ગુજરાતની ધરતી પર ઇતિહાસના એવા અનેક રહસ્યો દટાયેલા છે જે આજે પણ દુનિયાને આશ્ચર્યચકિત કરે છે. આવું જ એક અદભૂત સ્થળ એટલે લોથલ. અમદાવાદથી માત્ર ૮૦ કિમી દૂર આવેલું આ સ્થળ સિંધુ ખીણની સભ્યતા (Indus Valley Civilization) નું એક એવું ‘પોર્ટ સિટી’ (બંદર) હતું, જે ૪૫૦૦ વર્ષ પહેલાં પણ ટેકનોલોજી અને પ્લાનિંગમાં આજના શહેરોને ટક્કર આપતું હતું.
હજારો વર્ષ પહેલાં કેવું હતું સિંધુ ખીણ
૧. લોથલનો અર્થ: ‘મૃતકોનો ટેકરો’
ગુજરાતીમાં ‘લોથ’ એટલે લાશ અને ‘લોથલ’ નો અર્થ થાય છે ‘મૃતકોનો ટેકરો’. મોહેં-જો-દડોનો અર્થ પણ સિંધી ભાષામાં આવો જ થાય છે. ૧૯૫૪માં પુરાતત્વશાસ્ત્રી એસ. આર. રાવ દ્વારા આ સ્થળની શોધ કરવામાં આવી હતી.
૨. વિશ્વનું પ્રથમ ‘ડોકયાર્ડ’ (ગોદી)
લોથલની સૌથી મોટી વિશેષતા તેનું ડોકયાર્ડ છે. તે સમયે લોથલ સાબરમતી નદીના પ્રાચીન માર્ગ દ્વારા અરબી સમુદ્ર સાથે જોડાયેલું હતું.
- એન્જિનિયરિંગ: અહીંના લોકોએ ભરતી અને ઓટના વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને એક વિશાળ ઈંટોનું માળખું બનાવ્યું હતું, જ્યાં જહાજો લાંગરી શકાતા.
- વેપાર: લોથલથી કિંમતી પથ્થરો, મણકા અને હાથીદાંતની વસ્તુઓ મિસર (Egypt) અને મેસોપોટેમિયા (ઈરાક) સુધી મોકલવામાં આવતી હતી.
૩. અદભૂત નગર આયોજન (Town Planning)
લોથલનું આયોજન જોઈને લાગે કે તે સમયના લોકો ગણિત અને ભૂમિતિમાં માહેર હતા:
- સીધા રસ્તા: શહેરના રસ્તાઓ એકબીજાને કાટખૂણે છેદતા હતા.
- ગટર વ્યવસ્થા: દરેક ઘરની બહાર ગંદા પાણીના નિકાલ માટે પાકી ઈંટોની ગટર હતી, જે આખા શહેરની મુખ્ય ગટર સાથે જોડાયેલી હતી.
- ઘરો: ઘરો કાચી અને પાકી ઈંટોના બનેલા હતા, જેમાં રસોડું અને સ્નાનાગારની અલગ વ્યવસ્થા હતી.
૪. મણકા બનાવવાની ફેક્ટરી (Bead Factory)
લોથલ તેની કળા અને કારીગરી માટે જાણીતું હતું. અહીં ખોદકામ દરમિયાન એક વિશાળ મણકા બનાવવાની ફેક્ટરી મળી આવી છે.
- અહીંના કારીગરો અકીક (Agate) અને અન્ય કિંમતી પથ્થરોમાંથી અત્યંત બારીક મણકા બનાવતા હતા.
- આજે પણ ખંભાતમાં આ પરંપરા જોવા મળે છે, જેનો પાયો લોથલમાં નખાયો હતો.
૫. વેપારી મુદ્રાઓ (Seals)
વેપારની સાબિતી તરીકે અહીંથી માટીની સેંકડો મુદ્રાઓ (Seals) મળી છે. આ મુદ્રાઓ પર જંગલી જાનવરો અને લિપિ કોતરેલી છે, જે હજુ સુધી પૂરેપૂરી ઉકેલી શકાઈ નથી. મેસોપોટેમિયાની મુદ્રાઓ લોથલમાંથી મળવી એ સાબિત કરે છે કે ગુજરાતનો વેપાર હજારો માઈલ દૂર સુધી વિસ્તરેલો હતો.
લોથલ વિશે રસપ્રદ તથ્યો (Quick Facts)
| વિગત | માહિતી |
| સમયગાળો | આશરે ઈ.સ. પૂર્વે ૨૪૦૦ થી ૧૯૦૦ |
| નદી | સાબરમતી અને ભોગાવો નદીની વચ્ચે |
| મુખ્ય વ્યવસાય | દરિયાઈ વેપાર, ખેતી અને મણકા ઉદ્યોગ |
| શોધ | ચોખાના ફોતરાં (આ સાબિત કરે છે કે અહીં ડાંગરની ખેતી થતી) |
| રમત-ગમત | શતરંજ (Chess) જેવી રમતનું બોર્ડ પણ મળી આવ્યું છે |
૬. લોથલનો વિનાશ કેવી રીતે થયો?
ઈતિહાસકારો માને છે કે અવારનવાર આવતા ભયાનક પૂર ને કારણે લોથલનો વિનાશ થયો હશે. સાબરમતી નદીએ પોતાનો માર્ગ બદલ્યો અને ધીરે ધીરે સમુદ્ર પણ દૂર ખસી ગયો, જેના કારણે આ સમૃદ્ધ બંદર વેરાન થઈ ગયું.
૭. અત્યારે લોથલ કેવું છે?
