રણમાં રૌદ્ર સ્વરૂપ અને ખેડૂતોની આંખમાં આંસુ
કચ્છ… આ નામ સાંભળતા જ નજર સામે આવે છે સફેદ રણ, કાળો ડુંગર અને ખમીરવંતી પ્રજા. કચ્છની ધરતી આમ તો પાણીની અછત માટે જાણીતી છે, પરંતુ જ્યારે કુદરત રૂઠે છે ત્યારે તે પાણી જ વિનાશનું કારણ બની જાય છે. અત્યારે સમગ્ર કચ્છ પંથકમાં કંઈક આવું જ વાતાવરણ સર્જાયું છે. શિયાળાની કડકડતી ઠંડી વચ્ચે અચાનક વાતાવરણમાં પલટો આવ્યો અને આકાશમાંથી જાણે આફત વરસી. કચ્છમાં કમોસમી વરસાદ ના કારણે અત્યારે ખેડૂતોની હાલત કફોડી બની ગઈ છે.
જ્યારે ખેતરોમાં રવિ પાક લહેરાઈ રહ્યો હતો, જીરું અને એરંડા જેવા પાકો તૈયાર થવાની અણી પર હતા, બરાબર તે જ સમયે મેઘરાજાએ કરેલી આ અણધારી એન્ટ્રીએ ખેડૂતોના સપનાઓ પર પાણી ફેરવી દીધું છે. આ ઘટના માત્ર હવામાનનો ફેરફાર નથી, પણ હજારો પરિવારો માટે આર્થિક ફટકો છે. જે ખેડૂતે મોંઘા ભાવના બિયારણ, ખાતર અને દવાઓ છાંટીને પાક ઉછેર્યો હતો, તે પાક હવે ખેતરોમાં આડો પડી ગયો છે અથવા કાળો પડી રહ્યો છે.
આજના આ અત્યંત વિસ્તૃત અને ગંભીર બ્લોગમાં આપણે ખેતીને નુકસાન ની વાસ્તવિકતા, ખેડૂતોની વેદના, આર્થિક ગણિત અને સરકાર પાસેની અપેક્ષાઓ વિશે વિસ્તારથી વાત કરીશું. આ માત્ર સમાચાર નથી, આ ધરતીપુત્રોનો અવાજ છે જે તમારા સુધી પહોંચવો જરૂરી છે.
ભાગ ૧: આકાશમાંથી વરસી આફત – કચ્છમાં માવઠું કેમ થયું?
સામાન્ય રીતે જાન્યુઆરીના અંતમાં કચ્છમાં ઠંડીનું જોર હોય છે. પરંતુ આ વખતે કુદરતનો ક્રમ બદલાયો છે. વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ (Western Disturbance) અને સાયક્લોનિક સર્ક્યુલેશનની અસરને કારણે કચ્છના વાતાવરણમાં અચાનક પલટો આવ્યો.
કયા વિસ્તારોમાં થઈ અસર? ખાસ કરીને પશ્ચિમ કચ્છના અબડાસા, લખપત અને નખત્રાણા તાલુકાઓમાં તેમજ પૂર્વ કચ્છના રાપર અને ભચાઉ પંથકમાં પણ માવઠું (કમોસમી વરસાદ) પડ્યું છે. ક્યાંક ઝાપટાં પડ્યા તો ક્યાંક હળવો વરસાદ પડ્યો, પણ ખેતી માટે આટલું પાણી પણ ઝેર સમાન સાબિત થયું છે.
હવામાનની અનિશ્ચિતતા: હવામાન વિભાગની આગાહી હતી જ, પરંતુ ખેડૂતો પાસે પાક બચાવવા માટે કોઈ વિકલ્પ નહોતો. ઊભા પાકને ઢાંકવો કે તેને રાતોરાત કાપી લેવો શક્ય નહોતું. પરિણામે, ખેડૂતો લાચાર બનીને આકાશ તરફ જોઈ રહ્યા હતા અને તેમની મહેનત પર પાણી ફરી વળતું જોઈ રહ્યા હતા. આ કચ્છમાં કમોસમી વરસાદ ની ઘટના હવે વારંવાર બની રહી છે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ક્લાયમેટ ચેન્જનો સ્પષ્ટ સંકેત છે.
