મહેસાણા અકસ્માત: ઊંઝા-મહેસાણા હાઇવે પર અકસ્માતમાં 5 લોકોના મોત

વિકાસના રસ્તાઓ પર વહેતું નિર્દોષ લોહી અને આપણી સામાજિક જવાબદારી

ઉત્તર ગુજરાતની જીવાદોરી સમાન ગણાતા હાઇવે પરથી જ્યારે પણ કોઈ દુર્ઘટનાના સમાચાર આવે છે, ત્યારે તે માત્ર આંકડાઓ નથી હોતા; તે કોઈના વેરવિખેર થયેલા પરિવારો, અધૂરા રહી ગયેલા સપનાઓ અને કાયમી ધોરણે છીનવાઈ ગયેલી ખુશીઓનો ચિતાર હોય છે. તાજેતરમાં જ, ઊંઝા-મહેસાણા હાઇવે પર થયેલા એક અત્યંત ગમખ્વાર અને ભયાનક અકસ્માતમાં 5 લોકોના ઘટનાસ્થળે જ કમકમાટીભર્યા મોત નીપજ્યા છે. આ હૃદયદ્રાવક ઘટનાએ સમગ્ર ઉત્તર ગુજરાત અને રાજ્યને શોકમાં ગરકાવ કરી દીધું છે.

એક વિશ્લેષક તરીકે, હું આ દુર્ઘટનામાં જીવ ગુમાવનાર મૃતકોના પરિવારો પ્રત્યે ઊંડી સંવેદના વ્યક્ત કરું છું. પરંતુ, આઘાત અને શોકની આ લાગણીઓ વચ્ચે, આપણે વાસ્તવિકતા અને તથ્યોનો સ્વીકાર કરવો જ રહ્યો. મોટાભાગના હાઇવે અકસ્માતોને આપણે “નસીબ” કે “ઈશ્વરની મરજી” કહીને ભૂલી જઈએ છીએ, પરંતુ વાસ્તવમાં તે માળખાકીય ખામીઓ (Infrastructural Failures), કાયદાના નબળા અમલીકરણ અને માનવીય બેદરકારીનું ઘાતક મિશ્રણ હોય છે.

1. ઘટનાનું ગ્રાઉન્ડ ઝીરો: ઊંઝા-મહેસાણા હાઇવેની ભૌગોલિક અને આર્થિક જટિલતા

કોઈપણ અકસ્માતની જડ સુધી પહોંચવા માટે તે હાઇવેના ભૌગોલિક અને આર્થિક મહત્વને સમજવું જરૂરી છે. ઊંઝા-મહેસાણા હાઇવે એ સામાન્ય રસ્તો નથી; તે ઉત્તર ગુજરાતનું સૌથી વ્યસ્ત આર્થિક કેન્દ્ર (Economic Corridor) છે.

• ઊંઝા APMC નો પ્રભાવ: ઊંઝા એ એશિયાનું સૌથી મોટું મસાલા (જીરું, વરિયાળી, ઇસબગૂલ) માર્કેટ છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે આ હાઇવે પર 24×7 દેશભરમાંથી આવતા ભારે કમર્શિયલ વાહનો (ટ્રક, ટ્રેલર, ડમ્પર) ની સતત અવરજવર રહે છે.
• ટ્રાફિકનું ઘાતક મિશ્રણ (Mixed Traffic): આ હાઇવે પર એક તરફ 80 થી 100 કિમી/કલાકની ઝડપે દોડતા ભારે વાહનો હોય છે, તો બીજી તરફ આસપાસના ગામડાઓમાંથી આવતા ટ્રેક્ટર્સ, છકડા (લોડિંગ રિક્ષા) અને ટુ-વ્હીલર્સ હોય છે. હાઇ-સ્પીડ અને લો-સ્પીડ વાહનોનું આ મિશ્રણ હંમેશા અકસ્માતને આમંત્રણ આપે છે.
• સર્વિસ રોડ અને ગેરકાયદેસર કટ: હાઇવે પર બંને બાજુ અસંખ્ય નાની-મોટી હોટલો, ફેક્ટરીઓ અને પેટ્રોલ પંપ આવેલા છે. યોગ્ય સર્વિસ રોડના અભાવે વાહનો અચાનક હાઇવે પર પ્રવેશે છે, અથવા તો ડિવાઇડર તોડીને બનાવેલા ગેરકાયદેસર કટ (Illegal cuts) માંથી રોંગ સાઇડમાં ટર્ન લે છે, જે આવા ગંભીર અકસ્માતોનું સૌથી મોટું કારણ બને છે.

