ગરવા ગિરનારની ગોદમાં શિવભક્તિનો મહાસાગર
આજે તારીખ ૧૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬, બુધવારનો પવિત્ર દિવસ છે. સોરઠની ધીંગી ધરા અને સાધુ-સંતોની ભૂમિ ગણાતા જૂનાગઢમાં આજથી ભક્તિના મહાકુંભ સમાન જૂનાગઢ મહાશિવરાત્રી મેળો 2026 નો વિધિવત પ્રારંભ થઈ ચૂક્યો છે. ગિરનાર પર્વતની ગોદમાં આવેલી ભવનાથ તળેટી આજે વહેલી સવારથી જ ‘હર હર મહાદેવ’ અને ‘બમ બમ ભોલે’ના નાદથી ગુંજી ઉઠી છે.
ગુજરાત જ નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશ અને દુનિયાભરમાંથી લાખો શિવભક્તો જે ક્ષણની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યા હતા, તે ઘડી આવી પહોંચી છે. આગામી પાંચ દિવસ સુધી (મહાશિવરાત્રી સુધી) જૂનાગઢનું વાતાવરણ શિવમય બની રહેશે. અહીં આવનાર દરેક ભક્ત માત્ર એક પ્રવાસી નથી, પરંતુ તે શિવની જાનનો એક ભાગ છે.
આજે સવારે વિવિધ અખાડાઓના સાધુ-સંતો દ્વારા ધ્વજારોહણ કરવામાં આવ્યું અને તેની સાથે જ મેળાનો પ્રારંભ થયો. ભવનાથ મહાદેવ ના સાનિધ્યમાં યોજાતો આ મેળો માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી, પરંતુ તે ભારતીય સનાતન સંસ્કૃતિ, ત્યાગ, તપસ્યા અને ભક્તિનો જીવંત દસ્તાવેજ છે. એવું કહેવાય છે કે આ દિવસોમાં સ્વયં દેવી-દેવતાઓ પણ ગિરનારની તળેટીમાં અદ્રશ્ય સ્વરૂપે વિચરણ કરે છે.
ભાગ ૧: આજનો દિવસ – ધ્વજારોહણ અને મેળાનો શંખનાદ (The Beginning)
આજે મહા વદ નોમ છે અને શાસ્ત્રોક્ત વિધિ મુજબ જૂનાગઢ મહાશિવરાત્રી મેળો 2026 નો પ્રારંભ ભવનાથ મંદિરના શિખર પર ધ્વજારોહણ સાથે થયો છે.
ધ્વજારોહણનો અલૌકિક નજારો:
આજે સવારે વાતાવરણમાં એક અલગ જ દિવ્યતા હતી. શ્રી પંચ દશનામ જૂના અખાડા, આવાહન અખાડા અને અગ્નિ અખાડાના સાધુ-સંતો, મહામંડલેશ્વરો અને જૂનાગઢના મેયર તથા કલેક્ટરશ્રીની ઉપસ્થિતિમાં આ વિધિ સંપન્ન થઈ.
- ઢોલ-નગારા અને શંખનાદ સાથે જ્યારે ભગવો ધ્વજ ભવનાથ મહાદેવ મંદિરના શિખર પર લહેરાયો, ત્યારે ઉપસ્થિત હજારો ભક્તોએ ‘જય ગિરનારી’ના નારા લગાવ્યા હતા.
- આ ધ્વજારોહણ એ માત્ર એક કાપડનો ટુકડો ફરકાવવાની વાત નથી, પરંતુ તે પ્રતીક છે કે હવેના પાંચ દિવસ સુધી અહીંનો વહીવટ અને અહીંની સત્તા સાધુ-સંતોના હાથમાં રહેશે. આ ક્ષેત્ર હવે ‘શિવનું સામ્રાજ્ય’ બની ગયું છે.
સાધુઓનું આગમન:
છેલ્લા બે દિવસથી જ દેશભરમાંથી સાધુ-સંતોનું આગમન શરૂ થઈ ગયું હતું. આજે મેળાની શરૂઆત થતા જ અખાડાઓમાં ધૂણીઓ ધખાવી દેવામાં આવી છે. રાખ (ભસ્મ) થી લપેટાયેલા શરીર, હાથમાં ચીપિયો અને મુખ પર તેજ સાથે બેઠેલા નાગા સાધુઓ આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યા છે. આજથી જ ભવનાથ તળેટી માં ભજન, ભોજન અને ભક્તિનો ત્રિવેણી સંગમ રચાયો છે.
