આજના ડિજિટલ યુગમાં ટેકનોલોજી જેટલી આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ રહી છે, તેટલી જ તે અનેક નવા પડકારો અને જોખમો પણ સાથે લાવી રહી છે. ખાસ કરીને વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે આ ડિજિટલ દુનિયા એક એવી ભુલભુલામણી બની ગઈ છે જ્યાં દરેક પગલે છેતરાવાનો ડર રહેલો છે. મુંબઈ, જે દેશની આર્થિક રાજધાની છે, તે હવે સાયબર અપરાધીઓનું પણ કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. તાજેતરમાં મુંબઈમાં બનેલી એક ઘટનાએ સમગ્ર પોલીસ તંત્ર અને સામાન્ય જનતાને હચમચાવી દીધા છે. એક વૃદ્ધ વ્યક્તિને માત્ર ફોન કોલ્સ અને વિડિયો કોલ્સ દ્વારા એટલા ડરાવવામાં આવ્યા કે તેમણે પોતાની જીવનભરની મૂડી ગુમાવવી પડી. આ ઘટનાનો શીર્ષક છે: Mumbai Fraud Alert: ‘Delhi બોમ્બ બ્લાસ્ટ’નો ખોટો ડર બતાવી વૃદ્ધ પાસેથી ₹16.50 લાખ લૂંટાયા! કેવી રીતે થયો સ્કેમ? આ બ્લોગમાં આપણે આ ઘટનાની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરીશું, સાયબર અપરાધીઓની મોડસ ઓપરન્ડી (કાર્યપદ્ધતિ) સમજીશું અને જાણીશું કે આવી છેતરપિંડીથી કેવી રીતે બચી શકાય.
સાયબર ક્રાઈમનું બદલાતું સ્વરૂપ
પહેલાના સમયમાં ચોર કે લૂંટારા ભૌતિક રીતે આવીને લૂંટ ચલાવતા હતા, પરંતુ હવેના ‘ડિજિટલ ડાકુઓ’ કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન અને મોબાઈલ ફોનની પાછળ છુપાઈને તમારા બેંક એકાઉન્ટ ખાલી કરી રહ્યા છે. આ અપરાધીઓ મનોવિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ જાણે છે કે સામાન્ય માણસ, ખાસ કરીને વૃદ્ધો, પોલીસ અને કાયદાથી ડરે છે. તેઓ આ ડરનો જ વ્યાપાર કરે છે. મુંબઈની આ ઘટના ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ (Digital Arrest) ના નામે ઓળખાતા નવા પ્રકારના સ્કેમનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. આ સ્કેમમાં પીડિતને શારીરિક રીતે અટકાયતમાં લેવામાં આવતા નથી, પરંતુ તેમને વિડિયો કોલ દ્વારા માનસિક રીતે કેદ કરી લેવામાં આવે છે. આ બ્લોગ પોસ્ટનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર સમાચાર આપવાનો નથી, પરંતુ Mumbai Fraud Alert: ‘Delhi બોમ્બ બ્લાસ્ટ’નો ખોટો ડર બતાવી વૃદ્ધ પાસેથી ₹16.50 લાખ લૂંટાયા! કેવી રીતે થયો સ્કેમ? તે સમજાવીને તમને અને તમારા પરિવારને સુરક્ષિત કરવાનો છે.
ઘટનાની વિગતવાર માહિતી: શું થયું હતું તે દિવસે?
મુંબઈના અંધેરી વિસ્તારમાં રહેતા 82 વર્ષીય નિવૃત્ત વૃદ્ધ સાથે જે બન્યું તે કોઈ પણ કમજોર હૃદયના વ્યક્તિને ધ્રુજાવી શકે છે. પોલીસ રિપોર્ટ અને પીડિતના નિવેદન મુજબ, ઘટનાની શરૂઆત એક અજાણ્યા ફોન કોલથી થઈ હતી.
ફોન કરનારે પોતાને ટેલિકોમ વિભાગ અથવા કુરિયર કંપનીના અધિકારી તરીકે ઓળખાવ્યો. તેણે વૃદ્ધને કહ્યું કે તેમના નામે એક પાર્સલ પકડાયું છે અથવા તેમના આધાર કાર્ડ પર એક સિમ કાર્ડ ઈશ્યુ થયું છે જેનો ઉપયોગ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓમાં થયો છે. આ સાંભળીને સ્વાભાવિક રીતે જ વૃદ્ધ ગભરાઈ ગયા. સામાન્ય રીતે કોઈ પણ કાયદાનું પાલન કરનાર નાગરિક આવું સાંભળીને ચિંતિત થઈ જાય છે. સ્કેમર્સે આ જ ગભરાટનો લાભ લીધો.