2. આવા જીવલેણ અકસ્માતો પાછળના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક અને માનવીય કારણો

5 લોકોના જીવ લેનાર આ અકસ્માત પાછળ કોઈ એક કારણ જવાબદાર નથી હોતું. તે ઘટનાઓ અને બેદરકારીઓની એક શૃંખલા (Chain of events) હોય છે.

A. ઓવર-સ્પીડિંગ અને બ્રેકિંગ ડિસ્ટન્સ (Braking Distance): જ્યારે કોઈ ભારે ટ્રક કે ડમ્પર પૂરપાટ ઝડપે દોડતું હોય, ત્યારે તેને બ્રેક માર્યા પછી પણ ઊભા રહેવા માટે એક નિશ્ચિત અંતરની જરૂર પડે છે. જો ટ્રક ઓવરલોડેડ હોય (જે આ વિસ્તારમાં સામાન્ય છે), તો તેનું ‘સ્ટોપિંગ ડિસ્ટન્સ’ બમણું થઈ જાય છે. જ્યારે આગળ ચાલતું નાનું વાહન અચાનક બ્રેક મારે, ત્યારે પાછળ આવતો ભારે ટ્રક સમયસર રોકાઈ શકતો નથી અને કારને કચડી નાખે છે.

B. ડ્રાઇવર ફેટીગ અને માઇક્રો-સ્લીપ (Micro-sleep): કમર્શિયલ વાહનોના ડ્રાઇવરો ઘણીવાર 15-18 કલાક સળંગ ડ્રાઇવિંગ કરતા હોય છે. વહેલી સવારે અથવા મોડી રાત્રે (અંદાજે 2:00 AM થી 5:00 AM વચ્ચે) મગજ થોડી સેકન્ડો માટે અચેતન અવસ્થામાં જતું રહે છે, જેને વિજ્ઞાનમાં ‘માઇક્રો-સ્લીપ’ કહેવાય છે. 100 કિમી/કલાકની ઝડપે ચાલતા વાહનમાં જો ડ્રાઇવર 3 સેકન્ડ માટે પણ આંખ બંધ કરે, તો વાહન 80 મીટરથી વધુ અંતર કાપી લે છે — અને આ 80 મીટર જ મોતનું અંતર બની જાય છે.

C. ટેલગેટિંગ (Tailgating): હાઇવે પર આગળ ચાલતા વાહનથી સુરક્ષિત અંતર ન જાળવવું, એટલે કે એકદમ નજીક વાહન ચલાવવું. ભારતમાં “2-સેકન્ડ રૂલ” (આગળના વાહનથી 2 સેકન્ડનું અંતર રાખવું) નું ભાગ્યે જ પાલન થાય છે.

3. ટક્કરનું ભૌતિકવિજ્ઞાન: ઝડપ કેમ જીવલેણ બને છે? (The Physics of Collision)

જ્યારે કોઈ નાનું વાહન (જેમ કે કાર) ભારે વાહન સાથે ટકરાય છે, ત્યારે કારમાં બેઠેલા લોકોના શરીર પર જે બળ (Force) લાગે છે, તે અકલ્પનીય હોય છે. આને ગતિઊર્જા (Kinetic Energy) ના સિદ્ધાંત દ્વારા સમજી શકાય છે.

કોઈપણ ગતિમાન વાહનની ગતિઊર્જા (Ek​) નીચેના સમીકરણ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે:

Ek​=21​mv2

જ્યાં:

• m = વાહનનું વજન (Mass)
• v = વાહનની ઝડપ (Velocity)

આ સમીકરણ સ્પષ્ટ કરે છે કે ગતિઊર્જા એ વજનના સમપ્રમાણમાં છે, પરંતુ તે ઝડપના વર્ગ (Square) ના સમપ્રમાણમાં છે.

• જો કોઈ વાહનની ઝડપ 40 કિમી/કલાકથી વધારીને 80 કિમી/કલાક કરવામાં આવે (એટલે કે ઝડપ બમણી થાય), તો તેનામાં રહેલી વિનાશક ઊર્જા ચાર ગણી (4x) વધી જાય છે.
• જ્યારે આટલી પ્રચંડ ઊર્જા સાથે વાહન ટકરાય છે, ત્યારે સીટબેલ્ટ કે એરબેગ્સ પણ શરીરના આંતરિક અવયવો (જેમ કે હૃદય, ફેફસાં અને મગજ) ને અચાનક પડતા આંચકા (Deceleration) થી બચાવી શકતા નથી. 5 લોકોના મોતનું કારણ આ પ્રચંડ ભૌતિક બળ જ છે જે માનવ શરીર સહન કરી શકતું નથી.

