ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં ઠંડીનો કહેર, હવામાનમાં મોટા ફેરફારની આગાહી – કાતિલ ઠંડી, ધુમ્મસ અને માવઠાની ભીતિ વચ્ચે થીજતું જનજીવન અને ખેડૂતોની ચિંતા

કુદરત જ્યારે તેનું રૌદ્ર સ્વરૂપ બતાવે છે, ત્યારે માનવી તેની સામે લાચાર બની જાય છે. અત્યારે સમગ્ર ભારત, અને ખાસ કરીને ઉત્તર તથા પશ્ચિમ ભારતના રાજ્યો, કુદરતના આવા જ એક પ્રકોપનો સામનો કરી રહ્યા છે. જાન્યુઆરી મહિનો અડધો વીતી ગયો છે, ઉત્તરાયણનો તહેવાર પૂર્ણ થઈ ગયો છે, તેમ છતાં ઠંડીનું જોર ઘટવાને બદલે વધી રહ્યું છે. આજે, 17 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ, દેશના મોટાભાગના વિસ્તારો શીતલહેરની લપેટમાં છે. કાશ્મીરથી લઈને કન્યાકુમારી સુધી નહીં, તો મહારાષ્ટ્ર સુધી તો ચોક્કસપણે બર્ફીલા પવનોએ હાહાકાર મચાવ્યો છે.

કાતિલ ઠંડી, ધુમ્મસ અને માવઠાની ભીતિ વચ્ચે થીજતું જનજીવન અને ખેડૂતોની ચિંતા

વર્તમાન પરિસ્થિતિ એ છે કે ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં ઠંડીનો કહેર ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. સવારે ગાઢ ધુમ્મસ અને રાત્રે હાડ થીજવતી ઠંડીએ જનજીવનને અસ્તવ્યસ્ત કરી નાખ્યું છે. હવામાન વિભાગ (IMD) દ્વારા આપવામાં આવેલી નવી આગાહીએ લોકોની ચિંતામાં વધારો કર્યો છે, કારણ કે આગામી દિવસોમાં હવામાનમાં મોટા ફેરફારો થવાની શક્યતા છે.

1. 17 જાન્યુઆરીની સ્થિતિ: જ્યારે આખો દેશ ‘ડીપ ફ્રીઝ’ માં ચાલ્યો ગયો

આજની સવાર લાખો ભારતીયો માટે ધ્રુજારી લઈને આવી હતી. હિમાલયના પહાડોમાં થયેલી ભારે હિમવર્ષાની સીધી અસર મેદાની વિસ્તારોમાં જોવા મળી રહી છે. જમ્મુ-કાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડમાં તાપમાન માઈનસમાં છે, જ્યારે તેની અસર હેઠળ પંજાબ, હરિયાણા, દિલ્હી, રાજસ્થાન અને ગુજરાત પણ ઠુંઠવાઈ ગયા છે.

ઉત્તર ભારતની હાલત: દિલ્હી-એનસીઆરમાં રેડ એલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. ત્યાં લઘુત્તમ તાપમાન 3 થી 4 ડિગ્રી સેલ્સિયસની આસપાસ નોંધાયું છે. ગાઢ ધુમ્મસ (Dense Fog) ના કારણે વિઝિબિલિટી શૂન્યની નજીક પહોંચી ગઈ છે. જેના કારણે ઈન્દિરા ગાંધી ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પરથી સેંકડો ફ્લાઈટ્સ મોડી પડી છે અથવા રદ થઈ છે. ટ્રેનો 10 થી 12 કલાક મોડી ચાલી રહી છે. લોકો રસ્તા પર વાહનો ચલાવતા ડરી રહ્યા છે.