ત્યારબાદ, ફોન કથિત રીતે ‘દિલ્હી પોલીસ’ અથવા ‘સીબીઆઈ’ (CBI) ના ઉચ્ચ અધિકારીને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યો. અહીંથી ખરો ખેલ શરૂ થયો. બનાવટી પોલીસ અધિકારીએ વૃદ્ધને કહ્યું કે તેમના નામે જે સિમ કાર્ડ અથવા બેંક એકાઉન્ટ છે, તેનો ઉપયોગ દિલ્હીમાં થનારા સંભવિત બોમ્બ બ્લાસ્ટના કાવતરામાં અથવા મની લોન્ડરિંગમાં થયો છે. વિચાર કરો કે 82 વર્ષના એક વૃદ્ધ, જે નિવૃત્ત જીવન ગાળી રહ્યા છે, તેમને અચાનક કહેવામાં આવે કે તેઓ આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ સાથે જોડાયેલા છે, તો તેમની માનસિક સ્થિતિ શું થશે?
આ પછી, સ્કેમર્સે ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ની પ્રક્રિયા શરૂ કરી. વૃદ્ધને સ્કાઈપ (Skype) અથવા વોટ્સએપ વિડિયો કોલ પર આવવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા. વિડિયો કોલમાં સામે છેડે બેઠેલા વ્યક્તિએ પોલીસનો યુનિફોર્મ પહેરેલો હતો અને બેકગ્રાઉન્ડમાં પોલીસ સ્ટેશન જેવું વાતાવરણ ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું. આ બધું એટલું વાસ્તવિક લાગતું હતું કે વૃદ્ધને શંકા કરવાનું કોઈ કારણ ન મળ્યું. તેમને ધમકાવવામાં આવ્યા કે જ્યાં સુધી તપાસ પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી તેઓ કેમેરાની સામેથી હટી શકશે નહીં અને તેમણે કોઈને પણ આ વાત કરવાની નથી કારણ કે આ ‘રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા’નો મામલો છે.
આ માનસિક દબાણ હેઠળ, વૃદ્ધને કહેવામાં આવ્યું કે તેમના પૈસા ‘વેરિફિકેશન’ માટે ટ્રાન્સફર કરવા પડશે. તેમને ખાતરી આપવામાં આવી કે જો તેઓ નિર્દોષ સાબિત થશે તો પૈસા પરત મળી જશે. ડર અને ગભરાટમાં, વૃદ્ધે પોતાની જીવનભરની બચતમાંથી ₹16.50 લાખ ટ્રાન્સફર કરી દીધા. પૈસા મળ્યા પછી, સ્કેમર્સ ગાયબ થઈ ગયા અને વૃદ્ધને સમજાયું કે તેમની સાથે છેતરપિંડી થઈ છે.
‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’: સાયબર ક્રાઈમનો નવો ટ્રેન્ડ
Mumbai Fraud Alert: ‘Delhi બોમ્બ બ્લાસ્ટ’નો ખોટો ડર બતાવી વૃદ્ધ પાસેથી ₹16.50 લાખ લૂંટાયા! કેવી રીતે થયો સ્કેમ? આ સવાલનો જવાબ ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ની સમજમાં છુપાયેલો છે. ભારતમાં છેલ્લા એક વર્ષમાં આ પ્રકારના કેસોમાં ચિંતાજનક વધારો થયો છે.
ડિજિટલ અરેસ્ટ એ કાયદાકીય શબ્દ નથી, પરંતુ સાયબર અપરાધીઓ દ્વારા શોધાયેલી એક પદ્ધતિ છે. તેમાં પીડિતને વિડિયો કોલ દ્વારા સતત મોનિટર કરવામાં આવે છે. તેમને કહેવામાં આવે છે કે તેઓ વર્ચ્યુઅલ કસ્ટડીમાં છે. સ્કેમર્સ ઘણીવાર પોલીસ સ્ટેશન, સીબીઆઈ ઓફિસ કે નાર્કોટિક્સ બ્યુરોનો સેટઅપ બનાવીને બેઠા હોય છે. તેઓ નકલી આઈડી કાર્ડ અને નકલી વોરંટ પણ બતાવે છે.