ભાગ ૨: સોના જેવો પાક માટીમાં મળ્યો – પાકવાર નુકસાનનો અંદાજ
કચ્છની ખેતી વરસાદ આધારિત અને પિયત બંને પ્રકારની છે. શિયાળામાં અહીં મુખ્યત્વે રોકડિયા પાકો લેવાય છે. ચાલો જોઈએ કે કયા પાકને સૌથી વધુ ફટકો પડ્યો છે.
૧. જીરું (Cumin): સૌથી મોટું નુકસાન
જીરું એ કચ્છનો મુખ્ય રોકડિયો પાક છે અને તે અત્યંત સંવેદનશીલ (Sensitive) પાક ગણાય છે. ખેડૂતો તેને ‘જુગારી પાક’ પણ કહે છે કારણ કે તેમાં જોખમ ખૂબ હોય છે.
- ચરમી રોગ: કમોસમી વરસાદ અને વાદળછાયા વાતાવરણને કારણે જીરુંના પાકમાં ‘ચરમી’ (Blight) નામનો રોગ આવવાની શક્યતા વધી ગઈ છે. ભેજને કારણે જીરુંનો દાણો કાળો પડી જાય છે.
- ક્વોલિટી પર અસર: જીરુંનો ભાવ તેની સુગંધ અને રંગ પર મળે છે. વરસાદને કારણે દાણો કાળો પડતા બજારમાં તેનો ભાવ અડધો પણ નથી મળતો. લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ કર્યા પછી હાથમાં કંઈ ન આવે તેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે. આ ખેતીને નુકસાન ખેડૂતો માટે અસહ્ય છે.
૨. એરંડા અને રાયડો:
કચ્છમાં એરંડા (દિવેલા) નું પણ મોટું વાવેતર થાય છે. વરસાદ અને પવનને કારણે એરંડાના છોડ જમીનદોસ્ત થઈ ગયા છે. ફૂલ અવસ્થામાં રહેલા રાયડાના પાકને પણ ભારે નુકસાન થયું છે. રાયડામાં દાણા બેસવાની પ્રક્રિયા પર માઠી અસર પડી છે.
૩. ઘઉં (Wheat):
ઘઉંના પાક માટે ઠંડી સારી છે, પણ વરસાદ નહીં. પવન સાથે પડેલા વરસાદને કારણે ઘણા ખેતરોમાં ઘઉંનો પાક આડો પડી ગયો છે (Lodging). જ્યારે પાક આડો પડી જાય ત્યારે તેમાં દાણા ભરાતા નથી અને ઉત્પાદનમાં ૩૦ થી ૪૦ ટકાનો ઘટાડો થઈ શકે છે.
૪. બાગાયતી પાકો (Horticulture):
કચ્છ હવે કેરી (કેસર અને ખારેક) માટે પણ જાણીતું છે. આંબા પર મોર (Flowering) આવવાનો સમય હતો. કમોસમી વરસાદ અને ઝાકળને કારણે મોર ખરી પડવાની અને તેમાં ઈયળનો ઉપદ્રવ વધવાની ભીતિ છે. ખારેકના બગીચાઓમાં પણ નુકસાનના અહેવાલો છે.
ભાગ ૩: ધરતીપુત્રોની વ્યથા – “દેવું કરીને વાવેતર કર્યું હતું, હવે શું ખાઈશું?”
જ્યારે અમે ગ્રામ્ય વિસ્તારોની મુલાકાત લીધી, ત્યારે ખેડૂતોની ચિંતા સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. તેમની વાતો સાંભળીને પથ્થર દિલ માણસ પણ પીગળી જાય.
લખપતના ખેડૂતની આપવીતી: લખપતના એક ખેડૂતે આંખમાં આંસુ સાથે કહ્યું, “સાહેબ, દીકરીના લગ્ન લેવાના હતા એટલે વિચાર્યું હતું કે જીરું વેચીને લગ્નનો ખર્ચ કાઢીશ. બેંકોમાંથી અને શરાફો પાસેથી વ્યાજે પૈસા લાવીને બિયારણ અને ખાતર નાખ્યું હતું. પાક જોઈને ખુશ હતો, પણ આ એક વરસાદે મારું બધું લૂંટી લીધું. હવે લગ્ન તો દૂર, વ્યાજ ભરવાના પણ ફાંફા છે.”
