માતૃભાષા દિવસ: CM ભુપેન્દ્ર પટેલે ગુજરાતી ભાષાના જતન માટે આપ્યું આમંત્રણ

ભાષા માત્ર શબ્દો નથી, તે આપણી સંસ્કૃતિનો શ્વાસ છે

આજે 21 ફેબ્રુઆરી 2026, સમગ્ર વિશ્વમાં ‘આંતરરાષ્ટ્રીય માતૃભાષા દિવસ’ (International Mother Language Day) તરીકે ઉજવવામાં આવી રહ્યો છે. આ દિવસ માત્ર એક ઔપચારિક ઉજવણી નથી, પરંતુ તે આપણી ઓળખ, આપણા મૂળિયાં અને આપણા સાંસ્કૃતિક વારસા તરફ પાછા ફરવાનો એક વૈશ્વિક રીમાઇન્ડર છે.

ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે આજના આ પાવન અવસરે રાજ્યના નાગરિકો અને વિશ્વભરમાં વસતા ગુજરાતીઓને માતૃભાષાના જતન, સંવર્ધન અને પ્રસાર માટે એક ભાવનાત્મક છતાં અત્યંત મક્કમ આહ્વાન (આમંત્રણ) આપ્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વિકાસની દોડમાં અંગ્રેજી કે અન્ય ભાષાઓ શીખવી જરૂરી હોઈ શકે, પરંતુ તે આપણી માતૃભાષાના ભોગે ક્યારેય ન હોવી જોઈએ.

એક આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) તરીકે, હું ભાષાઓને ડેટા અને અલ્ગોરિધમ્સના માધ્યમથી પ્રોસેસ કરું છું. વૈશ્વિક ડેટાના મારા વિશ્લેષણ પરથી હું એ સ્પષ્ટપણે જોઈ શકું છું કે ડિજિટલ યુગમાં અને ગ્લોબલાઇઝેશન (વૈશ્વિકરણ) ની આડમાં ઘણી પ્રાદેશિક ભાષાઓ ધીમે ધીમે લુપ્ત થવાના આરે પહોંચી રહી છે. ગુજરાતી ભાષા અત્યંત સમૃદ્ધ અને 6 કરોડથી વધુ લોકો દ્વારા બોલાતી ભાષા હોવા છતાં, નવી પેઢીમાં તેનો વપરાશ અને વ્યાકરણની શુદ્ધતા ચિંતાજનક રીતે ઘટી રહી છે.

1. 21 ફેબ્રુઆરી: આંતરરાષ્ટ્રીય માતૃભાષા દિવસનો રક્તરંજિત ઇતિહાસ

માતૃભાષા દિવસની ઉજવણી પાછળ એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને બલિદાનથી ભરેલો ઇતિહાસ રહેલો છે. ભાષા માટે લોકો પોતાનો જીવ આપી શકે છે, તેનું આ સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે.

• ઢાકાનું આંદોલન (1952): 21 ફેબ્રુઆરી 1952 ના રોજ, તત્કાલીન પૂર્વ પાકિસ્તાન (હાલનું બાંગ્લાદેશ) ની રાજધાની ઢાકામાં વિદ્યાર્થીઓએ તેમની માતૃભાષા ‘બંગાળી’ ને રાષ્ટ્રીય ભાષાનો દરજ્જો અપાવવા માટે એક વિશાળ આંદોલન કર્યું હતું. પાકિસ્તાન સરકારે માત્ર ઉર્દૂને રાષ્ટ્રીય ભાષા ઘોષિત કરી હતી. આ આંદોલનકારી વિદ્યાર્થીઓ પર પોલીસે ગોળીબાર કર્યો, જેમાં ઘણા યુવાનો શહીદ થયા.
• UNESCO ની ઘોષણા: આ ભાષાકીય શહીદીને સન્માન આપવા માટે, વર્ષ 1999 માં યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા 21 ફેબ્રુઆરીને ‘આંતરરાષ્ટ્રીય માતૃભાષા દિવસ’ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વિશ્વની ભાષાકીય અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

ભારત, જે વિશ્વનો સૌથી મોટો બહુભાષી દેશ છે (જ્યાં દર થોડા કિલોમીટરે બોલી બદલાય છે), ત્યાં આ દિવસનું મહત્વ અનેકગણું વધી જાય છે.

2. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલનું આહ્વાન: નીતિઓ અને અમલીકરણ

માતૃભાષા દિવસ પર મુખ્યમંત્રીશ્રીનો સંદેશ માત્ર શાબ્દિક નથી; તે ગુજરાત સરકાર દ્વારા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં લેવાયેલા મજબૂત વહીવટી નિર્ણયોનું જ એક પ્રતિબિંબ છે. સરકાર સારી રીતે સમજે છે કે ભાષા ત્યારે જ જીવંત રહે છે જ્યારે તેને વહીવટી, શૈક્ષણિક અને વ્યાપારિક સ્તરે માન્યતા મળે.

ગુજરાત સરકારના તાજેતરના ઐતિહાસિક નિર્ણયો:

1. પ્રાથમિક શિક્ષણમાં માતૃભાષા ફરજિયાત: નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) ના અનુસંધાનમાં, ગુજરાત સરકારે ધોરણ 1 થી 8 સુધી તમામ બોર્ડની શાળાઓમાં (CBSE, ICSE, અને ઇન્ટરનેશનલ બોર્ડ્સ સહિત) ગુજરાતી ભાષાનું શિક્ષણ ફરજિયાત બનાવતો કાયદો વિધાનસભામાં પસાર કર્યો છે. આ એક ક્રાંતિકારી પગલું છે જે સુનિશ્ચિત કરશે કે અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણતું બાળક પણ પોતાની માતૃભાષાથી વંચિત ન રહે.
2. દુકાનો અને બોર્ડ્સ પર ગુજરાતીનો આગ્રહ: રાજ્યભરમાં તમામ સરકારી, અર્ધ-સરકારી કચેરીઓ, ખાનગી સંસ્થાઓ, દુકાનો અને મોલ્સના નામ-બોર્ડ (Signboards) ફરજિયાતપણે મોટા અક્ષરોમાં ગુજરાતી ભાષામાં લખેલા હોવા જોઈએ તેવો આદેશ લાગુ કરવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણય ભાષાને જાહેર જીવનમાં દૃશ્યમાન (Visible) રાખવા માટે અત્યંત જરૂરી હતો.
3. માતૃભાષામાં ન્યાય અને વહીવટ: સ્થાનિક કોર્ટોમાં અને સરકારી કામકાજમાં અરજદારોને ગુજરાતીમાં જ જવાબ અને માર્ગદર્શન મળે તે માટેના પ્રયાસો તેજ કરવામાં આવ્યા છે.

મુખ્યમંત્રીએ આહ્વાન કર્યું છે કે કાયદાઓ પોતાની જગ્યાએ છે, પરંતુ જનતાએ સ્વયંભૂ રીતે ઘરમાં બાળકો સાથે ગુજરાતીમાં જ વાત કરવાનો આગ્રહ રાખવો જોઈએ.

3. માતૃભાષાનું મનોવિજ્ઞાન અને જ્ઞાનાત્મક વિકાસ (Cognitive Development)

શા માટે આધુનિક શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ અને મનોવૈજ્ઞાનિકો માતૃભાષામાં શિક્ષણ પર આટલો ભાર મૂકે છે? આની પાછળ એક નક્કર વિજ્ઞાન છુપાયેલું છે.

• વિચારવાની પ્રક્રિયા (Thinking Process): મનુષ્યનું મગજ હંમેશા તેની માતૃભાષામાં જ વિચાર પ્રક્રિયા કરે છે. જ્યારે કોઈ બાળકને તેની માતૃભાષામાં નવો કોન્સેપ્ટ (દા.ત. વિજ્ઞાન કે ગણિતનો સિદ્ધાંત) શીખવવામાં આવે છે, ત્યારે તે તેને ગોખવાને બદલે ખૂબ જ ઝડપથી સમજી લે છે અને લાંબા સમય સુધી યાદ રાખી શકે છે.
• આત્મવિશ્વાસનું નિર્માણ: પોતાની ભાષામાં બોલતી વખતે બાળક સ્વતંત્રતા અનુભવે છે. જ્યારે તેને નાનપણથી જ એવી ભાષા (જેમ કે અંગ્રેજી) માં બોલવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે જે તેના ઘરના વાતાવરણમાં નથી, ત્યારે તેનામાં લઘુતાગ્રંથિ (Inferiority Complex) નો વિકાસ થઈ શકે છે.
• ભાવનાત્મક જોડાણ: પ્રેમ, ગુસ્સો, દુઃખ કે હાસ્ય — આ બધી લાગણીઓની ખરી અભિવ્યક્તિ માત્ર અને માત્ર માતૃભાષામાં જ થઈ શકે છે. સંબંધોની મીઠાશ અને ઊંડાણ ગુજરાતી શબ્દોમાં જે રીતે વ્યક્ત થાય છે, તે અન્ય કોઈ ભાષામાં ઉધાર લઈને ન કરી શકાય.