આ સ્કેમની સફળતા પાછળનું મુખ્ય કારણ ‘આઈસોલેશન’ (એકાંતવાસ) છે. સ્કેમર્સ પીડિતને પરિવાર અને મિત્રોથી અલગ કરી દે છે. તેઓ કહે છે કે જો તમે કોઈને પણ જાણ કરશો તો તમારા પરિવાર પર પણ મુસીબત આવશે અથવા તમને દેશદ્રોહી જાહેર કરવામાં આવશે. એકલો પડેલો અને ડરેલો માણસ તાર્કિક રીતે વિચારી શકતો નથી અને તે જ જાળમાં ફસાઈ જાય છે.
શા માટે વરિષ્ઠ નાગરિકો જ નિશાન બને છે?
આંકડાઓ દર્શાવે છે કે સાયબર ફ્રોડનો ભોગ બનનારાઓમાં મોટી સંખ્યા વરિષ્ઠ નાગરિકોની હોય છે. મુંબઈની આ ઘટનામાં પણ પીડિત 82 વર્ષના હતા. આ પાછળ કેટલાંક મનોવૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક કારણો જવાબદાર છે.
સૌપ્રથમ, વરિષ્ઠ નાગરિકો પાસે સામાન્ય રીતે નિવૃત્તિ ભંડોળ અથવા જીવનભરની બચત જમા હોય છે. સ્કેમર્સને ખબર હોય છે કે જો તેઓ કોઈ યુવાનને નિશાન બનાવશે તો કદાચ મોટી રકમ નહીં મળે, પરંતુ વૃદ્ધો પાસેથી મોટી રકમ મળવાની શક્યતા વધુ છે.
બીજું, ટેકનોલોજીકલ ગેપ. આજના વૃદ્ધો ડિજિટલ યુગમાં મોટા થયા નથી. તેઓ સ્માર્ટફોન વાપરે છે પરંતુ સાયબર સુરક્ષાની બારીકીઓથી અજાણ હોય છે. તેમને ડીપફેક (Deepfake), વોઈસ ક્લોનિંગ કે બનાવટી દસ્તાવેજો પારખવાની સમજ ઓછી હોય છે. જ્યારે તેઓ મોબાઈલ સ્ક્રીન પર પોલીસના યુનિફોર્મમાં કોઈને જુએ છે, ત્યારે તેઓ તેને સાચું માની લે છે.
ત્રીજું, એકલતા. ઘણા વરિષ્ઠ નાગરિકો એકલા રહેતા હોય છે અથવા તેમના બાળકો વિદેશમાં હોય છે. જ્યારે કોઈ મુસીબત આવે છે, ત્યારે તેમની પાસે તાત્કાલિક સલાહ લેવા માટે કોઈ હોતું નથી. સ્કેમર્સ આ એકલતાનો ભરપૂર ફાયદો ઉઠાવે છે.
ચોથું, કાયદા પ્રત્યેનો આદર અને ડર. જૂની પેઢીના લોકો કાયદા અને વ્યવસ્થાને ખૂબ માન આપે છે. પોલીસનું નામ પડતાં જ તેઓ ગભરાઈ જાય છે. સ્કેમર્સ ‘દિલ્હી બોમ્બ બ્લાસ્ટ’ કે ‘મની લોન્ડરિંગ’ જેવા ભારેખમ શબ્દો વાપરીને તેમને એવા અપરાધમાં ફસાવવાનો ડર બતાવે છે જે તેમણે કર્યો જ નથી.
સાયબર ગઠિયાઓ કેવી રીતે જાળ બિછાવે છે? (Modus Operandi)
આ સ્કેમ એક સુનિયોજિત ષડયંત્ર હોય છે. ચાલો સમજીએ કે આ આખી ગેમ કેવી રીતે રમાય છે, જેથી તમે ભવિષ્યમાં ચેતી શકો.
- ડેટા માઈનિંગ: સ્કેમર્સ ડાર્ક વેબ અથવા અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી લોકોના ફોન નંબર અને વ્યક્તિગત માહિતી મેળવે છે. તેઓ ઘણીવાર એવા ડેટાબેઝ શોધે છે જેમાં નિવૃત્ત કર્મચારીઓ અથવા સિનિયર સિટીઝન્સની માહિતી હોય.