અબડાસાના યુવાન ખેડૂતની વાત: “અમે ખેતી છોડીને શહેરમાં મજૂરી કરવા જવાના વિચારમાં છીએ. દર વર્ષે કુદરત દગો દે છે. ક્યારેક દુકાળ તો ક્યારેક આ માવઠું. સરકાર માત્ર સર્વેની વાતો કરે છે, પણ અમારા હાથમાં ક્યારેય પૂરતી રકમ આવતી નથી. આ ખેતીને નુકસાન માત્ર પાકનું નથી, અમારા ભવિષ્યનું છે.”
આ વેદના માત્ર એક-બે ખેડૂતોની નથી, પણ સમગ્ર કચ્છના ધરતીપુત્રોની છે. મોંઘવારીના આ જમાનામાં ખેતીનો ખર્ચ બમણો થયો છે, પણ સામે આવક અનિશ્ચિત છે.
ભાગ ૪: આર્થિક ગણિત – નુકસાનનો આંકડો મોટો છે
આપણા માટે કદાચ શાકભાજી કે અનાજના ભાવ વધે તે જ ચિંતા હોય છે, પણ ખેડૂતો માટે આ જીવન-મરણનો પ્રશ્ન છે. ચાલો આ નુકસાનનું આર્થિક ગણિત સમજીએ.
- ખર્ચ: એક વીઘામાં જીરું પકવવાનો ખર્ચ આશરે ૧૫,૦૦૦ થી ૨૦,૦૦૦ રૂપિયા થાય છે (ખેડ, બિયારણ, ખાતર, દવા, મજૂરી).
- અપેક્ષિત આવક: જો પાક સારો થાય તો વીઘે ૪૦,૦૦૦ થી ૫૦,૦૦૦ મળી શકે.
- વર્તમાન સ્થિતિ: વરસાદને કારણે પાક નિષ્ફળ જતા આવક શૂન્ય અથવા નહિવત થઈ ગઈ છે. એટલે કે ૨૦,૦૦૦ રૂપિયાનું સીધું નુકસાન પ્રતિ વીઘા.
જો કોઈ સીમાંત ખેડૂતે ૧૦ વીઘામાં વાવેતર કર્યું હોય, તો તેને ૨ લાખનું દેવું થઈ ગયું. આ દેવું ચૂકવવા માટે તેણે જમીન ગીરવે મૂકવી પડે અથવા મજૂરી કરવી પડે. ખેડૂતોની ચિંતા આ ઋણચક્ર (Debt Trap) માં ફસાઈ જવાની છે.
વળી, આની અસર સ્થાનિક બજાર પર પણ પડશે. ખેડૂત પાસે પૈસા નહીં હોય તો તે બજારમાંથી ખરીદી નહીં કરે, જેના કારણે વેપારીઓને પણ મંદીનો સામનો કરવો પડશે. કચ્છનું અર્થતંત્ર ખેતી અને પશુપાલન પર નિર્ભર છે, તેથી આ ફટકો સર્વવ્યાપી છે.
ભાગ ૫: સરકાર પાસે અપેક્ષાઓ અને માંગણીઓ
આ કુદરતી આફત સમયે ખેડૂતોની નજર સરકાર તરફ મંડાયેલી છે. સહાયની માગ હવે તેજ બની છે. ખેડૂત સંગઠનો અને સ્થાનિક નેતાઓ મેદાનમાં આવ્યા છે.
મુખ્ય માંગણીઓ:
- તાત્કાલિક સર્વે (Panchnama): ખેડૂતો ઈચ્છે છે કે સરકાર તાત્કાલિક ધોરણે સર્વેની કામગીરી શરૂ કરે. ઘણીવાર સર્વે મોડો થાય છે ત્યાં સુધીમાં ખેતરમાંથી પાકના અવશેષો દૂર થઈ ગયા હોય છે, જેથી સાચું નુકસાન દેખાતું નથી.
- ઉદાર મને સહાય (Compensation): SDRF (સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફંડ) ના નિયમો મુજબ જે સહાય મળે છે તે ઘણી ઓછી છે. ખેડૂતોની માંગ છે કે મોંઘવારી અને ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને હેક્ટર દીઠ સહાયમાં વધારો કરવામાં આવે.
