવાની ભૂલ ન કરતા. સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતી મફત અથવા ટોકન દરની બસોનો ઉપયોગ કરો.
- સામાન ઓછો રાખો: ભીડમાં ચાલવાનું હોવાથી સામાન જેટલો ઓછો હશે તેટલી મજા આવશે.
- ચપ્પલનું ધ્યાન રાખો: ભીડમાં ચપ્પલ ખોવાઈ જવાની શક્યતા પૂરી છે, તેથી સાદા ચપ્પલ પહેરવા અથવા ખુલ્લા પગે ચાલવાની તૈયારી રાખવી.
- બાળકોનું ધ્યાન રાખો: બાળકોના ખિસ્સામાં તમારો ફોન નંબર લખેલી ચિઠ્ઠી અવશ્ય મૂકવી.
નિષ્કર્ષ
જૂનાગઢનો ભવનાથ મેળો એ માત્ર એક ઉત્સવ નથી, એ આપણી જીવંત સંસ્કૃતિનો ધબકાર છે. 24 લાખ લોકોનું એકત્ર થવું અને કોઈ પણ મોટી દુર્ઘટના વગર શાંતિપૂર્ણ રીતે મેળાનું સંપન્ન થવું એ ભગવાન ભવનાથની કૃપા જ છે.
આ મેળામાં ધૂળ ઉડે છે, પણ એ ધૂળ પવિત્ર ‘રજ’ છે. અહીં અવાજ છે, પણ એ અવાજમાં ‘નાદબ્રહ્મ’ છે. અહીં ભીડ છે, પણ એ ભીડમાં ‘પોતીકાપણું’ છે.
જય ગિરનારી! હર હર મહાદેવ!
ભાવેશ CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. તેઓ એક પ્રતિભાશાળી અભિનેતા (Actor) હોવાની સાથે ડિજિટલ મીડિયાના નિષ્ણાત પણ છે. અભિનય ક્ષેત્રે સક્રિય હોવા છતાં, પત્રકારત્વ દ્વારા લોકો સુધી સાચી અને સચોટ માહિતી પહોંચાડવી એ તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે. ટેકનોલોજી, કલા અને સમાચારના સમન્વય દ્વારા તેઓ CTC News ને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ રહ્યા છે