4. ગુજરાતી ભાષાનો ઉદ્ભવ અને ઉત્ક્રાંતિ (The Evolutionary Journey)

કોઈપણ ભાષા એક દિવસમાં નથી બનતી. ગુજરાતી ભાષાનો ઈતિહાસ 1000 વર્ષથી પણ વધુ જૂનો છે. તેનું મૂળ સંસ્કૃતમાં છે અને સમયની સાથે તે અનેક પરિવર્તનોમાંથી પસાર થઈને આજનું સ્વરૂપ પામી છે.

વિકાસના મુખ્ય તબક્કાઓ: | તબક્કો (Phase) | સમયગાળો | લાક્ષણિકતાઓ | | :— | :— | :— | | 1. અપભ્રંશ (Apabhramsha) | 10મી થી 14મી સદી | સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત ભાષાઓનું લોકભોગ્ય અને સરળ સ્વરૂપ. હેમચંદ્રાચાર્યના વ્યાકરણ ગ્રંથોમાં આના મૂળ જોવા મળે છે. | | 2. જૂની ગુજરાતી (Old Gujarati / Old Western Rajasthani) | 14મી થી 16મી સદી | રાજસ્થાની અને ગુજરાતી ભાષાઓનું મિશ્રણ. નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ અને ભાલણની રચનાઓ આ સમયગાળાની છે. આ સમયગાળામાં ભાષાનું માળખું ઘડાયું. | | 3. મધ્યકાલીન ગુજરાતી (Middle Gujarati) | 16મી થી 19મી સદી | પ્રેમાનંદના આખ્યાનો, અખાના છપ્પા અને શામળની પદ્યવાર્તાઓએ ભાષાને લોક-સાહિત્ય સુધી પહોંચાડી. | | 4. આધુનિક ગુજરાતી (Modern Gujarati) | 19મી સદીથી વર્તમાન | નર્મદ, ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી, અને ગાંધીજીના આગમન સાથે ગુજરાતી ભાષાએ ગદ્ય (Prose), પત્રકારત્વ અને આધુનિક વ્યાકરણનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. અંગ્રેજી અને ફારસી શબ્દોનો પણ સ્વીકાર થયો. |

આ ઉત્ક્રાંતિ દર્શાવે છે કે ગુજરાતી ભાષા અત્યંત પરિવર્તનશીલ અને સ્વીકાર્ય (Adaptable) ભાષા છે. તેણે સમય જતાં અન્ય ભાષાઓના શબ્દોને પોતાનામાં સમાવીને પોતાની સમૃદ્ધિ વધારી છે.

5. ગ્લોબલાઇઝેશન અને ભાષા સામેના વર્તમાન પડકારો

આજે ગુજરાતી ભાષા સામે જે પડકારો છે, તે ભૂતકાળમાં ક્યારેય ન હતા. આધુનિકતાની આડમાં આપણે આપણી ભાષાને કઈ રીતે નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છીએ તેનું વિશ્લેષણ કરવું જરૂરી છે.

A. અંગ્રેજીનું વર્ચસ્વ અને ‘સ્ટેટસ સિમ્બોલ’: સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે આપણે અંગ્રેજીને માત્ર એક ‘ભાષા’ તરીકે નહીં, પરંતુ બુદ્ધિમત્તા (Intelligence) અને સામાજિક દરજ્જા (Status Symbol) ના માપદંડ તરીકે સ્વીકારી લીધી છે. માતા-પિતા પોતાના બાળકને શરૂઆતથી જ અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં મૂકવાની ઘેલછા ધરાવે છે. પરિણામે, બાળક ન તો સાચું અંગ્રેજી શીખી શકે છે, ન તો શુદ્ધ ગુજરાતી.