આજે લોથલ એક રાષ્ટ્રીય મ્યુઝિયમ અને પર્યટન સ્થળ છે. ત્યાં તમે હજારો વર્ષ જૂનું ડોકયાર્ડ, અનાજ ભરવાના કોઠાર અને પ્રાચીન ઘરેણાં જોઈ શકો છો. જો તમે ઈતિહાસમાં રસ ધરાવતા હોવ, તો લોથલની મુલાકાત લેવી એક ‘ટાઈમ ટ્રાવેલ’ જેવો અનુભવ હશે.
૮. લોથલનું અનાજનું કોઠાર (The Warehouse)
શહેરના ઊંચા પ્લેટફોર્મ પર એક વિશાળ માળખું મળી આવ્યું છે, જેને ઈતિહાસકારો અનાજ સંગ્રહ કરવાનું કોઠાર માને છે.
- ડિઝાઇન: આ કોઠારને ઊંચાઈ પર બનાવવામાં આવ્યો હતો જેથી પૂરના પાણીથી અનાજને બચાવી શકાય.
- વેપારનું કેન્દ્ર: અહીંથી જ વિદેશ મોકલવા માટેનો માલ અને અનાજનું પેકિંગ થતું હતું. તે સમયની આ ‘લોજિસ્ટિક્સ સિસ્ટમ’ ખરેખર અદભૂત હતી.
૯. અનોખી દફન વિધિ (Unique Burial Practices)
લોથલના ખોદકામ દરમિયાન મળી આવેલી કબરોમાં એક ખાસ વાત જોવા મળી છે:
- જોડકા કબર (Twin Burials): અહીં કેટલીક એવી કબરો મળી છે જેમાં સ્ત્રી અને પુરુષને સાથે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રથા તે સમયની સામાજિક માન્યતાઓ વિશે અનેક સવાલો અને કુતૂહલ જગાડે છે.
- વસ્તુઓ સાથે દફન: મૃતકોની સાથે માટીના વાસણો અને ઘરેણાં પણ મૂકવામાં આવતા હતા, જે સૂચવે છે કે તેઓ મૃત્યુ પછીના જીવનમાં માનતા હતા.
૧૦. ચોખાની ખેતીના પ્રથમ પુરાવા
સિંધુ ખીણની સભ્યતાના અન્ય સ્થળો કરતા લોથલ અલગ પડે છે કારણ કે:
- અહીંથી ચોખાના ફોતરાં મળી આવ્યા છે. આખા હડપ્પન સંસ્કૃતિમાં લોથલ એકમાત્ર એવું સ્થળ છે જ્યાંથી ડાંગરની ખેતી થતી હોવાના સૌથી પ્રાચીન પુરાવા મળ્યા છે.
૧૧. લોથલના માપન સાધનો (Measurement Systems)
લોથલના લોકો માપણીમાં ખૂબ જ ચોકસાઈ રાખતા હતા:
- હાથીદાંતની ફૂટપટ્ટી (Ivory Scale): ખોદકામમાં હાથીદાંતમાંથી બનાવેલી એક ફૂટપટ્ટી મળી છે, જેના પર ખૂબ જ ઝીણા માપ કોતરેલા છે. આ સૂચવે છે કે તે સમયે બાંધકામ અને વેપારમાં ચોક્કસ માપન પદ્ધતિનો ઉપયોગ થતો હતો.
૧૨. માટીના વાસણો અને ચિત્રકલા
લોથલના લોકો માત્ર એન્જિનિયર જ નહીં, પણ સારા કલાકાર પણ હતા:
- અહીંથી મળેલા માટીના વાસણો પર પક્ષીઓ, માછલીઓ અને પ્રાણીઓના સુંદર ચિત્રો જોવા મળે છે.
- એક વાસણ પર ‘તરસ્યા કાગડા’ ની વાર્તા જેવું ચિત્ર જોવા મળે છે, જે દર્શાવે છે કે પંચતંત્ર જેવી લોકવાર્તાઓ તે સમયે પણ પ્રચલિત હશે.
૧૩. અગ્નિવેદીઓ (Fire Altars)
શહેરના કેટલાક ભાગોમાં અગ્નિવેદીઓ મળી આવી છે, જે સૂચવે છે કે લોથલના રહેવાસીઓ ધાર્મિક વિધિઓ અને યજ્ઞોમાં માનતા હતા. આ બાબત તેમને મેસોપોટેમિયાની સભ્યતાથી અલગ પાડે છે.
મુલાકાતીઓ માટે માર્ગદર્શિકા (Travel Guide)
| વિગત | માહિતી |
| શ્રેષ્ઠ સમય | ઓક્ટોબર થી માર્ચ (શિયાળામાં હવામાન ખુશનુમા હોય છે) |
| કેવી રીતે પહોંચવું | અમદાવાદથી ટેક્સી અથવા ખાનગી વાહન દ્વારા ૨ કલાકનો રસ્તો |
| સમયગાળો | સવારે ૯ થી સાંજે ૫ (શુક્રવારે મ્યુઝિયમ બંધ રહે છે) |
| ટિપ | ગાઈડની મદદ લેવી જેથી દરેક પથ્થર પાછળનો ઈતિહાસ સમજી શકાય |
નિષ્કર્ષ:
લોથલ એ સાબિતી છે કે ભારતીયો હજારો વર્ષ પહેલાં પણ દુનિયા સાથે વેપાર કરતા હતા અને આપણું વિજ્ઞાન અત્યંત વિકસિત હતું. ગુજરાતનું આ ગૌરવ દરેક ભારતીયે જાણવું જોઈએ.