Organic Farming Guide: કેમિકલ વગરની ખેતી કેવી રીતે કરશો? જાણો સંપૂર્ણ માહિતી અને પદ્ધતિ

ઝેરમુક્ત ખેતી – સમયની માંગ અને ભવિષ્યની જરૂરિયાત

આજના સમયમાં આપણે જે કંઈ પણ ખાઈએ છીએ – શાકભાજી, ફળો કે અનાજ – શું તે ખરેખર શુદ્ધ છે? જવાબ કદાચ ‘ના’ છે. હરિયાળી ક્રાંતિ પછી ઉત્પાદન વધારવાની લ્હાયમાં આપણે ખેતરોમાં એટલા બધા રાસાયણિક ખાતરો (Chemical Fertilizers) અને જંતુનાશકો ઠાલવી દીધા છે કે આપણી ધરતી માતા ‘ઝેરી’ બની ગઈ છે. પંજાબથી ઉપડતી ‘કેન્સર ટ્રેન’ હોય કે ગુજરાતના ગામડાઓમાં વધતા કિડની ફેલ્યોરના કેસો – આ બધું ક્યાંક ને ક્યાંક આપણી ખાણીપીણી સાથે જોડાયેલું છે.

આ ભયાનક પરિસ્થિતિમાંથી બચવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે – પ્રાકૃતિક ખેતી અથવા સજીવ ખેતી (Organic Farming).

ખેડૂત મિત્રો, Organic Farming એટલે માત્ર દવા છાંટવાનું બંધ કરવું એવું નથી. તે એક વિજ્ઞાન છે. તે પ્રકૃતિ સાથે તાલમેલ સાધીને કરવામાં આવતી ખેતી છે. ઘણા ખેડૂતોને ડર લાગે છે કે “જો હું રાસાયણિક ખાતર નહીં નાખું તો પાક થશે જ નહીં.” પરંતુ આ માન્યતા ખોટી છે. જો સાચી પદ્ધતિ અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે, તો ઓર્ગેનિક ખેતીમાં પણ ભરપૂર ઉત્પાદન અને બમણી આવક મેળવી શકાય છે.

ભાગ 1: Organic Farming એટલે શું? (What is Organic Farming?)

સરળ ભાષામાં કહીએ તો, ઓર્ગેનિક ફાર્મિંગ એટલે એવી ખેતી પદ્ધતિ જેમાં સિન્થેટીક કેમિકલ્સ (યુરિયા, ડીએપી, જંતુનાશકો) નો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી. તેના બદલે કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ થાય છે.

મુખ્ય તફાવત:

• રાસાયણિક ખેતી: આમાં છોડને પોષણ આપવા માટે બહારથી તૈયાર ખાતર (NPK) આપવામાં આવે છે. આનાથી છોડ વધે છે પણ જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટે છે.
• ઓર્ગેનિક ખેતી: આમાં જમીનને પોષણ આપવામાં આવે છે. જ્યારે જમીન તંદુરસ્ત હોય (Soil Health), ત્યારે તે છોડને આપોઆપ પોષણ પૂરું પાડે છે. આ પદ્ધતિમાં પાકની ફેરબદલી (Crop Rotation), લીલો પડવાશ, છાણીયું ખાતર અને જૈવિક કીટ નિયંત્રણનો ઉપયોગ થાય છે.

ભાગ 2: શા માટે ઓર્ગેનિક ખેતી અપનાવવી જોઈએ? (Why Switch to Organic?)

જો તમે ખેડૂત હોવ કે ગ્રાહક, ઓર્ગેનિક ખેતીના ફાયદા જાણવા ખૂબ જરૂરી છે.

1. જમીનની સુધારણા: રાસાયણિક ખેતીથી જમીન કડક (સિમેન્ટ જેવી) થઈ જાય છે. ઓર્ગેનિક ખેતીમાં અળસિયા અને સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ (Microbes) વધવાથી જમીન પોચી અને ફળદ્રુપ બને છે.
2. ખર્ચમાં ઘટાડો: યુરિયા, ડીએપી અને મોંઘી દવાઓનો ખર્ચ શૂન્ય થઈ જાય છે. ઘરગથ્થુ ખાતર વપરાય છે, એટલે ખેતીનો ખર્ચ (Input Cost) ઘટી જાય છે.
3. પાણીની બચત: ઓર્ગેનિક કાર્બન વધવાથી જમીનની ભેજ સંગ્રહ શક્તિ (Water Holding Capacity) વધે છે. ઓછા પાણીમાં પણ સારો પાક લઈ શકાય છે.
4. સ્વાસ્થ્ય: ઓર્ગેનિક ખોરાકમાં એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સ અને વિટામિન્સ વધુ હોય છે. તે કેન્સર અને ડાયાબિટીસ જેવા રોગો સામે રક્ષણ આપે છે.
5. વધુ બજાર ભાવ: બજારમાં ઓર્ગેનિક પ્રોડક્ટ્સની માંગ વધુ છે અને તેના ભાવ સામાન્ય પાક કરતા 20% થી 50% વધારે મળે છે.