પશ્ચિમ ભારત અને ગુજરાત: ગુજરાતમાં પણ સ્થિતિ કંઈ સારી નથી. કચ્છનું નલિયા ફરી એકવાર રાજ્યનું સૌથી ઠંડુ મથક બન્યું છે, જ્યાં પારો સિંગલ ડિજિટમાં (5 ડિગ્રી આસપાસ) ગગડી ગયો છે. ઉત્તર ગુજરાતના ડીસા, પાલનપુર અને પાટણમાં કાતિલ ઠંડીનો અનુભવ થઈ રહ્યો છે. મધ્ય ગુજરાતમાં વડોદરા અને અમદાવાદમાં પણ શીતલહેર ફૂંકાઈ રહી છે. સામાન્ય રીતે જાન્યુઆરીના મધ્યમાં ઠંડીનું જોર ઘટતું હોય છે, પરંતુ 2026 માં કુદરત અલગ જ મિજાજમાં છે. ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં ઠંડીનો કહેર એ વાતનો સાક્ષી છે કે ક્લાયમેટ ચેન્જની અસરો હવે સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે.

2. હવામાન વિભાગની આગાહી: મોટા ફેરફારના સંકેત

ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) એ આજે 17 જાન્યુઆરીએ એક વિશેષ બુલેટિન જાહેર કર્યું છે. આ બુલેટિન મુજબ, આગામી 48 થી 72 કલાક દરમિયાન હવામાનમાં મોટો પલટો આવવાની શક્યતા છે.

વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ (Western Disturbance) ની એન્ટ્રી: હવામાન વૈજ્ઞાનિકોના મતે, એક સક્રિય વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ ઉત્તર ભારત તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આ સિસ્ટમની અસરને કારણે હિમાલયના વિસ્તારોમાં ફરીથી ભારે હિમવર્ષા થશે. પરંતુ તેની સાથે સાથે મેદાની વિસ્તારોમાં વાતાવરણ ડહોળાશે.

• તાપમાનમાં વધઘટ: સામાન્ય રીતે જ્યારે વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ આવે છે, ત્યારે લઘુત્તમ તાપમાનમાં 2 થી 3 ડિગ્રીનો વધારો થાય છે (ઠંડી થોડી ઘટે છે), પરંતુ દિવસનું તાપમાન ઘટી શકે છે.
• વાદળછાયું વાતાવરણ: ગુજરાત અને રાજસ્થાનના કેટલાક ભાગોમાં વાદળછાયું વાતાવરણ રહેવાની શક્યતા છે.
• માવઠા (Unseasonal Rain) ની ભીતિ: સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે રાજસ્થાન, પંજાબ, હરિયાણા અને ઉત્તર ગુજરાતના સરહદી વિસ્તારોમાં છૂટાછવાયા વરસાદ અથવા માવઠાની આગાહી કરવામાં આવી છે.

આ આગાહીએ ખેડૂતોના જીવ તાળવે ચોંટાડી દીધા છે. એક તરફ ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં ઠંડીનો કહેર છે, તો બીજી તરફ માવઠાનો માર સહન કરવો મુશ્કેલ બનશે.

3. ખેતી પર અસર: રવિ પાક માટે ‘બેવડો માર’

ભારત એક કૃષિપ્રધાન દેશ છે અને શિયાળો એટલે રવિ પાકનો સમય. ઘઉં, રાઈડો, જીરું, ચણા અને વરિયાળી જેવા પાકો અત્યારે ખેતરોમાં ઉભા છે. વર્તમાન હવામાન આ પાકો માટે આશીર્વાદ અને અભિશાપ બંને બની શકે છે.

ઘઉં અને ચણા માટે લાભદાયી: કૃષિ નિષ્ણાતોના મતે, ઘઉં અને ચણાના પાકને ઠંડી માફક આવે છે. જેટલી વધારે ઠંડી પડે, તેટલું ઘઉંનું ઉત્પાદન સારું થાય છે. ઠંડીના કારણે દાણા ભરાવદાર બને છે. તેથી પંજાબ, હરિયાણા અને મધ્ય ગુજરાતના ઘઉં પકવતા ખેડૂતો માટે આ ઠંડી સારા સમાચાર છે.