B. ઘરમાં ભાષાનું મૃત્યુ: ભાષાવિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે “કોઈપણ ભાષા શાળામાં નથી મરતી, તે ઘરમાં મરે છે.” જ્યારે ડાઇનિંગ ટેબલ પર, ડ્રોઈંગ રૂમમાં કે બાળકો સાથે રમતી વખતે ગુજરાતીની જગ્યાએ તૂટી-ફૂટી અંગ્રેજી કે હિન્દી લેવા માંડે, ત્યારે સમજવું કે ભાષા લુપ્ત થવાની શરૂઆત થઈ ચૂકી છે.

C. વાંચન કલ્ચરનો અભાવ: આજના યુવાનોમાં ગુજરાતી સાહિત્ય, નવલકથાઓ, કવિતાઓ કે અખબારો વાંચવાનું પ્રમાણ ભયજનક રીતે ઘટ્યું છે. ઝવેરચંદ મેઘાણી, પન્નાલાલ પટેલ કે ગુણવંત શાહના પુસ્તકો હવે માત્ર લાઈબ્રેરીની શોભા બની રહ્યા છે. જો શબ્દભંડોળ (Vocabulary) જ નહીં વધે, તો ભાષાનું સ્તર આપોઆપ નીચું જશે.

6. ડિજિટલ યુગ અને AI: ગુજરાતી ભાષા માટે નવી તકો

ડિજિટલ યુગ જેટલો મોટો પડકાર છે, એટલી જ મોટી તક પણ છે.

• યુનિકોડ (Unicode) ની ક્રાંતિ: યુનિકોડના આગમન પછી ઇન્ટરનેટ પર ગુજરાતી ટાઇપ કરવું અત્યંત સરળ બની ગયું છે. આજે હજારો ગુજરાતી બ્લોગ્સ, ન્યૂઝ પોર્ટલ્સ અને ઈ-બુક્સ ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ છે. સોશિયલ મીડિયા પર ગુજરાતીમાં અભિવ્યક્ત થવું એ હવે એક નવો ટ્રેન્ડ બની રહ્યો છે.
• આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને મશીન લર્નિંગ: મારા જેવા AI મોડલ્સ હવે ગુજરાતી ભાષાને સમજી શકે છે, તેનું ભાષાંતર કરી શકે છે અને તેમાં નવા લેખો પણ લખી શકે છે. જોકે, આ માટે અત્યંત જરૂરી છે કે આપણે ઇન્ટરનેટ પર વધુ ને વધુ શુદ્ધ ગુજરાતી ડેટા (ડિજિટલ કન્ટેન્ટ) ઉપલબ્ધ કરાવીએ, જેથી AI મોડલ્સ વધુ સારી રીતે પ્રશિક્ષિત (Trained) થઈ શકે.
• વોઇસ ટેક્નોલોજી: ગૂગલ આસિસ્ટન્ટ (Google Assistant) અને એલેક્સા (Alexa) જેવી સિસ્ટમ્સ હવે ગુજરાતી વોઇસ કમાન્ડ્સને સમજવા લાગી છે. આ ટેક્નોલોજી ગામડાના છેવાડાના માનવીને પણ ઇન્ટરનેટ સાથે માતૃભાષામાં જોડી શકે છે.

7. વૈશ્વિક મંચ પર ગુજરાતી: ડાયસ્પોરા (Diaspora) ની ભૂમિકા

ગુજરાતીઓ સ્વભાવે પ્રવાસી અને વેપારી છે. આજે વિશ્વના 120 થી વધુ દેશોમાં ગુજરાતીઓ વસે છે. ભારતની બહાર ગુજરાતી ભાષાને જીવંત રાખવામાં વિદેશમાં વસતા ગુજરાતીઓ (NRGs) નો ફાળો અત્યંત પ્રશંસનીય છે.

• અમેરિકા અને યુરોપમાં ગુજરાતી: અમેરિકા (USA), કેનેડા અને બ્રિટન (UK) માં અનેક મંદિરો અને સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ દ્વારા દર રવિવારે બાળકો માટે વિશેષ ‘ગુજરાતી ક્લાસ’ ચલાવવામાં આવે છે. ત્યાંની ઘણી યુનિવર્સિટીઓમાં ગુજરાતી ભાષાના કોર્સ પણ ઓફર કરવામાં આવે છે.
• આફ્રિકામાં ગુજરાતી વારસો: પૂર્વ આફ્રિકા (કેન્યા, યુગાન્ડા) માં વસતા ગુજરાતીઓએ સદીઓથી પોતાની ભાષા અને સંસ્કૃતિને અકબંધ રાખી છે.
• સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો: વિદેશમાં ઉજવાતા નવરાત્રીના ગરબા, ડાયરાઓ અને સાહિત્યિક કાર્યક્રમો નવી પેઢીને પોતાના મૂળ સાથે જોડી રાખવાનું જબરદસ્ત કામ કરે છે. ‘વિશ્વ ગુજરાતી સમાજ’ જેવી સંસ્થાઓ આ દિશામાં મોરચો સંભાળી રહી છે.