4. માળખાકીય ખામીઓ: સિસ્ટમ ક્યાં નિષ્ફળ જાય છે?

આપણે માત્ર ડ્રાઇવરને દોષ આપીને છટકી ન શકીએ. નેશનલ હાઇવે ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (NHAI) અને રાજ્ય માર્ગ અને મકાન વિભાગ (R&B) ની કેટલીક માળખાકીય ખામીઓ આ અકસ્માતોમાં સીધો ભાગ ભજવે છે.

5. ‘ગોલ્ડન અવર’ અને ઉત્તર ગુજરાતમાં ટ્રોમા કેરની વાસ્તવિકતા

મેડિકલ સાયન્સમાં અકસ્માત પછીની પ્રથમ 60 મિનિટને ‘ગોલ્ડન અવર’ (Golden Hour) કહેવામાં આવે છે. જો આ 60 મિનિટમાં ઇજાગ્રસ્તને યોગ્ય તબીબી સારવાર (ખાસ કરીને લોહી વહેતું અટકાવવું અને ઓક્સિજન આપવો) મળી જાય, તો તેનો જીવ બચવાની શક્યતા 80% વધી જાય છે.

• 108 એમ્બ્યુલન્સની ભૂમિકા: ગુજરાતમાં 108 એમ્બ્યુલન્સ સેવા ઉત્તમ છે, પરંતુ જ્યારે હાઇવે પર 5 લોકો એકસાથે ઇજાગ્રસ્ત હોય, ત્યારે એમ્બ્યુલન્સ પહોંચવામાં અને પ્રાથમિક સારવાર આપવામાં સમય લાગે છે.
• ટ્રોમા સેન્ટરનો અભાવ: મહેસાણા અને ઊંઝા વચ્ચે અકસ્માત થાય, તો દર્દીઓને ઘણીવાર સિવિલ હોસ્પિટલ કે ખાનગી હોસ્પિટલમાં શિફ્ટ કરવામાં આવે છે. પરંતુ ‘લેવલ-1 ટ્રોમા સેન્ટર’ (જ્યાં 24 કલાક ન્યુરોસર્જન અને બ્લડ બેંક ઉપલબ્ધ હોય) નો હાઇવે પર અભાવ છે. ઘણીવાર દર્દીઓને અમદાવાદ રિફર કરવા પડે છે, જેમાં કિંમતી સમય વેડફાય છે અને રસ્તામાં જ જીવ ચાલ્યો જાય છે.

6. કાનૂની પરિપ્રેક્ષ્ય અને ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS)

આવા અકસ્માતોમાં કાનૂની કાર્યવાહી કઈ રીતે થાય છે? અગાઉ IPC ની કલમો લાગુ પડતી હતી, પરંતુ હવે નવા કાયદાઓ મુજબ:

1. બેદરકારીથી મૃત્યુ (Causing death by negligence): ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની સંબંધિત કલમો હેઠળ, જો ડ્રાઇવરની બેફામ ડ્રાઇવિંગ સાબિત થાય, તો તેની સામે કડક સજાની જોગવાઈ છે.
2. હિટ એન્ડ રન (Hit and Run): જો ડ્રાઇવર અકસ્માત સર્જીને ઇજાગ્રસ્તોને મદદ કર્યા વિના કે પોલીસને જાણ કર્યા વિના ભાગી જાય, તો નવા કાયદા હેઠળ 10 વર્ષ સુધીની જેલ અને ભારે દંડની જોગવાઈ છે.
3. વાહન માલિક અને કોન્ટ્રાક્ટરની જવાબદારી: જો તપાસમાં બહાર આવે કે હાઇવે કોન્ટ્રાક્ટરની બેદરકારી (જેમ કે ખાડા ન પૂરવા કે સાઇનબોર્ડ ન લગાવવા) અકસ્માતનું કારણ છે, તો કાયદાકીય રીતે તેને પણ જવાબદાર ઠેરવી શકાય છે.

7. સામાજિક અને આર્થિક નુકસાન (The Unseen Toll)

5 લોકોના મોત એ માત્ર 5 લાશો નથી; તે 5 પરિવારોનો આર્થિક પાયો તૂટી પડવાની ઘટના છે. ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશમાં, માર્ગ અકસ્માતો આપણા દેશના GDP ને આશરે 3% જેટલું નુકસાન પહોંચાડે છે. ઘરનો મુખ્ય કમાનાર વ્યક્તિ (Breadwinner) જ્યારે હાઇવે પર જીવ ગુમાવે છે, ત્યારે તેના બાળકોનું શિક્ષણ, ઘરની લોન અને વૃદ્ધ માતા-પિતાની સારવાર બધું જ અટકી પડે છે. આ એક એવી સામાજિક અને આર્થિક આપત્તિ છે જેની ભરપાઈ કોઈ સરકારી વળતર (Compensation) થી થઈ શકતી નથી.