જીરું અને બાગાયતી પાકો માટે ખતરો: બીજી તરફ, ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં ઠંડીનો કહેર જીરું (Cumin), એરંડા અને શાકભાજી માટે જોખમી છે.

• હિમ (Frost) પડવાનો ડર: જ્યારે તાપમાન ખૂબ નીચું જાય છે, ત્યારે પાક પર ઝાકળના બિંદુઓ બરફ બનીને જામી જાય છે, જેને ગુજરાતીમાં ‘હિમ પડવું’ કહે છે. આ હિમ જીરું અને વરિયાળી જેવા સંવેદનશીલ પાકોને બાળી નાખે છે. ખેડૂતો અત્યારે રાત્રે ખેતરોમાં પાણી પાઈને અથવા ધુમાડો કરીને પાકને બચાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
• માવઠાનું સંકટ: જો હવામાન વિભાગની આગાહી મુજબ વરસાદ થયો, તો ઉભા પાકને પારાવાર નુકસાન થશે. તૈયાર થયેલો પાક બગડી જશે અને રોગચાળો ફેલાશે.

4. ધુમ્મસની ચાદર: વિઝિબિલિટી શૂન્ય અને અકસ્માતો

ઠંડીની સાથે સાથે ગાઢ ધુમ્મસ (Fog) એ પણ જનજીવનને બાનમાં લીધું છે. દિલ્હી-આગ્રા યમુના એક્સપ્રેસ વે હોય કે વડોદરા-અમદાવાદ એક્સપ્રેસ વે, સવારના સમયે વાહન ચલાવવું જોખમી બની ગયું છે. ધુમ્મસના કારણે છેલ્લા 24 કલાકમાં અનેક હાઈવે પર શ્રેણીબદ્ધ અકસ્માતોના સમાચાર આવ્યા છે. વિઝિબિલિટી 50 મીટરથી ઓછી હોવાને કારણે વાહનચાલકો એકબીજાને જોઈ શકતા નથી. ટ્રાન્સપોર્ટ વિભાગે લોકોને સલાહ આપી છે કે ગાઢ ધુમ્મસમાં ફોગ લાઈટ્સ (Fog Lights) ચાલુ રાખવી અને ધીમી ગતિએ વાહન ચલાવવું. રેલવે ટ્રાફિક પણ ખોરવાયો છે. ઉત્તર ભારતથી આવતી મોટાભાગની ટ્રેનો 5 થી 10 કલાક લેટ ચાલી રહી છે, જેના કારણે મુસાફરોને પ્લેટફોર્મ પર ઠંડીમાં ઠુંઠવાવું પડે છે.

5. આરોગ્ય પર અસર: હાર્ટ એટેક અને શ્વસનતંત્રના રોગો

ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં ઠંડીનો કહેર માત્ર ખેતી કે વાહનવ્યવહાર પર જ નહીં, પણ લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર પણ ગંભીર અસર કરી રહ્યો છે. સિવિલ હોસ્પિટલો અને ખાનગી દવાખાનાઓમાં દર્દીઓની લાઈનો લાગી છે.

હાર્ટ એટેકનું જોખમ: કાર્ડિયોલોજિસ્ટ (હૃદયરોગ નિષ્ણાતો) ના જણાવ્યા મુજબ, અતિશય ઠંડીમાં લોહીની નળીઓ સંકોચાઈ જાય છે (Vasoconstriction), જેના કારણે બ્લડ પ્રેશર વધે છે અને હૃદય પર લોડ પડે છે. આ સીઝનમાં હાર્ટ એટેક અને બ્રેઈન સ્ટ્રોકના કેસોમાં 30% થી 40% નો વધારો જોવા મળ્યો છે. ખાસ કરીને વહેલી સવારે મોર્નિંગ વોક પર જતા વડીલોને સાવચેત રહેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

શરદી, ખાંસી અને ફ્લૂ: તાપમાનમાં થતા ફેરફારને કારણે વાયરલ ઇન્ફેક્શન, શરદી, ખાંસી અને ન્યુમોનિયાના કેસો વધ્યા છે. બાળકો અને વૃદ્ધોની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોવાથી તેઓ જલ્દી બીમાર પડે છે. ધુમ્મસ અને પ્રદૂષણના મિશ્રણથી બનતા ‘સ્મોગ’ (Smog) ના કારણે દમ અને અસ્થમાના દર્દીઓની હાલત કફોડી બની છે.