- પ્રથમ સંપર્ક (The Hook): સૌપ્રથમ એક ઓટોમેટેડ કોલ (IVR) અથવા કોઈ વ્યક્તિનો કોલ આવે છે. તે ફેડએક્સ, ડીએચએલ, ટેલિકોમ ડિપાર્ટમેન્ટ (TRAI) અથવા બેંક અધિકારી હોવાનો દાવો કરે છે. તેઓ કહે છે કે તમારું પાર્સલ જપ્ત થયું છે જેમાં ડ્રગ્સ છે, અથવા તમારા નામે એક ગેરકાયદેસર સિમ કાર્ડ છે.
- ભયનું વાતાવરણ (Intimidation): કોલ તરત જ ‘પોલીસ’ને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. આ નકલી પોલીસ અધિકારી અત્યંત કડક અવાજમાં વાત કરે છે. તે પીડિતને કહે છે કે તેમના વિરુદ્ધ ધરપકડ વોરંટ ઇશ્યુ થઈ ગયું છે. મુંબઈના કેસમાં ‘દિલ્હી બોમ્બ બ્લાસ્ટ’ની વાત કરીને મામલાને અત્યંત ગંભીર બનાવી દેવામાં આવ્યો હતો.
- ડિજિટલ ધરપકડ (Isolation): પીડિતને કહેવામાં આવે છે કે તેઓ પોલીસ સ્ટેશન આવી શકતા નથી તેથી ઓનલાઇન તપાસ થશે. તેમને સ્કાઈપ કે વોટ્સએપ પર વિડિયો કોલ ચાલુ રાખવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. તેમને રૂમ બંધ રાખવા અને કોઈનો સંપર્ક ન કરવા કહેવાય છે. આ દરમિયાન સ્કેમર્સ નકલી આઈડી કાર્ડ, એફઆઈઆર કોપી અને કોર્ટના ઓર્ડર્સ પણ મોકલે છે.
- આર્થિક તપાસ (Verification): સ્કેમર્સ કહે છે કે તમારી સંપત્તિની તપાસ કરવી પડશે કે તે બ્લેક મની છે કે નહીં. તેઓ પીડિતને કહે છે કે પૈસા ‘આરબીઆઈ’ (RBI) ના સેફ એકાઉન્ટમાં અથવા ‘સરકારી વેરિફિકેશન એકાઉન્ટ’માં ટ્રાન્સફર કરો. તપાસ પૂરી થયા પછી પૈસા પાછા મળી જશે.
- લૂંટ અને ગાયબ: પૈસા ટ્રાન્સફર થતાં જ સ્કેમર્સ કોલ કાપી નાખે છે, નંબર બ્લોક કરી દે છે અને ખાતામાંથી પૈસા અન્ય મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ (Mule Accounts) માં ટ્રાન્સફર કરી દે છે.
‘દિલ્હી બોમ્બ બ્લાસ્ટ’ જેવી વાર્તાઓનો ઉપયોગ કેમ?
Mumbai Fraud Alert: ‘Delhi બોમ્બ બ્લાસ્ટ’નો ખોટો ડર બતાવી વૃદ્ધ પાસેથી ₹16.50 લાખ લૂંટાયા! કેવી રીતે થયો સ્કેમ? આમાં સૌથી મહત્વનો મુદ્દો છે ‘નેરેટિવ’ (વાર્તા). સ્કેમર્સ હંમેશા એવી વાર્તાઓ બનાવે છે જે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી હોય.
‘ડ્રગ્સ’, ‘મની લોન્ડરિંગ’, ‘આતંકવાદ’, ‘બોમ્બ બ્લાસ્ટ’ – આ શબ્દો સાંભળીને કોઈ પણ સામાન્ય માણસના પગ નીચેથી જમીન સરકી જાય છે. સ્કેમર્સ જાણે છે કે જો તેઓ નાનો-મોટો ગુનો બતાવશે તો કદાચ સામેવાળી વ્યક્તિ વકીલને ફોન કરશે. પરંતુ જ્યારે વાત આતંકવાદની આવે છે, ત્યારે માણસ એટલો ડરી જાય છે કે તે કોઈને ફોન કરવાની હિંમત કરતો નથી, કારણ કે તેને ડર હોય છે કે સમાજમાં તેની બદનામી થશે.