ભાગ ૨: ભવનાથનો ઈતિહાસ અને પૌરાણિક મહત્વ (History and Mythology)
જૂનાગઢનો મેળો શા માટે આટલો ખાસ છે? તેની પાછળ અનેક પૌરાણિક કથાઓ જોડાયેલી છે. આ મેળો કોઈ સામાન્ય લોકમેળો નથી, પણ તેને ‘મિની કુંભ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
શિવ અને પાર્વતીની કથા:
પુરાણો અનુસાર, જ્યારે ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતી આકાશમાર્ગે ગિરનાર પરથી પસાર થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે તેમનું દિવ્ય વસ્ત્ર નીચે મૃગી કુંડમાં પડ્યું હતું. આથી આ સ્થળ શિવમય બની ગયું. એવું માનવામાં આવે છે કે શિવરાત્રીના દિવસે સ્વયં મહાદેવ અહીં બિરાજમાન હોય છે.
અશ્વત્થામાની દંતકથા:
લોકવાયકા મુજબ, મહાભારત કાળના અમર પાત્ર અશ્વત્થામા આજે પણ ગિરનાર સાધના માટે અહીં આવે છે. કહેવાય છે કે મહાશિવરાત્રીની મધ્યરાત્રિએ અશ્વત્થામા સૌથી પહેલા મૃગી કુંડમાં સ્નાન કરે છે અને શિવલિંગની પૂજા કરે છે. ઘણા વૃદ્ધ સાધુઓ દાવો કરે છે કે તેમણે અદ્રશ્ય શક્તિનો અનુભવ કર્યો છે.
નવ નાથ અને ચોર્યાસી સિદ્ધોનું નિવાસસ્થાન:
ગિરનારને સાધુઓનું પિયર કહેવામાં આવે છે. અહીં ગોરખનાથ, દત્તાત્રેય અને અન્ય નાથ સંપ્રદાયના સિદ્ધોએ તપસ્યા કરી છે. આ પાંચ દિવસો દરમિયાન જે ઊર્જા અહીં ઉત્પન્ન થાય છે, તે ભક્તોના કષ્ટ દૂર કરે છે. આ પૌરાણિક મહત્વને કારણે જ જૂનાગઢ મહાશિવરાત્રી મેળો એ શ્રદ્ધાનો વિષય છે.
ભાગ ૩: મૃગી કુંડ – રહસ્ય અને આસ્થાનું કેન્દ્ર
આ મેળાનું સૌથી મોટું આકર્ષણ અને રહસ્ય જો કોઈ હોય તો તે છે મૃગી કુંડ. ભવનાથ મંદિરના પટાંગણમાં આવેલો આ કુંડ વર્ષ આખું સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ શિવરાત્રીના મેળા દરમિયાન તેનું સ્વરૂપ બદલાઈ જાય છે.
મૃગી કુંડનું રહસ્ય:
આ કુંડ સાથે એક લોકવાયકા જોડાયેલી છે જે સદીઓથી ચર્ચાનો વિષય છે. એવું કહેવાય છે કે મહાશિવરાત્રીની રાત્રે જ્યારે નાગા સાધુઓની રવાડી નીકળે છે અને શાહી સ્નાન માટે સાધુઓ આ કુંડમાં પડે છે, ત્યારે અમુક સાધુઓ પાણીની અંદર ગયા પછી બહાર જ આવતા નથી.
- શું તેઓ પાણીની અંદર કોઈ ગુપ્ત રસ્તે ગિરનાર પર ચાલ્યા જાય છે?
- શું તેઓ અદ્રશ્ય થઈ જાય છે? આ પ્રશ્નોના જવાબ આજ સુધી વિજ્ઞાન પણ આપી શક્યું નથી. શ્રદ્ધાળુઓ માને છે કે આ કુંડનો રસ્તો સીધો પાતાળ લોક અથવા કૈલાશ સાથે જોડાયેલો છે.
પવિત્ર સ્નાન:
સામાન્ય ભક્તો માટે પણ આ કુંડમાં સ્નાન કરવું એ મોક્ષદાયી માનવામાં આવે છે. જોકે, મેળાના દિવસોમાં ભીડને કારણે કુંડમાં સ્નાન કરવા પર નિયંત્રણો હોય છે, પરંતુ તેના જળનું આચમન કરવા માટે પણ લાંબી કતારો લાગે છે.
ભાગ ૪: નાગા સાધુઓ – ભવનાથ મેળાનો આત્મા
જૂનાગઢ મહાશિવરાત્રી મેળો 2026 ની વાત હોય અને નાગા સાધુઓની વાત ન હોય તે અશક્ય છે. દિગંબર અવસ્થામાં રહેતા, શરીરે ભસ્મ લગાવેલા અને જટાધારી આ સાધુઓ મેળાનો મુખ્ય આકર્ષણ છે.