- પાક વીમો (Crop Insurance): પ્રધાનમંત્રી ફસલ વીમા યોજના અથવા અન્ય વીમા યોજનાઓનો લાભ ખેડૂતોને સરળતાથી મળતો નથી. વીમા કંપનીઓના નિયમો જટિલ હોય છે. સરકારે મધ્યસ્થી કરીને વીમાના દાવા મંજૂર કરાવવા જોઈએ.
- વીજળી અને વ્યાજ માફી: જે ખેડૂતોને ૧૦૦% નુકસાન થયું છે, તેમનું પાક ધિરાણનું વ્યાજ માફ કરવામાં આવે અને આગામી સીઝન માટે બિયારણ મફત આપવામાં આવે તેવી માંગ પણ ઉઠી છે.
પાક નુકસાની સહાય એ ભીખ નથી, પણ ખેડૂતનો અધિકાર છે. કારણ કે તે આખા દેશનું પેટ ભરે છે.
ભાગ ૬: ક્લાયમેટ ચેન્જ – કચ્છ માટે ચેતવણીની ઘંટડી
આપણે એ સ્વીકારવું પડશે કે આ માત્ર એક વર્ષની વાત નથી. છેલ્લા ૫-૭ વર્ષોના ડેટા જોઈએ તો કચ્છમાં વાવાઝોડા અને કમોસમી વરસાદની ઘટનાઓ વધી છે.
રણનું બદલાતું વાતાવરણ: કચ્છનું રણ જે તેની સૂકી આબોહવા માટે જાણીતું હતું, ત્યાં હવે ભેજનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. અરબી સમુદ્રમાં વારંવાર સર્જાતા સાયક્લોન અને લો પ્રેશર સિસ્ટમની સીધી અસર કચ્છ પર થાય છે.
- ઋતુચક્રમાં ફેરફાર: શિયાળો મોડો શરૂ થાય છે, ઉનાળો આકરો બને છે અને ચોમાસુ અનિયમિત રહે છે. આ અનિયમિતતા ખેતી માટે સૌથી મોટો દુશ્મન છે.
- નવા પાકોની જરૂર: કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે હવે કચ્છના ખેડૂતોએ પરંપરાગત ખેતી છોડીને હવામાનને અનુકૂળ (Climate Resilient) પાકો તરફ વળવું પડશે. એવા પાકો જે ટૂંકા ગાળામાં તૈયાર થાય અને વાતાવરણના પલટા સામે ટકી શકે.
આ કચ્છમાં કમોસમી વરસાદ એ કુદરતની ચેતવણી છે કે આપણે પર્યાવરણ પ્રત્યે ગંભીર થવું પડશે.
ભાગ ૭: પશુપાલકો પર પણ સંકટ
કચ્છમાં ખેતીની સાથે પશુપાલન (માલધારી સમાજ) પણ મોટો વ્યવસાય છે. કમોસમી વરસાદથી ઘાસચારાને પણ નુકસાન થયું છે.
- ખેતરોમાં કાપીને મૂકેલો જુવાર કે બાજરીનો પૂળો પલળી ગયો છે. ભીનો ઘાસચારો પશુઓ ખાતા નથી અને તે સડી જાય છે.
- ઘાસચારાની અછત ઊભી થવાથી દૂધ ઉત્પાદન પર અસર પડી શકે છે.
- ઠંડી અને વરસાદના મિશ્ર વાતાવરણથી પશુઓમાં પણ બીમારી ફેલાવવાનો ડર છે.
આમ, ખેતીને નુકસાન ની સાથે સાથે પશુપાલકોની મુશ્કેલીમાં પણ વધારો થયો છે.
ભાગ ૮: તંત્રની કામગીરી – અત્યાર સુધી શું થયું?
સમાચાર મળતાની સાથે જ જિલ્લા વહીવટી તંત્ર હરકતમાં આવ્યું છે. કલેક્ટર અને જિલ્લા વિકાસ અધિકારી દ્વારા ખેતીવાડી અધિકારીઓને નુકસાનનો પ્રાથમિક અંદાજ કાઢવાની સૂચના આપવામાં આવી છે.