વળી, આ ગઠિયાઓ ઘણીવાર હાઈ-પ્રોફાઈલ કેસોનો ઉલ્લેખ કરે છે. જેમ કે, ભૂતકાળમાં જેટ એરવેઝના સ્થાપક નરેશ ગોયલના મની લોન્ડરિંગ કેસમાં તમારું એકાઉન્ટ વપરાયું છે – એવું કહીને ઘણા લોકોને છેતરવામાં આવ્યા હતા. મુંબઈના વૃદ્ધને પણ એવી જ કોઈ ગંભીર ઘટનાનો ભાગીદાર બનાવી દેવામાં આવ્યા હતા, જેનાથી તેઓ પૂરેપૂરા ડરી ગયા.
પોલીસ અને કાયદાકીય દ્રષ્ટિકોણ
ભારતીય કાયદા મુજબ અને પોલીસની કાર્યપદ્ધતિ મુજબ, ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ જેવી કોઈ વસ્તુ અસ્તિત્વમાં જ નથી. આ અંગે જાગૃતિ હોવી ખૂબ જરૂરી છે.
- પોલીસ વિડિયો કોલ કરતી નથી: ભારતીય પોલીસ ક્યારેય પણ વોટ્સએપ કે સ્કાઈપ પર વિડિયો કોલ કરીને તપાસ કરતી નથી. જો પોલીસને તમારી પૂછપરછ કરવી હોય, તો તેઓ તમને સમન્સ પાઠવે છે અથવા તમારા ઘરે રૂબરૂ આવે છે.
- પૈસા ટ્રાન્સફરની માંગણી ગેરકાયદેસર: કોઈ પણ તપાસ એજન્સી (પોલીસ, સીબીઆઈ, ઈડી, એનસીબી) ક્યારેય પણ લોકોને તેમના પૈસા કોઈ અન્ય ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરવાનું કહેતી નથી. જો કોઈ તમને કહે કે ‘વેરિફિકેશન’ માટે પૈસા મોકલો, તો સમજી લેવું કે તે 100% ફ્રોડ છે.
- ઓનલાઇન ધરપકડ શક્ય નથી: ધરપકડ માટે ભૌતિક હાજરી અને કાયદાકીય પ્રક્રિયા જરૂરી છે. સ્ક્રીન પર જોઈને કોઈની ધરપકડ થઈ શકતી નથી.
મુંબઈ પોલીસે આ ઘટના પછી ફરી એકવાર એડવાઈઝરી બહાર પાડી છે. સાયબર સેલ આ મામલે તપાસ કરી રહ્યું છે. જોકે, પડકાર એ છે કે આ સ્કેમર્સ ઘણીવાર જામતારા, મેવાત અથવા વિદેશમાં બેઠા હોય છે અને વીપીએન (VPN) નો ઉપયોગ કરે છે, જેના કારણે તેમને ટ્રેસ કરવા મુશ્કેલ બને છે. પૈસા પણ ક્રિપ્ટોકરન્સીમાં કન્વર્ટ કરીને વિદેશ મોકલી દેવામાં આવે છે, જેથી રિકવરી મુશ્કેલ બને છે.
આવા સ્કેમથી બચવા માટેની સાવચેતીઓ
Mumbai Fraud Alert: ‘Delhi બોમ્બ બ્લાસ્ટ’નો ખોટો ડર બતાવી વૃદ્ધ પાસેથી ₹16.50 લાખ લૂંટાયા! કેવી રીતે થયો સ્કેમ? આ વાંચ્યા પછી સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે આપણે સુરક્ષિત કેવી રીતે રહીએ? અહીં કેટલીક મહત્વપૂર્ણ ટિપ્સ આપી છે જે તમારે ગાંઠે બાંધી લેવી જોઈએ અને તમારા ઘરના વડીલોને પણ જણાવવી જોઈએ.
- અજાણ્યા કોલ્સથી સાવધ રહો: જો કોઈ અજાણ્યા નંબર પરથી ફોન આવે અને દાવો કરે કે તે પોલીસ કે કુરિયર કંપનીમાંથી બોલે છે, તો ગભરાશો નહીં. શાંતિથી વાત સાંભળો અને પ્રશ્નો પૂછો.
- કોલ ડિસ્કનેક્ટ કરો: જો સામેવાળી વ્યક્તિ ધમકી આપે, ડરાવે અથવા પૈસાની વાત કરે, તો તરત જ ફોન કાપી નાખો. ફોન કાપવાથી કોઈ પોલીસ તમારા ઘરે આવી જવાની નથી.