કોણ છે આ નાગા સાધુઓ?
આ સાધુઓ સામાન્ય સમાજ જીવનથી દૂર હિમાલયની ગુફાઓમાં કે ગિરનારની કંદરાઓમાં કઠોર તપસ્યા કરે છે. તેઓ વર્ષમાં માત્ર એકવાર, મહાશિવરાત્રીના મેળા વખતે જ જાહેરમાં દર્શન આપે છે.
- તેઓ શૈવ સંપ્રદાયના અનુયાયીઓ છે અને પોતાને ભગવાન શિવના ગણ માને છે.
- તેમના અખાડાઓમાં તેઓ યુદ્ધ કળા, શાસ્ત્ર અને શસ્ત્ર બંનેની તાલીમ લે છે.
- મેળા દરમિયાન તેઓ પોતાની ધૂણી પર બેસીને ભક્તોને આશીર્વાદ આપે છે. તેઓને ગાંજા કે ભાંગનો પ્રસાદ લેતા જોવા એ પણ એક સામાન્ય દ્રશ્ય છે, જે શિવ પ્રસાદ માનવામાં આવે છે.
લાત મારીને ભોજનની પરીક્ષા:
એક રસપ્રદ પરંપરા એવી પણ છે કે અન્નક્ષેત્રોમાં બનતા ભોજનનો સ્વાદ ચાખવા માટે આ સાધુઓ આવતા નથી, પણ જો તેમના મનમાં આવે તો ક્યારેક લાત મારીને વાસણ ઢોળી નાખે છે. જો અન્નક્ષેત્રના સંચાલકો ગુસ્સે ન થાય અને પ્રેમથી જમાડે, તો માનવામાં આવે છે કે તેમની સેવા સ્વીકારાઈ છે. જોકે આ પ્રથાઓ હવે ઓછી જોવા મળે છે, પણ સાધુઓનો મિજાજ આજે પણ અકબંધ છે.
ભાગ ૫: અન્નક્ષેત્રો – જ્યાં માનવતા મહેકે
ગુજરાતીઓ સ્વભાવે ઉત્સવપ્રેમી અને દાનવીર છે. ભવનાથ તળેટી માં મેળા દરમિયાન ૫૦૦ થી વધુ નાના-મોટા અન્નક્ષેત્રો (ભંડારા) ધમધમે છે.
‘હરિહર’નો સાદ:
તમે મેળામાં પ્રવેશ કરો એટલે તમને સતત એક જ અવાજ સંભળાય – “એ… હરિહર… આવો બાપલિયા, પ્રસાદ લેતા જાજો.” અહીં કોઈ જાતિ, ધર્મ કે અમીર-ગરીબનો ભેદ નથી હોતો. કરોડપતિ માણસ અને ભિક્ષુક એક જ પંગતમાં બેસીને ભોજન કરે છે.
- મેનુમાં શું હોય? શુદ્ધ ઘીનો શીરો, માલપુઆ, શાક, રોટલી, દાળ-ભાત, ગાંઠિયા અને ભજીયા. આ ભોજનનો સ્વાદ એવો હોય છે કે ફાઈવ સ્ટાર હોટલ પણ ભુલાઈ જાય.
- સેવાભાવી સંસ્થાઓ: સૌરાષ્ટ્ર અને ગુજરાતભરના મંડળો અહીં મહિના અગાઉથી આવીને રસોડા ધમધમાવે છે. અહીં ૨૪ કલાક નિઃશુલ્ક ભોજન મળે છે. કહેવાય છે કે શિવરાત્રીના મેળામાં કોઈ ભૂખ્યું સૂતું નથી.
ભાગ ૬: લોકમેળો અને સાંસ્કૃતિક વારસો
આ માત્ર ધાર્મિક ઉત્સવ નથી, પણ સૌરાષ્ટ્રની લોકસંસ્કૃતિનો અરીસો છે. મેળામાં ગ્રામીણ જનજીવન ધબકતું જોવા મળે છે.
- ભજનની રમઝટ: રાત્રે વિવિધ જગ્યાએ સંતવાણી અને લોકડાયરાના કાર્યક્રમો યોજાય છે. લક્ષ્મણ બારોટ, કીર્તિદાન ગઢવી, માયાભાઈ આહીર જેવા કલાકારોના અવાજે ગિરનાર ગુંજી ઉઠે છે. ભજનોની આ સુરાવલીઓ સાંભળવી એ એક લહાવો છે.