- ટીમોની રચના: નુકસાનગ્રસ્ત ગામોમાં સર્વે કરવા માટે ગ્રામસેવક, તલાટી અને સરપંચની ટીમો બનાવવામાં આવી છે.
- રાજકીય મુલાકાતો: સ્થાનિક ધારાસભ્યો અને નેતાઓ ખેતરોની મુલાકાત લઈ રહ્યા છે અને સરકારમાં રજૂઆત કરવાની ખાતરી આપી રહ્યા છે.
- હવામાન વિભાગની સૂચના: હવામાન વિભાગે ખેડૂતોને સલાહ આપી છે કે કાપણી કરેલો પાક સુરક્ષિત જગ્યાએ ખસેડવો અને ગોડાઉનમાં ભેજ ન લાગે તેનું ધ્યાન રાખવું.
પરંતુ ખેડૂતોનો પ્રશ્ન એ છે કે “સર્વે તો થશે, પણ પૈસા ક્યારે આવશે?” ભૂતકાળના અનુભવોને કારણે ખેડૂતોમાં તંત્ર પ્રત્યે થોડો અવિશ્વાસ જોવા મળે છે. સહાયની માગ માત્ર કાગળ પર ન રહી જાય તે જોવું જરૂરી છે.
ભાગ ૯: આપણે શું કરી શકીએ? (સમાજની ભૂમિકા)
એક સામાન્ય નાગરિક તરીકે આપણે કદાચ વરસાદ રોકી શકતા નથી, પણ ખેડૂતોની પડખે ઊભા રહી શકીએ છીએ.
- જાગૃતિ: સોશિયલ મીડિયાના માધ્યમથી ખેડૂતોની વ્યથા સરકાર સુધી પહોંચાડીએ.
- સ્થાનિક ખરીદી: શક્ય હોય તો સીધા ખેડૂતો પાસેથી વસ્તુઓ ખરીદીએ જેથી તેમને પૂરતો ભાવ મળે.
- માનસિક હુંફ: આ સમયે ખેડૂતો હતાશા (Depression) માં સરી પડતા હોય છે. ઘણા ખેડૂતો આત્મહત્યા જેવા પગલાં પણ ભરી લે છે. સમાજ તરીકે આપણે તેમને હિંમત આપવી જોઈએ કે “આ ખરાબ સમય પણ વીતી જશે.”
અન્નદાતાને ઉગારવાની જવાબદારી સૌની
અંતમાં, એટલું જ કહી શકાય કે કચ્છના ખેડૂતો પર આવેલી આ આફત નાની નથી. કચ્છમાં કમોસમી વરસાદ એ માત્ર સમાચારની એક હેડલાઇન નથી, પણ હજારો પરિવારોની બરબાદીની કહાની છે.
ખેડૂત સુખી તો દેશ સુખી. જો આપણે ઈચ્છતા હોઈએ કે આપણી થાળીમાં રોટલી આવતી રહે, તો આપણે ખેડૂતોને સાચવવા પડશે. સરકાર, વહીવટી તંત્ર અને વીમા કંપનીઓએ ટેકનિકલ બહાના છોડીને સંવેદનશીલ બનીને મદદ કરવી પડશે.
આશા રાખીએ કે મેઘરાજા હવે ખમૈયા કરે અને સરકાર જલ્દીથી પાક નુકસાની સહાય જાહેર કરે જેથી કચ્છનો ખેડૂત ફરીથી બેઠો થઈ શકે. કચ્છની પ્રજા ખમીરવંતી છે, તે દરેક મુસીબતમાંથી બહાર આવી છે, અને આમાંથી પણ બહાર આવશે. પણ અત્યારે તેમને ટેકાની જરૂર છે.
જય જવાન, જય કિસાન.
મગન લુહાર CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. પત્રકારત્વ ઉપરાંત તેઓ એક જાણીતા અભિનેતા (Actor) પણ છે. કલા અને મીડિયા ક્ષેત્રે બહોળો અનુભવ ધરાવતા મગનભાઈએ સામાજિક જવાબદારીની ભાવના સાથે આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની સ્થાપના કરી છે. તેઓ ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિકાસ અને સામાજિક મુદ્દાઓને પોતાની આગવી શૈલીમાં વાચા આપવા માટે જાણીતા છે.