ભારતની હસ્તકલા (Handicrafts) સમગ્ર વિશ્વમાં તેના અદભુત રંગો, ઝીણવટભર્યા કામ અને ભવ્ય સાંસ્કૃતિક વારસા માટે પ્રખ્યાત છે. ભારતના ખૂણે-ખૂણે લાખો કારીગરો પોતાની કળા દ્વારા અદભુત વસ્તુઓનું નિર્માણ કરે છે. ગુજરાતનું કચ્છી ભરતકામ હોય, રાજસ્થાનની મીનાકારી હોય કે આસામનું વાંસકામ હોય, દરેક કળા પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવે છે. પરંતુ, આ કારીગરોની સૌથી મોટી સમસ્યા એ હોય છે કે તેમને તેમની પ્રોડક્ટ્સ વેચવા માટે યોગ્ય બજાર કે પ્લેટફોર્મ મળતું નથી.
મોટાભાગે વચેટિયાઓ (Middlemen) કારીગરો પાસેથી એકદમ સસ્તા ભાવે વસ્તુઓ ખરીદીને બજારમાં મોંઘા ભાવે વેચે છે, જેના કારણે રાત-દિવસ એક કરીને કલાત્મક વસ્તુઓ બનાવતા સાચા કારીગરોને તેમની મહેનતનું પૂરતું વળતર મળતું નથી અને તેઓ આર્થિક રીતે પછાત જ રહી જાય છે. આ સમસ્યાના કાયમી ઉકેલ માટે અને કારીગરોને સીધું બજાર (Direct Market) પૂરું પાડવા માટે, ભારત સરકાર દ્વારા myScheme પોર્ટલ પર nhdp-iandts-emporia યોજનાની શરૂઆત કરવામાં આવી છે. આ યોજના ભારત સરકારના કાપડ મંત્રાલય (Ministry of Textiles) હેઠળ આવતા ડેવલપમેન્ટ કમિશનર (હસ્તકલા) ની ઓફિસ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. આજના આ વિસ્તૃત અને માહિતીસભર લેખમાં આપણે જાણીશું કે આ એમ્પોરિયા સ્કીમ શું છે, તેનાથી કારીગરોને શું ફાયદો થશે, અને સંસ્થાઓ આ સરકારી ગ્રાન્ટ કેવી રીતે મેળવી શકે છે.
૧. નેશનલ હેન્ડીક્રાફ્ટસ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (NHDP) શું છે?
ભારત સરકારના કાપડ મંત્રાલય દ્વારા દેશના હસ્તકલા ઉદ્યોગના સર્વાંગી વિકાસ માટે ‘નેશનલ હેન્ડીક્રાફ્ટસ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ’ (National Handicrafts Development Programme – NHDP) નામની એક અમ્બ્રેલા સ્કીમ (Umbrella Scheme) ચલાવવામાં આવે છે. આ એક વિશાળ પ્રોગ્રામ છે, જેની અંદર કારીગરોના કૌશલ્ય વિકાસ, માર્કેટિંગ સપોર્ટ, સંશોધન અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે અલગ-અલગ પેટા-યોજનાઓ (Sub-schemes) સામેલ છે.
તેમાંથી એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પેટા-યોજના એટલે nhdp-iandts-emporia સ્કીમ, જેને સત્તાવાર રીતે “ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એન્ડ ટેકનોલોજી સપોર્ટ: એમ્પોરિયા” (Infrastructure and Technology Support: EMPORIA) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ યોજના દેશમાં હસ્તકલાના ઉત્પાદનોને વેચવા માટે વર્લ્ડ-ક્લાસ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
૨. એમ્પોરિયા (Emporia) એટલે શું?
ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થતો હશે કે ‘એમ્પોરિયા’ એટલે શું? સરળ ભાષામાં કહીએ તો, એમ્પોરિયા એટલે એક વિશાળ શોરૂમ અથવા વેચાણ કેન્દ્ર (Outlet). આ એવા સરકારી અથવા માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રદર્શન અને વેચાણ કેન્દ્રો હોય છે જ્યાં દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી લાવવામાં આવેલી હસ્તકલાની ચીજવસ્તુઓ (જેમ કે લાકડાનું કોતરકામ, માટીકામ, મેટલ ક્રાફ્ટ, પરંપરાગત વસ્ત્રો, જ્વેલરી વગેરે) સીધી ગ્રાહકોને વેચવામાં આવે છે.
આ nhdp-iandts-emporia યોજના અંતર્ગત, કેન્દ્ર સરકાર સંબંધિત અમલીકરણ એજન્સીઓ (Implementing Agencies) ને આવા નવા એમ્પોરિયા શરૂ કરવા માટે અથવા જૂના એમ્પોરિયાનું નવીનીકરણ (Renovation) કરવા માટે માતબર આર્થિક સહાય પૂરી પાડે છે. આ શોરૂમ્સ શહેરના ભીડભાડવાળા અને વેપારી દ્રષ્ટિએ ફાયદાકારક (Commercially viable) વિસ્તારોમાં ખોલવામાં આવે છે.
૩. યોજનાના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો (Key Objectives)
કોઈપણ સરકારી યોજના પાછળ એક મોટો અને સામાજિક ઉદ્દેશ્ય રહેલો હોય છે. આ એમ્પોરિયા સ્કીમના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:
- માર્કેટિંગ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડવું: આ યોજનાનો પાયાનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક હસ્તકલાના કારીગરોને તેમના જ વિસ્તારમાં અથવા મોટા શહેરોમાં એક મજબૂત માર્કેટિંગ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડવાનો છે.
- વચેટિયાઓની નાબૂદી: સીધા એમ્પોરિયા દ્વારા વેચાણ થવાથી વચેટિયાઓનું કમિશન દૂર થાય છે અને નફાનો સીધો હિસ્સો કારીગરના ખિસ્સામાં જાય છે.
- ગ્રાહકોને અસલ પ્રોડક્ટ્સ: બજારમાં મળતી નકલી મશીન-મેડ વસ્તુઓની સામે ગ્રાહકોને સરકારી માન્યતા પ્રાપ્ત એમ્પોરિયામાંથી 100% અસલ (Authentic) હાથ બનાવટની વસ્તુઓ મળી રહે છે.
- બ્રાન્ડિંગ અને પેકેજિંગ: સારા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને કારણે ભારતીય હસ્તકલાનું યોગ્ય બ્રાન્ડિંગ થાય છે, જે વૈશ્વિક માર્કેટ (Global Market) માં પણ તેની માંગ વધારે છે.
૪. નાણાકીય સહાય અને ફંડિંગ પેટર્ન (Financial Assistance)
આ યોજનાનો સૌથી આકર્ષક અને મહત્વનો ભાગ તેની ફંડિંગ પેટર્ન છે. ચાલો જોઈએ કે nhdp-iandts-emporia હેઠળ કેટલી ગ્રાન્ટ મળે છે અને તેનું વિતરણ કેવી રીતે થાય છે.
A. નાણાકીય મર્યાદા (Financial Ceiling)
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નવા અને જૂના એમ્પોરિયા માટે મહત્તમ સહાયની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે:
- નવા એમ્પોરિયા સ્થાપવા માટે (New Emporia): જો અમલીકરણ એજન્સી પોતાના બિલ્ડીંગમાં અથવા ભાડાના બિલ્ડીંગમાં નવો શોરૂમ શરૂ કરે છે, તો તેને મહત્તમ ₹ 60,00,000 (સાઠ લાખ રૂપિયા) પ્રતિ યુનિટ સુધીની નાણાકીય સહાય મળી શકે છે. આ રકમનો ઉપયોગ ઇન્ટીરીયર ડિઝાઇન, ડિસ્પ્લે રેક્સ, લાઇટિંગ, બિલિંગ કાઉન્ટર અને અન્ય જરૂરી સુવિધાઓ ઉભી કરવા માટે થાય છે.