6. પહાડો પર બરફવર્ષા: પ્રવાસન અને મુશ્કેલી

જ્યારે મેદાની વિસ્તારો ઠંડીથી ધ્રૂજી રહ્યા છે, ત્યારે હિમાચલ પ્રદેશના મનાલી, શિમલા અને ઉત્તરાખંડના ઔલી, નૈનીતાલમાં પ્રવાસીઓનો ઘસારો વધ્યો છે. બરફવર્ષા જોવા માટે સહેલાણીઓ ઉમટી પડ્યા છે. પરંતુ આ મજા ક્યારેક સજા પણ બની જાય છે. ભારે હિમવર્ષાને કારણે રસ્તાઓ બ્લોક થઈ ગયા છે. ઘણા પ્રવાસીઓ અટવાઈ ગયા છે. વીજળી ગુલ થઈ ગઈ છે અને પાણીની પાઈપલાઈનો જામી ગઈ છે. સ્થાનિક લોકો માટે જીવન મુશ્કેલ બન્યું છે. પ્રશાસન રસ્તા સાફ કરવા માટે સતત મશીનરી કામે લગાડી રહ્યું છે, પરંતુ સતત પડતા બરફને કારણે કામગીરીમાં અવરોધ આવી રહ્યો છે.

7. શિક્ષણ પર અસર: શાળાઓના સમયમાં ફેરફાર

કાતિલ ઠંડીને ધ્યાનમાં રાખીને પંજાબ, હરિયાણા, દિલ્હી અને ઉત્તર પ્રદેશમાં શાળાઓમાં રજાઓ લંબાવવામાં આવી છે અથવા સમયમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાતમાં પણ ઘણા જિલ્લા કલેકટરોએ શાળાઓનો સમય સવારના 7 વાગ્યાને બદલે 8:30 કે 9 વાગ્યાનો કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. નાના ભૂલકાઓને વહેલી સવારે ઠંડીમાં સ્કૂલે જવું મુશ્કેલ પડતું હોવાથી વાલીઓએ પણ રાહતનો શ્વાસ લીધો છે. ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં ઠંડીનો કહેર યથાવત રહેતા, ઓનલાઇન શિક્ષણનો વિકલ્પ પણ વિચારાઈ રહ્યો છે.

8. ક્લાયમેટ ચેન્જ: શું આ સામાન્ય છે?

પર્યાવરણવિદોના મતે, આ પ્રકારનું હવામાન સામાન્ય નથી. ‘અલ નીનો’ (El Nino) અને ‘લા નીના’ (La Nina) ની અસરો, ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને જેટ સ્ટ્રીમ્સ (Jet Streams) માં થતા ફેરફારોને કારણે ઋતુચક્ર અનિયમિત બન્યું છે. પહેલા શિયાળો ધીમે ધીમે શરૂ થતો અને ધીમે ધીમે પૂરો થતો. હવે અચાનક ઠંડી પડે છે અને અચાનક ગરમી શરૂ થઈ જાય છે. ‘એક્સટ્રીમ વેધર ઈવેન્ટ્સ’ (Extreme Weather Events) ની સંખ્યા વધી રહી છે. જાન્યુઆરીના મધ્યમાં માવઠાની આગાહી એ ક્લાયમેટ ચેન્જનું જ પરિણામ છે.