- વિડિયો કોલ સ્વીકારશો નહીં: અજાણ્યા નંબરો પરથી આવતા વિડિયો કોલ્સ ક્યારેય ઉપાડશો નહીં. જો ભૂલથી ઉપાડી લો, તો કેમેરો બંધ કરી દો અને કોલ કટ કરો.
- 1930 હેલ્પલાઇનનો ઉપયોગ કરો: ભારત સરકારે સાયબર ફ્રોડ માટે નેશનલ હેલ્પલાઇન નંબર 1930 જાહેર કર્યો છે. જો તમને શંકા જાય અથવા તમારી સાથે ફ્રોડ થાય, તો તરત જ આ નંબર પર કોલ કરો. જેટલું જલ્દી તમે રિપોર્ટ કરશો, પૈસા પાછા મળવાની શક્યતા એટલી જ વધુ રહેશે.
- સ્થાનિક પોલીસનો સંપર્ક કરો: જો તમને ડર લાગતો હોય, તો સીધા તમારા નજીકના પોલીસ સ્ટેશનમાં જાઓ. ત્યાં જઈને ખાતરી કરો. સાચા પોલીસ અધિકારીઓ તમને મદદ કરશે, ડરાવશે નહીં.
- પરિવાર સાથે વાત કરો: સ્કેમર્સ હંમેશા તમને વાત છુપાવવાનું કહેશે. આ તેમની યુક્તિ છે. તેથી, આવી કોઈ પણ ઘટના બને તો તરત જ તમારા પરિવારના સભ્યો, મિત્રો અથવા પડોશીઓને જાણ કરો.
- પૈસા ટ્રાન્સફર કરશો નહીં: ગમે તેવો ડર બતાવવામાં આવે, ક્યારેય પણ અજાણ્યા ખાતામાં પૈસા ટ્રાન્સફર કરશો નહીં. યાદ રાખો, સરકાર ક્યારેય પૈસા માંગતી નથી.
- ‘m-Kavach 2’ જેવી એપ્સ: સાયબર સુરક્ષા માટે સરકારી એપ્લિકેશન્સનો ઉપયોગ કરો અને તમારા ફોનમાં સ્પામ બ્લોકર્સ રાખો.
પરિવારની ભૂમિકા: વડીલોને સુરક્ષિત કરો
આ બ્લોગ વાંચી રહેલા યુવાનો માટે એક ખાસ સંદેશ છે. તમારા માતા-પિતા અને દાદા-દાદીને ટેકનોલોજીની સાથે સાથે તેના જોખમો વિશે પણ શીખવવું તમારી જવાબદારી છે.
- તેમની સાથે બેસીને ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ વિશે વાત કરો.
- તેમને સમજાવો કે પોલીસ ક્યારેય વિડિયો કોલ કરતી નથી.
- તેમના બેંક ટ્રાન્ઝેક્શન પર નજર રાખો.
- તેમને કહો કે કોઈ પણ ડરામણો ફોન આવે તો પહેલા તમને જાણ કરે.
- તેમના ફોનમાં સુરક્ષા સેટિંગ્સ મજબૂત કરો.
જાગૃત રહો, સુરક્ષિત રહો
મુંબઈના વૃદ્ધ સાથે થયેલી ₹16.50 લાખની લૂંટ એ માત્ર એક આંકડો નથી, પરંતુ એક ચેતવણી છે. સાયબર અપરાધીઓ દિવસે ને દિવસે વધુ સ્માર્ટ બની રહ્યા છે. તેઓ નવી નવી વાર્તાઓ ઘડી કાઢશે – ક્યારેક દિલ્હી બોમ્બ બ્લાસ્ટ, ક્યારેક ડ્રગ્સ પાર્સલ, તો ક્યારેક મની લોન્ડરિંગ. પરંતુ આપણે યાદ રાખવાનું છે કે તેમનું હથિયાર ‘ડર’ છે અને આપણું કવચ ‘જાગૃતિ’ છે.
