ગુજરાત મોડલ અને દેશના અગ્રેસર રાજ્યોમાં જેની ગણના થાય છે તેવા ગુજરાત રાજ્યમાંથી શિક્ષણ વ્યવસ્થાને લઈને એક અત્યંત ચિંતાજનક અને ચોંકાવનારો અહેવાલ સામે આવ્યો છે. કેન્દ્ર સરકારની સર્વોચ્ચ થિંક ટેન્ક ગણાતા નીતિ આયોગ (NITI Aayog) દ્વારા દેશના શિક્ષણ માળખા પર જાહેર કરવામાં આવેલા લેટેસ્ટ રિપોર્ટમાં ગુજરાતના સરકારી શિક્ષણની વરવી વાસ્તવિકતા ઉજાગર થઈ છે. આ સત્તાવાર રિપોર્ટ અનુસાર, રાજ્યની કુલ ૨,૯૩૬ સરકારી પ્રાથમિક શાળાઓ એવી છે જે માત્ર એક જ શિક્ષકના ભરોસે (Single Teacher Schools) ચાલી રહી છે.
આ આંકડાઓએ શિક્ષણશાસ્ત્રીઓ અને વાલીઓ ચિંતામાં મૂકી દીધા છે, કારણ કે આ શાળાઓમાં ધોરણ ૧ થી ૮ ના તમામ વિષયો ભણાવવાની જવાબદારી માત્ર એક જ વ્યક્તિના શિરે છે. આજના આ વિગતવાર વિશ્લેષણાત્મક લેખમાં આપણે જાણીશું નીતિ આયોગના આ અહેવાલની મુખ્ય વિગતો, શિક્ષણતંત્રની વહીવટી વિસંગતતાઓ અને તેના કારણે વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય પર કેવા પ્રકારની નકારાત્મક અસરો પડી રહી છે.
NITI Aayog Report Gujarat: રિપોર્ટની મુખ્ય હાઈલાઈટ્સ
નીતિ આયોગ દ્વારા તાજેતરમાં ‘સ્કૂલ એજ્યુકેશન સિસ્ટમ ઇન ઇન્ડિયા: ટેમ્પરલ એનાલિસિસ એન્ડ પોલિસી રોડમેપ ફોર ક્વોલિટી એન્હાન્સમેન્ટ’ શીર્ષક હેઠળ એક વિસ્તૃત દસ્તાવેજ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. આ અહેવાલમાં ગુજરાતના પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ મોડલની આંતરિક નબળાઈઓ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની મોટી ખામીઓ પર સીધો પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે.
રિપોર્ટના મુખ્ય આંકડાઓ નીચે મુજબ છે:
- એક શિક્ષકના ભરોસે શાળાઓ: રાજ્યમાં કુલ ૨,૯૩૬ શાળાઓ એવી છે જ્યાં માત્ર એક જ શિક્ષક નિયુક્ત છે.
- પ્રભાવિત વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા: આ સિંગલ-ટીચર શાળાઓમાં અભ્યાસ કરતા માસૂમ બાળકોની સંખ્યા ૧,૦૫,૧૩૪ થી વધુ છે.
- વિદ્યાર્થી વિનાની શાળાઓ: એક તરફ શિક્ષકોની અછત છે, તો બીજી તરફ વહીવટી ખામીના કારણે ૬૩ શાળાઓ એવી છે જ્યાં એક પણ વિદ્યાર્થીએ પ્રવેશ લીધો નથી.
- વિદ્યાર્થી વગર પગાર લેતા શિક્ષકો: આ ૬૩ શૂન્ય વિદ્યાર્થીવાળી શાળાઓમાં ૭૮ શિક્ષકો ફરજ બજાવી રહ્યા છે અને વિદ્યાર્થીઓ વિના જ હાજરી પૂરીને પગાર મેળવી રહ્યા છે.
કથળતી વહીવટી વ્યવસ્થા અને શિક્ષણની ગુણવત્તા પર સવાલો
નીતિ આયોગના આ અહેવાલે સાબિત કર્યું છે કે ગુજરાતના શિક્ષણ વિભાગ (Gujarat Education Department) ના આયોજનમાં મોટો મિસમેનેજમેન્ટ (ગેરવહીવટ) પ્રવર્તે છે. એક જ શિક્ષક જ્યારે ધોરણ ૧ થી ૮ ના બાળકોને સંભાળે છે, ત્યારે તેમની સામે અનેક વ્યાવહારિક મુશ્કેલીઓ ઊભી થાય છે:
૧. મલ્ટી-ગ્રેડ ટીચિંગનો પડકાર (Multi-Grade Teaching)
જ્યારે એક જ રૂમમાં અલગ-અલગ ધોરણના બાળકોને બેસાડવામાં આવે છે અને એક જ શિક્ષક ગણિત, વિજ્ઞાન, અંગ્રેજી અને સામાજિક વિજ્ઞાન જેવા તમામ વિષયો ભણાવે છે, ત્યારે શિક્ષણનું સ્તર કથળે છે. શિક્ષક દરેક બાળક પર વ્યક્તિગત ધ્યાન આપી શકતા નથી.