- જૂના એમ્પોરિયાનું રિનોવેશન (Strengthening / Renovation): જો એજન્સી પાસે પહેલેથી જ એમ્પોરિયા છે અને તેને આધુનિક બનાવવું છે કે રિપેર કરવું છે, તો તેના માટે મહત્તમ ₹ 15,00,000 (પંદર લાખ રૂપિયા) પ્રતિ યુનિટની સહાય આપવામાં આવે છે.
B. ફંડિંગ રેશિયો (ખર્ચની વહેંચણી)
આ યોજના હેઠળ 100% ગ્રાન્ટ દરેક કેસમાં નથી મળતી. રાજ્ય અને વિસ્તાર મુજબ ખર્ચની વહેંચણી નીચે મુજબ છે:
- સામાન્ય રાજ્યો માટે: સ્વીકાર્ય રકમ (Admissible amount) ના 80% નાણાં ભારત સરકારના ‘ડેવલપમેન્ટ કમિશનર (હસ્તકલા) ની ઓફિસ’ – O/o DC(H) દ્વારા ભોગવવામાં આવશે, જ્યારે બાકીના 20% નાણાં અમલીકરણ એજન્સીએ પોતે કાઢવાના રહેશે.
- ખાસ ભૌગોલિક વિસ્તારો માટે: નોર્થ-ઈસ્ટના રાજ્યો (NER), જમ્મુ અને કાશ્મીર, લદ્દાખ, આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ અને લક્ષદ્વીપ જેવા વિશેષ અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં સરકાર 90% રકમ આપશે અને એજન્સીએ માત્ર 10% ફાળો આપવાનો રહેશે.
- રિનોવેશન માટે 100% સહાય: હયાત એમ્પોરિયાના નવીનીકરણ (Renovation) ના કિસ્સામાં, સ્વીકાર્ય ખર્ચના 100% નાણાં Office of the DC (Handicrafts) દ્વારા જ ભોગવવામાં આવશે.
- ભાડાની શરત: જો એમ્પોરિયા ભાડાની જગ્યામાં ચાલતું હોય, તો તેનું દર મહિનાનું ભાડું (Rental Amount) અમલીકરણ એજન્સીએ જ ભોગવવાનું રહેશે. તેમાં કેન્દ્ર સરકાર કોઈ ગ્રાન્ટ આપતી નથી.
૫. અમલીકરણ એજન્સીઓ (Implementing Agencies) કોણ બની શકે?
આ યોજના વ્યક્તિગત કારીગરો (Individual Artisans) માટે સીધી ગ્રાન્ટ સ્વરૂપે નથી. જે સંસ્થાઓ nhdp-iandts-emporia યોજના હેઠળ લાભ લેવા અને એમ્પોરિયા શરૂ કરવા માંગે છે, તેઓ લાયકાત ધરાવતી એજન્સીઓ હોવી જોઈએ. સામાન્ય રીતે નીચે મુજબની સંસ્થાઓ આ માટે પાત્ર ગણાય છે:
- રાજ્યોના હસ્તકલા વિકાસ નિગમો (State Handicrafts Development Corporations).
- સર્વોચ્ચ સહકારી મંડળીઓ (Apex Cooperative Societies).
- હસ્તકલાના પ્રમોશન માટે કામ કરતી કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની અન્ય સંસ્થાઓ.
- લાયકાત ધરાવતી બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (NGOs) કે જે હસ્તકલા ક્ષેત્રે પૂરતો અનુભવ ધરાવતી હોય (નિયમો અને શરતોને આધીન).
આ એજન્સીઓની જવાબદારી રહે છે કે તેઓ યોગ્ય જગ્યા પસંદ કરે, શોરૂમનું સંચાલન કરે અને ખાતરી કરે કે તેમાં વેચાતી વસ્તુઓ ખરેખર સ્થાનિક કારીગરો દ્વારા જ બનાવવામાં આવેલી છે.