Mumbai Fraud Alert: ‘Delhi બોમ્બ બ્લાસ્ટ’નો ખોટો ડર બતાવી વૃદ્ધ પાસેથી ₹16.50 લાખ લૂંટાયા! કેવી રીતે થયો સ્કેમ? આ ઘટના આપણને શીખવે છે કે વર્ચ્યુઅલ દુનિયામાં દેખાતી દરેક વસ્તુ સાચી હોતી નથી. પોલીસનો યુનિફોર્મ, આઈડી કાર્ડ અને બેકગ્રાઉન્ડ બધું જ નકલી હોઈ શકે છે. ખરું માત્ર એ છે કે તમારી સાવધાની જ તમારી મૂડી બચાવી શકે છે
ડીપફેક ટેકનોલોજીનું જોખમ
આ ઘટનામાં આપણે જોયું કે વિડિયો કોલનો ઉપયોગ થયો હતો. પરંતુ ભવિષ્યમાં આ ખતરો વધુ વધી શકે છે. ડીપફેક (Deepfake) ટેકનોલોજીની મદદથી સ્કેમર્સ હવે જાણીતા પોલીસ અધિકારીઓ અથવા તો તમારા સગા-સંબંધીઓના ચહેરા અને અવાજનો ઉપયોગ કરી શકે છે. એઆઈ (AI) નો દુરુપયોગ કરીને અવાજને આબેહૂબ કોપી કરી શકાય છે. કલ્પના કરો કે તમારા પર કોઈ વિડિયો કોલ આવે જેમાં તમારા શહેરના પોલીસ કમિશનર ખુદ વાત કરતા દેખાય! આવી સ્થિતિમાં છેતરાવાની શક્યતા અનેકગણી વધી જાય છે. મુંબઈના કેસમાં ભલે કદાચ ડીપફેકનો ઉપયોગ ન થયો હોય, પરંતુ સાયબર સિક્યુરિટી એક્સપર્ટ્સ માને છે કે ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ના આગામી વેવમાં એઆઈની ભૂમિકા મોટી હશે. તેથી, જ્યારે પણ વિડિયો કોલ પર કોઈ વ્યક્તિ પૈસા માંગે, ત્યારે તે વ્યક્તિ સાચી છે કે નહીં તે ચકાસવું અત્યંત જરૂરી બની ગયું છે. એક “સેફ વર્ડ” (Safe Word) તમારા પરિવાર સાથે નક્કી કરી રાખો, જેથી મુશ્કેલીના સમયે ઓળખ થઈ શકે.
મુંબઈ પોલીસની કામગીરી અને પડકારો
મુંબઈ પોલીસે સાયબર ક્રાઈમ સામે લડવા માટે અનેક પગલાં લીધા છે. ‘સાયબર સેફ મુંબઈ’ જેવી ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવે છે. દરેક પોલીસ સ્ટેશનમાં હવે સાયબર સેલની એક ટીમ હોય છે. પરંતુ પોલીસની સામે સૌથી મોટો પડકાર જ્યુરિસડિક્શન (હદ) નો છે. બેઠેલો અપરાધી ઝારખંડમાં હોય, સર્વર રશિયામાં હોય અને પૈસા દુબઈમાં ઉપાડવામાં આવે – આવી સ્થિતિમાં તપાસ આંતરરાષ્ટ્રીય બની જાય છે. વૃદ્ધના ₹16.50 લાખ રિકવર કરવા માટે પોલીસે બેંકો સાથે સંકલન સાધ્યું છે, પરંતુ જો પૈસા ક્રિપ્ટોકરન્સીમાં બદલાઈ ગયા હોય તો તેને ટ્રેસ કરવા મુશ્કેલ બને છે. આથી જ, ‘પ્રિવેન્શન ઈઝ બેટર ધેન ક્યોર’ (ઇલાજ કરતા સાવચેતી સારી) નો સિદ્ધાંત અહીં સૌથી વધુ લાગુ પડે છે.
નાણાકીય સંસ્થાઓની જવાબદારી
આવી છેતરપિંડીમાં બેંકોની ભૂમિકા પણ મહત્વની છે. જ્યારે કોઈ વૃદ્ધ વ્યક્તિના ખાતામાંથી અચાનક મોટી રકમ ટ્રાન્સફર થાય, જે તેમના સામાન્ય વ્યવહાર કરતા અલગ હોય, ત્યારે બેંકની ‘ફ્રોડ ડિટેક્શન સિસ્ટમ’ એલર્ટ થવી જોઈએ. શું બેંકે તે વૃદ્ધને ફોન કરીને પૂછ્યું હતું કે તેઓ આ ટ્રાન્ઝેક્શન સ્વેચ્છાએ કરી રહ્યા છે? આરબીઆઈના નિયમો મુજબ અસામાન્ય વ્યવહારો પર નજર રાખવી બેંકની ફરજ છે. જો મુંબઈના આ કેસમાં સમયસર ફ્રીઝિંગ થયું હોત, તો કદાચ પૈસા બચી શક્યા હોત. ગ્રાહકોએ પણ પોતાની બેંકમાં ટ્રાન્ઝેક્શન લિમિટ સેટ કરી રાખવી જોઈએ જેથી એક સાથે મોટી રકમ ઉપડી ન જાય.