8. ભવિષ્યનો રોડમેપ: આવા અકસ્માતો કઈ રીતે અટકાવી શકાય? (Actionable Solutions)

આ દુર્ઘટના પર શોક વ્યક્ત કર્યા પછી, આપણે ભવિષ્ય માટે જાગૃત થવું પડશે. સરકારે અને નાગરિકોએ નીચે મુજબના નક્કર પગલાં લેવા પડશે:

A. ટેક્નોલોજીકલ ઇન્ટરવેન્શન (AI અને કેમેરા): ઊંઝા-મહેસાણા હાઇવે પર દર થોડા કિલોમીટરે AI-આધારિત સ્પીડ કેમેરા અને ANPR (Automatic Number Plate Recognition) કેમેરા લગાવવા જોઈએ. જો કોઈ વાહન સ્પીડ લિમિટ ક્રોસ કરે, તો તેને ઓટોમેટિક ભારે ઈ-મેમો (E-challan) મળવો જોઈએ. કાયદાનો ડર જ સ્પીડ ઘટાડી શકે છે.

B. એન્જિનિયરિંગ સુધારા:

• તમામ ક્રોસિંગ્સ પર રમબલ સ્ટ્રીપ્સ (Rumble Strips) લગાવવી, જેથી વાહનની ગતિ આપોઆપ ધીમી પડે.
• હાઇવે પર પૂરતી સ્ટ્રીટ લાઇટ્સ હોવી જોઈએ, ખાસ કરીને જંકશન અને ગામના એપ્રોચ રોડ પાસે.
• ગેરકાયદેસર કટ્સને કોંક્રિટ બેરિકેડ્સથી કાયમી ધોરણે બંધ કરવા.

C. ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સની કડક પ્રક્રિયા: ભારે વાહનોના લાયસન્સ આપવાની પ્રક્રિયાને અત્યંત કડક બનાવવી જોઈએ. ડ્રાઇવરો માટે ડ્રાઇવિંગ સિમ્યુલેટર (Simulator) ટેસ્ટ અને આંખોની નિયમિત તપાસ ફરજિયાત કરવી જોઈએ.

D. નાગરિક જાગૃતિ (Citizen Duty): કારમાં બેઠેલા તમામ લોકો માટે (પાછળની સીટ પર બેઠેલા લોકો માટે પણ) સીટબેલ્ટ ફરજિયાત પહેરવો. રાત્રિના સમયે હાઇવે પર ડ્રાઇવિંગ કરવાનું બને ત્યાં સુધી ટાળવું, અને જો કરવું જ પડે તો પૂરતી ઊંઘ લીધા પછી જ સ્ટિયરિંગ પર બેસવું.

એક જાગૃત સમાજની તાતી જરૂરિયાત

ઊંઝા-મહેસાણા હાઇવે પર થયેલી 5 લોકોની આ દર્દનાક મૃત્યુની ઘટના આપણા સૌ માટે એક ભયાનક ‘વેક-અપ કોલ’ (Wake-up call) છે. આપણે સ્માર્ટ સિટીઝ અને બુલેટ ટ્રેનની વાતો કરીએ છીએ, પરંતુ જો આપણા હાઇવે પર નાગરિકોની જિંદગી સુરક્ષિત ન હોય, તો આ વિકાસ અધૂરો છે.

જ્યાં સુધી હાઇવે ઓથોરિટી પોતાની માળખાકીય જવાબદારીઓ નહીં નિભાવે, જ્યાં સુધી ડ્રાઇવરોમાં ટ્રાફિકના નિયમો પ્રત્યે આદર (અને કાયદાનો ડર) નહીં જન્મે, અને જ્યાં સુધી આપણે નાગરિક તરીકે આપણી પોતાની સુરક્ષા માટે ગંભીર નહીં બનીએ, ત્યાં સુધી આવા અકસ્માતોની હારમાળા અટકશે નહીં. આ દુર્ઘટનામાં જીવ ગુમાવનાર આત્માઓને સાચી શ્રદ્ધાંજલિ એ જ હશે કે આપણે આ અકસ્માતમાંથી બોધપાઠ લઈએ અને એક સુરક્ષિત ટ્રાફિક સંસ્કૃતિનું નિર્માણ કરીએ.