- ગ્રામીણ વેશભૂષા: મેળામાં આવતા મેર, આહીર, રબારી અને ભરવાડ કોમના લોકો પોતાની પરંપરાગત વેશભૂષામાં સજ્જ થઈને આવે છે. કેડિયું-ચોરણો પહેરેલા યુવાનો અને ભરતગૂંથણવાળા કપડાં પહેરેલી સ્ત્રીઓ મેળાની શોભા વધારે છે.
- હાટ બજાર: મેળામાં ખાણી-પીણીના સ્ટોલ, રમકડાં, અને કટલેરીના સ્ટોલ પણ લાગે છે. અહીં તલવાર, જામગરી બંદૂક અને લાકડીઓનું વેચાણ પણ થાય છે, જે શૌર્યનું પ્રતીક છે.
ભાગ ૭: રવાડી – મેળાનું સમાપન અને ચરમસીમા
મેળાનો અંતિમ દિવસ એટલે મહાશિવરાત્રી (આ વખતે ૧૫ ફેબ્રુઆરીની રાત્રે). આ દિવસે નીકળતી નાગા સાધુઓની રવાડી એ મેળાની ચરમસીમા છે.
શું હોય છે રવાડીમાં?
મહાશિવરાત્રીની મધ્યરાત્રિએ સાધુઓ હાથી, ઘોડા અને પાલખીમાં બેસીને સરઘસ કાઢે છે.
- આ સમયે સાધુઓ પોતાના કરતબો બતાવે છે. તલવારબાજી, પટ્ટાબાજી અને લાઠીદાવના દ્રશ્યો જોઈને લોકો દંગ રહી જાય છે.
- ‘હર હર મહાદેવ’ના ગગનભેદી નારાઓ સાથે આ સરઘસ ભવનાથ મહાદેવ મંદિરે પહોંચે છે.
- મધ્યરાત્રિએ ૧૨ વાગ્યે સાધુઓ મૃગી કુંડમાં શાહી સ્નાન કરે છે. આ સ્નાન સાથે જ મેળો પૂર્ણ જાહેર થાય છે. આ દ્રશ્ય જોવા માટે લાખો લોકો રાતભર તળેટીમાં બેસી રહે છે.
ભાગ ૮: વહીવટી તંત્રની તૈયારીઓ – ૨૦૨૬ માં શું નવું છે?
આ વર્ષે ૧૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ શરૂ થયેલા મેળામાં લાખો લોકો ઉમટ્યા હોવાથી તંત્રએ સુરક્ષા અને સુવિધા માટે કમર કસી છે.
સુરક્ષા વ્યવસ્થા:
- જૂનાગઢ પોલીસ દ્વારા ૫૦૦૦ થી વધુ જવાનો તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે.
- Drone Surveillance: મેળા પર બાજ નજર રાખવા માટે ડ્રોન કેમેરા અને સેંકડો CCTV કેમેરાનું નેટવર્ક ગોઠવવામાં આવ્યું છે.
- કોઈપણ અનિચ્છનીય બનાવ ન બને તે માટે બોમ્બ ડિસ્પોઝલ સ્કવોડ અને એસઆરપી (SRP) ની ટુકડીઓ ખડેપગે છે.
વાહન વ્યવહાર અને આરોગ્ય:
- ST Bus Service: ગુજરાત રાજ્ય પરિવહન નિગમ (GSRTC) દ્વારા મેળા માટે ૩૦૦ થી વધુ એકસ્ટ્રા બસો દોડાવવામાં આવી છે. જૂનાગઢ બસ સ્ટેન્ડથી ભવનાથ સુધી મિની બસોની વ્યવસ્થા છે.
- આરોગ્ય વિભાગ દ્વારા હંગામી દવાખાના અને ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સની સેવા ૨૪ કલાક ઉપલબ્ધ રાખવામાં આવી છે.
- પ્લાસ્ટિક મુક્ત મેળો: ગિરનાર અભયારણ્ય વિસ્તાર હોવાથી પ્લાસ્ટિક પર કડક પ્રતિબંધ છે. તંત્ર દ્વારા ભક્તોને પ્લાસ્ટિક ન વાપરવા અપીલ કરવામાં આવી છે.
ભાગ ૯: ભવનાથ સુધી કેવી રીતે પહોંચવું? (Travel Guide)
જો તમે પણ આ દિવસોમાં જૂનાગઢ જવાનું વિચારી રહ્યા હોવ, તો અહીં કેટલીક ઉપયોગી માહિતી છે:
- હવાઈ માર્ગ: નજીકનું એરપોર્ટ રાજકોટ (અંદાજે ૧૦૦ કિમી) અને કેશોદ છે. ત્યાંથી ટેક્સી કે બસ દ્વારા જૂનાગઢ આવી શકાય.