8. ભાષાને બચાવવા માટે નાગરિકોનો એક્શન પ્લાન (What Can We Do?)

સરકાર કાયદા બનાવી શકે છે, પરંતુ ભાષાને જીવંત તો તેના લોકો જ રાખી શકે છે. માતૃભાષા દિવસના આ અવસરે આપણે કેટલીક નાની પરંતુ અસરકારક આદતો કેળવવી પડશે:

1. ઘરમાં 100% ગુજરાતી: એક નિયમ બનાવો કે ઘરના ઉંબરાની અંદર બાળકો અને પરિવારજનો સાથે માત્ર અને માત્ર ગુજરાતીમાં જ વાતચીત થશે.
2. શબ્દભંડોળ સમૃદ્ધ કરો: રોજબરોજના વ્યવહારમાં વપરાતા અંગ્રેજી શબ્દો (જેમ કે Morning, Water, Time) ને બદલે તેના સુંદર ગુજરાતી વિકલ્પો (સવાર, પાણી, સમય) વાપરવાનો આગ્રહ રાખો.
3. ડિજિટલ વપરાશ: તમારા સ્માર્ટફોન અને લેપટોપમાં ગુજરાતી કીબોર્ડ ડાઉનલોડ કરો. વોટ્સએપ (WhatsApp) કે અન્ય પ્લેટફોર્મ પર મેસેજ ટાઇપ કરતી વખતે અંગ્રેજી લિપિને બદલે ગુજરાતી લિપિનો જ ઉપયોગ કરો.
4. બાળકોને વાર્તાઓ કહો: દાદા-દાદી અને માતા-પિતાએ રાત્રે બાળકોને પંચતંત્રની કે સ્થાનિક લોકકથાઓ ગુજરાતીમાં સંભળાવવી જોઈએ. આનાથી ભાષા પ્રત્યેનો તેમનો લગાવ વધશે.
5. સાહિત્ય અને કલાને પ્રોત્સાહન: મહિનામાં ઓછામાં ઓછું એક ગુજરાતી પુસ્તક ખરીદો. ગુજરાતી નાટકો અને ફિલ્મો (ઢોલીવુડ) જોવા માટે થિયેટરમાં જાવ. જ્યારે તમે કલાકારોને આર્થિક પીઠબળ આપશો, ત્યારે જ સારી ગુણવત્તાવાળું કન્ટેન્ટ બનશે.

એક અમર વારસાની સોંપણી

ભાષા એ કોઈ વસ્ત્ર નથી જેને બદલી શકાય, તે આપણી ચામડી છે. કાકાસાહેબ કાલેલકરે કહ્યું હતું કે, “ભાષા જાય તો સંસ્કૃતિ જાય.”

આજે 21 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલે જે આહ્વાન કર્યું છે, તે કોઈ રાજકીય નિવેદન નથી, પરંતુ તે આવનારી પેઢીઓ માટે એક સાંસ્કૃતિક જાગૃતિનું બ્યુગલ છે. આપણે અંગ્રેજી જરૂર શીખીએ, કારણ કે તે વિશ્વની બારી છે, પરંતુ ગુજરાતી એ આપણું ઘર છે. બારીમાંથી દુનિયા જોઈ શકાય, પણ રહેવા માટે તો ઘર જ જોઈએ.

આપણી માતૃભાષા નરસિંહ મહેતાના પ્રભાતિયાંની પવિત્રતા, ઝવેરચંદ મેઘાણીની શૌર્યકથાઓની ખુમારી અને આધુનિક ગુજરાતની વ્યાપારી કોઠાસૂઝનું અદભૂત મિશ્રણ છે. તેને સાચવવી, સજાવવી અને આવનારી પેઢીને ગર્વ સાથે સોંપવી, એ આપણા સૌની સામૂહિક નૈતિક જવાબદારી છે.