૬. સહાય (Reimbursement) મેળવવા માટે જરૂરી દસ્તાવેજોની યાદી
સરકારી ગ્રાન્ટ અને નાણાંનો ઉપયોગ સંપૂર્ણ પારદર્શિતા (Transparency) સાથે થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે ભારત સરકારે કડક નિયમો બનાવ્યા છે. જ્યારે કોઈ સંસ્થા nhdp-iandts-emporia અંતર્ગત નાણાકીય સહાય માટે ક્લેમ (Reimbursement Proposals) કરે છે, ત્યારે તેણે નીચે મુજબના ફરજિયાત દસ્તાવેજો રજૂ કરવાના રહે છે:
- માસિક કામગીરી અહેવાલ (Monthly Performance Report): પ્રોજેક્ટની પ્રગતિ દર્શાવતો રિપોર્ટ, જેમાં કામ કેટલે પહોંચ્યું છે તેના હાઈ-ક્વોલિટી ફોટોગ્રાફ્સ (Photographs) બિડાણ કરવા ફરજિયાત છે.
- ચકાસણી અહેવાલ (Verification Report): સંબંધિત આસિસ્ટન્ટ ડિરેક્ટર (હસ્તકલા સર્વિસ સેન્ટર / ફિલ્ડ ઓફિસ) દ્વારા ખર્ચનો સારાંશ અને પેમેન્ટના મોડની ચકાસણી કરતો રિપોર્ટ.
- ઉપયોગિતા પ્રમાણપત્ર (Utilization Certification – UC): GFR 12A ફોર્મેટમાં ફંડ વપરાશનું સર્ટિફિકેટ. આ પ્રમાણપત્ર ફરજિયાતપણે રજિસ્ટર્ડ ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA – મેમ્બરશિપ નંબર સાથે) દ્વારા પ્રમાણિત કરેલું હોવું જોઈએ અને અમલીકરણ એજન્સી દ્વારા કાઉન્ટર-સાઇન થયેલું હોવું જોઈએ.
- ઓડિટ રિપોર્ટ (Audited Statement): હિસાબના ઓડિટ થયેલા પત્રકો અને ખર્ચનું સ્ટેટમેન્ટ, જે પણ CA દ્વારા પ્રમાણિત હોવું જોઈએ.
- ઇન્સ્પેક્શન રિપોર્ટ (Inspection Report): ફિલ્ડ ઓફિસના આસિસ્ટન્ટ ડિરેક્ટર (AD) દ્વારા સ્થળ મુલાકાત લીધાનો અને કામગીરી સંતોષકારક હોવાનો અહેવાલ.
- સક્ષમ અધિકારી દ્વારા માંગવામાં આવેલ અન્ય કોઈ પણ જરૂરી દસ્તાવેજો.
આ તમામ દસ્તાવેજોની ઝીણવટભરી ચકાસણી થયા બાદ જ ભારત સરકાર દ્વારા ગ્રાન્ટના નાણાં એજન્સીના બેંક ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે.
૭. ભારતની હસ્તકલા અને ‘વોકલ ફોર લોકલ’ અભિયાન
આ યોજના માત્ર આર્થિક મદદ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના ‘વોકલ ફોર લોકલ’ (Vocal for Local) અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ ના વિઝનને સીધું સમર્થન આપે છે.
જ્યારે મોટા શહેરોમાં મોલ સંસ્કૃતિ (Mall Culture) વધી રહી છે, ત્યારે પરંપરાગત કળા લુપ્ત થવાના આરે છે. આ યોજના થકી તૈયાર થતા હાઇટેક એમ્પોરિયા યુવા પેઢીને ભારતીય હસ્તકલા તરફ આકર્ષિત કરે છે. અહીં માત્ર ખરીદ-વેચાણ નથી થતું, પરંતુ દેશના સાંસ્કૃતિક વારસાનું પ્રદર્શન થાય છે. એમ્પોરિયામાં જ્યારે કોઈ વિદેશી પર્યટક (Foreign Tourist) આવીને ભારતીય હાથશાળની વસ્તુ ખરીદે છે, ત્યારે તે પ્રોડક્ટની સાથે સાથે ભારતની સંસ્કૃતિ પણ પોતાની સાથે વિદેશ લઈ જાય છે.