- રેલવે માર્ગ: જૂનાગઢ રેલવે સ્ટેશન ગુજરાતના મોટા શહેરો સાથે જોડાયેલું છે.
- સડક માર્ગ: રાજ્યના તમામ હાઈવેથી જૂનાગઢ સારી રીતે જોડાયેલું છે. ખાનગી વાહનો માટે પાર્કિંગની વ્યવસ્થા તળેટીથી થોડે દૂર કરવામાં આવે છે, ત્યાંથી શટલ રિક્ષા કે બસમાં જવું પડે છે.
રહેવાની સગવડ: જૂનાગઢ શહેરમાં ઘણી હોટલો અને ધર્મશાળાઓ છે. ઉપરાંત, મેળા દરમિયાન ઘણા સમાજની વાડીઓ અને ટેન્ટ સિટી પણ ઉભા કરવામાં આવે છે. જોકે, મેળાની મજા તો ખુલ્લા આકાશ નીચે રાત વિતાવવામાં જ છે.
ભાગ ૧૦: મેળાનું આધ્યાત્મિક મહત્વ – આત્માથી પરમાત્માનું મિલન
જૂનાગઢ મહાશિવરાત્રી મેળો 2026 એ માત્ર ભીડનો જમાવડો નથી. અહીં આવનાર દરેક વ્યક્તિ એક અલગ જ ઊર્જા લઈને પરત ફરે છે.
ગિરનારના પથ્થરોમાં પણ ચેતના છે તેવું અહીં અનુભવાય છે. જ્યારે હજારો લોકો એક સાથે ‘ઓમ નમઃ શિવાય’નો જાપ કરે છે, ત્યારે જે સ્પંદનો ઉત્પન્ન થાય છે તે માનસિક શાંતિ આપે છે. ઘણા લોકો અહીં પોતાની બાધાઓ પૂરી કરવા આવે છે, તો ઘણા માત્ર સાધુઓના દર્શન કરીને પુણ્ય કમાવવા આવે છે. અહીંની ધૂણીની રાખ (ભભૂતી) ને ચમત્કારિક માનવામાં આવે છે.
ભાગ ૧૧: સાવચેતી અને સૂચનો
મેળામાં જતા પહેલા અને ત્યાં પહોંચ્યા પછી આટલું ખાસ ધ્યાન રાખવું:
- કીમતી સામાન: ઘરેણાં કે વધુ પડતી રોકડ રકમ સાથે ન રાખવી. ભીડમાં સાચવવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
- બાળકોનું ધ્યાન: બાળકોના ખિસ્સામાં નામ અને મોબાઈલ નંબર લખેલી ચિઠ્ઠી અવશ્ય મૂકવી.
- સ્વચ્છતા: કચરો ડસ્ટબિનમાં જ નાખવો. ગિરનાર આપણી धरोहर છે, તેને ગંદી ન કરવી.
- સંયમ: સાધુ-સંતો સાથે ફોટા પાડવા માટે જબરદસ્તી ન કરવી. તેમની પ્રાઈવસી અને સાધનાનું સન્માન કરવું.
એકવાર તો જવું જ જોઈએ
અંતમાં, જૂનાગઢ મહાશિવરાત્રી મેળો એ શબ્દોમાં વર્ણવી ન શકાય તેવો અનુભવ છે. તેને તો રૂબરૂ જઈને જ માણી શકાય. આજે ૧૧ ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થયેલો આ ઉત્સવ આગામી પાંચ દિવસ સુધી ભક્તિના રંગે રંગાયેલો રહેશે.
જો તમે શિવભક્ત હોવ, સંસ્કૃતિપ્રેમી હોવ કે પછી જિજ્ઞાસુ પ્રવાસી હોવ, ગિરનારની તળેટી તમને સાદ પાડી રહી છે. ત્યાંની હવામાં ભળેલો ધૂપનો સુગંધ, સાધુઓના મંત્રોચ્ચાર અને ભક્તોનો કોલાહલ એક અલગ જ દુનિયાનો અહેસાસ કરાવે છે.
તો બોલો, ક્યારે ઉપડો છો જૂનાગઢ? અને હા, ત્યાં જઈને ભવનાથ મહાદેવ ને શીશ ઝુકાવીને એટલું જરૂર કહેજો – “હર હર મહાદેવ!”