સાયબર ઇન્સ્યોરન્સ: સમયની માંગ
Mumbai Fraud Alert: ‘Delhi બોમ્બ બ્લાસ્ટ’નો ખોટો ડર બતાવી વૃદ્ધ પાસેથી ₹16.50 લાખ લૂંટાયા! કેવી રીતે થયો સ્કેમ? આ ઘટના બાદ સાયબર ઇન્સ્યોરન્સ (Cyber Insurance) વિશે પણ ચર્ચા થવી જોઈએ. અત્યાર સુધી આપણે લાઈફ ઇન્સ્યોરન્સ અને મેડિકલ ઇન્સ્યોરન્સ લેતા આવ્યા છીએ. પરંતુ હવે સાયબર ફ્રોડ ઇન્સ્યોરન્સ પણ એટલો જ જરૂરી બની ગયો છે. ઘણી વીમા કંપનીઓ હવે એવી પોલિસી આપે છે જે ઓનલાઇન ફ્રોડ, ફિશિંગ અને આઈડેન્ટિટી થેફ્ટ સામે રક્ષણ આપે છે. જો આ વૃદ્ધ પાસે સાયબર ઇન્સ્યોરન્સ હોત, તો તેમને આર્થિક નુકસાનનું વળતર મળી શક્યું હોત. ખાસ કરીને જે લોકો ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન વધુ કરે છે અથવા જેમની પાસે મોટી બચત છે, તેમણે સાયબર ઇન્સ્યોરન્સ લેવો હિતાવહ છે.
માનસિક આઘાત અને કાઉન્સિલિંગ
પૈસા ગયા તે તો પાછા આવી પણ શકે (કદાચ), પરંતુ આવા સ્કેમનો ભોગ બનનાર વ્યક્તિ જે માનસિક આઘાતમાંથી પસાર થાય છે, તેની ભરપાઈ મુશ્કેલ છે. તે વૃદ્ધ હવે દરેક અજાણ્યા નંબરથી ડરશે. તેમનો આત્મવિશ્વાસ તૂટી જાય છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં પીડિતો ડિપ્રેશનમાં ચાલ્યા જાય છે. સમાજે અને પરિવારે આવા સમયે પીડિતને દોષ આપવાને બદલે સપોર્ટ કરવો જોઈએ. “તમે ધ્યાન ન રાખ્યું”, “તમે લાલચમાં આવી ગયા” – આવા મહેણાં મારવાને બદલે તેમને સમજવું જોઈએ કે સામેવાળા અપરાધીઓ અત્યંત શાતિર હતા. તેમને કાઉન્સિલિંગની જરૂર પડી શકે છે જેથી તેઓ આ આઘાતમાંથી બહાર આવી શકે.
એન્ડ-ટુ-એન્ડ એનક્રિપ્શન અને ડેટા લીક
આપણે વારંવાર સાંભળીએ છીએ કે વોટ્સએપ જેવી એપ્સ એન્ડ-ટુ-એન્ડ એનક્રિપ્ટેડ છે, એટલે કે કોઈ ત્રીજી વ્યક્તિ વાત સાંભળી શકતી નથી. તો પછી સ્કેમર્સને આપણો નંબર અને નામ કેવી રીતે મળે છે? જવાબ છે – ડેટા લીક. આપણે ઘણી જગ્યાએ, મોલ્સમાં, વેબસાઈટ્સ પર, લોન એપ્લિકેશન્સમાં આપણો ડેટા આપીએ છીએ. આ ડેટા ઘણીવાર વેચવામાં આવે છે. સ્કેમર્સ આ ડેટાબેઝ ખરીદે છે. સરકાર હવે ડેટા પ્રોટેક્શન બિલ લાવી રહી છે, જે આ દિશામાં મહત્વનું પગલું હશે. આપણી અંગત માહિતી સાર્વજનિક ન થાય તે માટે આપણે પણ સતર્ક રહેવું પડશે. સોશિયલ મીડિયા પર બિનજરૂરી માહિતી શેર કરવાનું ટાળવું જોઈએ.