9. શહેરી જીવન અને ‘તાપણા’ નો સહારો

શહેરોમાં ગરમ કપડાંના બજારમાં તેજી આવી છે. તિબેટિયન માર્કેટ્સ અને મોલ્સમાં સ્વેટર, જેકેટ અને થર્મલ વેર ખરીદવા પડાપડી થઈ રહી છે. રાત્રે ચાર રસ્તાઓ પર અને સોસાયટીઓમાં લોકો તાપણા કરીને ઠંડી ઉડાડતા નજરે પડે છે. વડોદરા અને અમદાવાદ જેવા શહેરોમાં, જ્યાં સામાન્ય રીતે એટલી ઠંડી નથી પડતી, ત્યાં પણ લોકો મફલર અને ટોપી પહેરીને નીકળવા મજબૂર બન્યા છે. ફૂટપાથ પર રહેતા ગરીબ લોકો અને નિરાધારો માટે આ સમય સૌથી કપરો છે. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દ્વારા રેન બસેરા (Shelter Homes) ખોલવામાં આવ્યા છે અને ધાબળા વિતરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

10. વૈજ્ઞાનિક કારણ: જેટ સ્ટ્રીમ અને વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ

આ વખતની ઠંડી પાછળનું મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક કારણ ‘જેટ સ્ટ્રીમ’ છે. જેટ સ્ટ્રીમ એ વાતાવરણના ઉપરના સ્તરમાં ફૂંકાતા તેજ પવનો છે. આ વખતે ઉત્તરીય ધ્રુવ તરફથી આવતા ઠંડા પવનો (Polar Vortex) દક્ષિણ તરફ નીચે ઉતર્યા છે, જેના કારણે ભારત સુધી ઠંડી પ્રસરી છે. ઉપરાંત, ભૂમધ્ય સમુદ્ર (Mediterranean Sea) પરથી આવતા વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ ભેજ લઈને આવે છે. જ્યારે આ ભેજવાળા પવનો હિમાલયના ઠંડા પવનો સાથે ટકરાય છે, ત્યારે હિમવર્ષા અને વરસાદ થાય છે. અને જ્યારે આ બરફીલા પવનો મેદાની વિસ્તારોમાં ફૂંકાય છે, ત્યારે ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં ઠંડીનો કહેર વર્તાય છે.

11. આગામી 5 દિવસનું અનુમાન

હવામાન વિભાગના ડાયરેક્ટર જનરલના જણાવ્યા મુજબ, આગામી 5 દિવસ સ્થિતિ યથાવત રહેવાની અથવા વધુ બગડવાની શક્યતા છે.

• 17-18 જાન્યુઆરી: શીતલહેર ચાલુ રહેશે. પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાનમાં ગાઢ ધુમ્મસ.
• 19-20 જાન્યુઆરી: વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સની અસર શરૂ થશે. વાદળછાયું વાતાવરણ. લઘુત્તમ તાપમાનમાં 2-3 ડિગ્રીનો વધારો થશે, જેથી રાત્રે ઠંડીમાં થોડી રાહત મળશે, પણ દિવસે ઠંડક રહેશે. કેટલાક ભાગોમાં હળવો વરસાદ.
• 21 જાન્યુઆરી પછી: વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ પસાર થયા બાદ ફરીથી આકાશ સ્વચ્છ થશે અને ફરી એકવાર તાપમાન ગગડશે. એટલે કે જાન્યુઆરીના અંત સુધી ઠંડીથી છુટકારો મળવાની શક્યતા ઓછી છે.

12. સુરક્ષા અને સાવચેતીના પગલાં

આ કાતિલ ઠંડીમાં સ્વસ્થ રહેવા માટે નિષ્ણાતો નીચે મુજબની સલાહ આપે છે:

1. લેયરીંગ (Layering): એક જાડું કપડું પહેરવાને બદલે પાતળા ગરમ કપડાંના ત્રણ-ચાર લેયર પહેરો. આનાથી શરીરની ગરમી સચવાઈ રહે છે.
2. માથું ઢાંકીને રાખો: શરીરની ગરમીનો મોટો ભાગ માથામાંથી બહાર નીકળે છે. તેથી ટોપી કે મફલર અવશ્ય પહેરો.
3. ગરમ ખોરાક: આહારમાં ગરમ અને પૌષ્ટિક વસ્તુઓ જેવી કે બાજરીનો રોટલો, અડદિયા પાક, મેથીના લાડુ, સૂપ, ખજૂર અને ગોળનો સમાવેશ કરો. પુષ્કળ પાણી પીઓ, કારણ કે શિયાળામાં ડિહાઈડ્રેશન થઈ શકે છે.
4. વાહન ચલાવતી વખતે: ધુમ્મસ હોય ત્યારે ઇન્ડિકેટર ચાલુ રાખો અને જોખમી ઓવરટેકિંગ ટાળો.
5. હીટરનો ઉપયોગ: બંધ ઓરડામાં કોલસા કે લાકડા સળગાવીને ન સુવો. તેનાથી કાર્બન મોનોક્સાઈડ ગેસ બને છે જે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. દર શિયાળે આવી દુર્ઘટનાઓ બને છે.

13. પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓની કફોડી હાલત

માણસો તો ગરમ કપડાં પહેરીને બચી શકે છે, પણ મૂંગા પશુ-પક્ષીઓની હાલત દયનીય છે. ગૌશાળાઓમાં ગાયોને કોથળા ઓઢાડવામાં આવી રહ્યા છે. રસ્તા પર ફરતા શ્વાન અને અન્ય પ્રાણીઓ ઠંડીમાં ધ્રૂજતા જોવા મળે છે. જીવદયા પ્રેમીઓ તેમના માટે વ્યવસ્થા કરી રહ્યા છે. ખેડૂતો પોતાના પશુધનને બચાવવા માટે તબેલામાં તાપણા કરી રહ્યા છે અને તેમને પોષણયુક્ત આહાર આપી રહ્યા છે.

14. સોશિયલ મીડિયા પર ‘ચિલિંગ’ ટ્રેન્ડ

સોશિયલ મીડિયા પર #ColdWave, #DelhiWinter અને #GujaratWinter જેવા હેશટેગ્સ ટ્રેન્ડ થઈ રહ્યા છે. લોકો ધુમ્મસના ફોટા અને મીમ્સ શેર કરી રહ્યા છે. કોઈ કાશ્મીરની સરખામણી પોતાના શહેર સાથે કરી રહ્યું છે, તો કોઈ મજાકમાં કહી રહ્યું છે કે “સૂર્યદેવ રજા પર ગયા છે.” આ ડિજિટલ યુગમાં લોકો પોતાની વ્યથા અને મજા હળવાશથી રજૂ કરી રહ્યા છે.

15. સાવચેતી એ જ સલામતી

અંતમાં, ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં ઠંડીનો કહેર હજુ થોડા દિવસો સુધી આપણી પરીક્ષા લેશે. હવામાન વિભાગની આગાહી સ્પષ્ટ છે કે આપણે મોટા ફેરફારો માટે તૈયાર રહેવું પડશે. પછી તે કડકડતી ઠંડી હોય કે કમોસમી માવઠું.

આ સમય ગભરાવાનો નથી, પણ સાવચેત રહેવાનો છે. આપણા સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખીએ, ખેડૂતોને મદદરૂપ થઈએ અને જેની પાસે છત નથી તેવા લોકોને હુંફ આપીએ. કુદરતના આ ચક્ર સામે આપણે લાચાર હોઈ શકીએ, પણ આપણી માનવતા અને સમજદારીથી આપણે આ મુશ્કેલ સમયને પણ પસાર કરી શકીશું.

તો, તમારા કબાટમાંથી સૌથી ગરમ જેકેટ બહાર કાઢી લો, ગરમ આદુવાળી ચા પીઓ અને સુરક્ષિત રહો. કારણ કે, શિયાળો હજુ બાકી છે, મેરે દોસ્ત!

સ્વસ્થ રહો, સુરક્ષિત રહો.