અંતમાં કહી શકાય કે, nhdp-iandts-emporia માત્ર એક સરકારી ગ્રાન્ટ નથી, પરંતુ તે દેશના લાખો કારીગરો માટે એક આશાનું કિરણ છે. సర્યાયી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના અભાવે જે કલાકારો પોતાની કળા છોડીને મજૂરી કરવા મજબૂર બનતા હતા, તેમને આ યોજના થકી એક નવી દિશા મળી છે.
કેન્દ્ર સરકાર 60 લાખ રૂપિયા સુધીની માતબર સહાય આપીને સાબિત કરે છે કે તે હસ્તકલા ક્ષેત્રના ઉત્થાન માટે કટિબદ્ધ છે. જે લાયકાત ધરાવતી સંસ્થાઓ, નિગમો અને સહકારી મંડળીઓ ખરેખર ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર કારીગરોના ઉત્કર્ષ માટે કામ કરી રહી છે, તેમણે myScheme પોર્ટલ અને મંત્રાલયની સત્તાવાર વેબસાઇટની મુલાકાત લઈને આ યોજનાનો મહત્તમ લાભ ઉઠાવવો જોઈએ. કારીગરો આર્થિક રીતે સદ્ધર બનશે, તો જ ભારતનો આ કલાત્મક વારસો ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે જીવંત રહી શકશે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)
NHDP નું પૂરું નામ “નેશનલ હેન્ડીક્રાફ્ટસ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ” (National Handicrafts Development Programme) છે, જે ભારત સરકારના કાપડ મંત્રાલય દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.
આ યોજનાનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક હસ્તકલા કારીગરોને તેમની વસ્તુઓ સીધી ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવા માટે એક વર્લ્ડ-ક્લાસ માર્કેટિંગ પ્લેટફોર્મ (શોરૂમ/એમ્પોરિયા) પૂરું પાડવાનો છે.
ભાડાના કે પોતાના બિલ્ડીંગમાં નવો એમ્પોરિયા સ્થાપવા માટે સરકાર દ્વારા પ્રતિ યુનિટ વધુમાં વધુ ₹ 60,00,000 (સાઠ લાખ રૂપિયા) ની આર્થિક સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે.
હયાત એમ્પોરિયાના રિનોવેશન (નવીનીકરણ) માટે પ્રતિ યુનિટ ₹ 15,00,000 (પંદર લાખ રૂપિયા) ની મર્યાદામાં 100% કેન્દ્રીય સહાય આપવામાં આવે છે.
ના, આ સ્કીમ હેઠળની નાણાકીય સહાય રાજ્ય હસ્તકલા નિગમો, એપેક્સ સહકારી મંડળીઓ અને લાયકાત ધરાવતી એજન્સીઓને આપવામાં આવે છે. વ્યક્તિગત કારીગરો આ એજન્સીઓ દ્વારા બનાવેલા એમ્પોરિયામાં પોતાની પ્રોડક્ટ્સ વેચીને લાભ મેળવી શકે છે.
ભાવેશ CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. તેઓ એક પ્રતિભાશાળી અભિનેતા (Actor) હોવાની સાથે ડિજિટલ મીડિયાના નિષ્ણાત પણ છે. અભિનય ક્ષેત્રે સક્રિય હોવા છતાં, પત્રકારત્વ દ્વારા લોકો સુધી સાચી અને સચોટ માહિતી પહોંચાડવી એ તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે. ટેકનોલોજી, કલા અને સમાચારના સમન્વય દ્વારા તેઓ CTC News ને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ રહ્યા છે