૨. શૈક્ષણિક કાર્ય સિવાયના અન્ય વહીવટી લોડ
સરકારી શાળાઓના શિક્ષકો પાસે માત્ર ભણાવવાનું જ કામ હોતું નથી. મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના (Mid-Day Meal), ઓનલાઈન હાજરી પૂરવી, વિવિધ સરકારી સર્વેક્ષણો, અને વહીવટી રિપોર્ટ્સ તૈયાર કરવા જેવી બિન-શૈક્ષણિક કામગીરીઓ પણ આ એકમાત્ર શિક્ષકે જ કરવાની રહે છે. પરિણામે બાળકોના વાસ્તવિક ભણતરના કલાકો ઘટી જાય છે.
૩. શિક્ષક રજા પર હોય ત્યારે શાળા રામભરોસે
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે જ્યારે આ ૨,૯૩૬ શાળાઓના એકમાત્ર શિક્ષક કોઈ આકસ્મિક સંજોગો, બીમારી કે સરકારી મિટિંગના કારણે રજા પર હોય, ત્યારે તે દિવસે શાળાનું સંચાલન સંપૂર્ણપણે અટકી જાય છે અથવા શાળાને તાળા મારવાની નૌબત આવે છે.
ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની અછત અને વધતો ડ્રોપઆઉટ રેશિયો
રિપોર્ટમાં માત્ર શિક્ષકોની અછત જ નહીં, પરંતુ શાળાઓના ભૌતિક માળખા (Infrastructure Gaps) અંગે પણ ગંભીર ટિપ્પણીઓ કરવામાં આવી છે:
- વર્ગખંડોની અછત: રાજ્યમાં હજુ પણ હજારો ક્લાસરૂમ્સ (વર્ગખંડો) ની અછત વર્તાઈ રહી છે, જેના કારણે બાળકોને લોબીમાં અથવા ખુલ્લા મેદાનમાં બેસીને ભણવું પડે છે.
- શૌચાલયોની દયનીય સ્થિતિ: ખાસ કરીને કન્યા શૌચાલયોની યોગ્ય સુવિધા કે જાળવણી ન હોવાને કારણે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વિદ્યાર્થિનીઓ ધોરણ ૬ કે ૭ માં પહોંચતા જ શાળા છોડી દે છે.
- હાઈ ડ્રોપઆઉટ રેટ (High Dropout Rate): આંકડા દર્શાવે છે કે નબળી સુવિધાઓ અને ગુણવત્તાના અભાવે ધોરણ ૧૦ સુધી પહોંચતા-પહોંચતા અંદાજે ૨૭.૬% બાળકો શાળા શિક્ષણ અધવચ્ચેથી જ છોડી દે છે (ડ્રોપઆઉટ થાય છે).
ઉકેલ માટેનો રોડમેપ (The Way Forward)
નીતિ આયોગે માત્ર ખામીઓ નથી દર્શાવી, પરંતુ રાજ્ય સરકારને આ સ્થિતિ સુધારવા માટે એક ચોક્કસ રોડમેપ પર કામ કરવા સલાહ આપી છે:
૧. શાળાઓનું એકીકરણ (School Consolidation): ૧૫ થી ૨૦ કિલોમીટરના દાયરામાં આવેલી ખૂબ જ ઓછા વિદ્યાર્થીઓ ધરાવતી નાની શાળાઓને મર્જ કરીને એક મોટી ‘હબ સ્કૂલ’ (Hub School) બનાવવી જોઈએ, જ્યાં પૂરતા શિક્ષકો અને લેબોરેટરી જેવી આધુનિક સુવિધાઓ આપી શકાય. ૨. તાત્કાલિક ભરતી પ્રક્રિયા: વિદ્યાસહાયકો અને કાયમી શિક્ષકોની ખાલી પડેલી હજારો જગ્યાઓ યુદ્ધના ધોરણે પારદર્શક રીતે ભરવી અનિવાર્ય છે. ૩. વહીવટી ઓડિટ (Rationalization): જ્યાં એક પણ વિદ્યાર્થી નથી ત્યાં મુકેલા ૭૮ શિક્ષકોને તાત્કાલિક અસરથી આ એક શિક્ષકવાળી શાળાઓમાં ટ્રાન્સફર (બદલી) કરીને પૂરતા પ્રમાણમાં શિક્ષકોની ગોઠવણી કરવી જોઈએ.
શિક્ષણ એ કોઈપણ સમાજ અને રાજ્યના વિકાસનો પાયો છે. દર વર્ષે કન્યા કેળવણી અને શાળા પ્રવેશોત્સવ જેવા મોટા મહોત્સવો પાછળ કરોડો રૂપિયા ખર્ચાતા હોવા છતાં, નીતિ આયોગનો આ રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે જમીની હકીકત હજુ પણ ઘણી ચિંતાજનક છે. જો ગુજરાતને ગ્લોબલ હબ બનાવવું હોય, તો સરકારી શાળાઓના આ આંતરિક માળખાને મજબૂત કરવું પડશે અને ૨,૯૩૬ શાળાઓના ૧ લાખથી વધુ માસૂમ બાળકોને સમાન અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણનો અધિકાર આપવો જ પડશે.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.