ભાગ 3: શરૂઆત કેવી રીતે કરવી? (How to Start Organic Farming?)

તમે રાતોરાત તમારી આખી જમીનને ઓર્ગેનિક નથી બનાવી શકતા. આ એક પ્રક્રિયા છે.

સ્ટેપ 1: માનસિક તૈયારી અને જમીન પસંદગી

સૌથી પહેલા મન મક્કમ કરો. શરૂઆતમાં ઉત્પાદન થોડું ઓછું મળી શકે છે, પણ ધીરજ રાખો.

• જો તમારી પાસે 10 વીઘા જમીન હોય, તો શરૂઆતમાં 2-3 વીઘામાં પ્રયોગ કરો. સફળતા મળે પછી વિસ્તાર વધારો.

સ્ટેપ 2: માટી પરિક્ષણ (Soil Testing)

તમારી જમીનમાં કયા તત્વોની ઉણપ છે અને તેમાં કેટલું કેમિકલ જમા થયેલું છે તે જાણવા માટે Soil Testing કરાવવું અનિવાર્ય છે. સરકારી લેબોરેટરીમાં આ નજીવી ફીમાં થાય છે.

સ્ટેપ 3: બફર ઝોન (Buffer Zone)

જો તમારા પાડોશી ખેડૂત રાસાયણિક ખેતી કરતા હોય, તો તેમના ખેતરમાંથી કેમિકલવાળું પાણી કે દવાનો છંટકાવ તમારા ખેતરમાં ન આવે તે માટે 5-10 ફૂટની જગ્યા છોડી દો અથવા ત્યાં ઉંચા ઘાસ/ઝાડની વાડ કરો.

સ્ટેપ 4: બિયારણની પસંદગી (Seeds Selection)

હાઈબ્રિડ અથવા GMO બિયારણને બદલે દેશી બિયારણ (Indigenous Seeds) વાપરો. દેશી બિયારણ રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવે છે અને ઓર્ગેનિક પદ્ધતિમાં સારું પરિણામ આપે છે.

ભાગ 4: જમીનનું અમૃત – જીવામૃત અને ઘન જીવામૃત (Making Natural Fertilizers)

ઓર્ગેનિક ખેતીનો આધારસ્તંભ છે દેશી ગાયનું છાણ અને ગૌમૂત્ર. સુભાષ પાલેકર પ્રાકૃતિક ખેતી (SPNF) માં જીવામૃતને મહત્વનું સ્થાન અપાયું છે.

1. જીવામૃત બનાવવાની રીત (Jeevamrut Recipe)

જીવામૃત એ ખાતર નથી, પણ અનંત કોટી સૂક્ષ્મ જીવાણુઓનું કલ્ચર (Microbial Culture) છે.

સામગ્રી (એક એકર માટે):

• 10 કિલો દેશી ગાયનું તાજું છાણ.
• 5-10 લીટર દેશી ગાયનું ગૌમૂત્ર.
• 1 કિલો ગોળ (કેમિકલ વગરનો).
• 1 કિલો ચણાનો લોટ (અથવા કોઈપણ કઠોળનો લોટ).
• એક મુઠ્ઠી વડ નીચેની કે શેઢાની માટી (જ્યાં કેમિકલ ન વપરાયું હોય).
• 200 લીટર પાણી.

બનાવવાની રીત: એક પ્લાસ્ટિકના બેરલમાં 200 લીટર પાણી લો. તેમાં ઉપરની બધી સામગ્રી નાખીને લાકડીથી બરાબર હલાવો. બેરલને છાંયડામાં રાખો અને કંતાનથી ઢાંકી દો. સવાર-સાંજ બે મિનિટ ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં હલાવો. 48 થી 72 કલાકમાં જીવામૃત તૈયાર થઈ જશે.

ઉપયોગ: સિંચાઈના પાણી સાથે (પિયત સાથે) આપો અથવા ડ્રિપમાં ગાળીને ચલાવો. મહિનામાં 1-2 વાર આપી શકાય.

2. ઘન જીવામૃત (Ghan Jeevamrut)

આ જીવામૃતનું સૂકું સ્વરૂપ છે.

• 100 કિલો છાણમાં 5 લીટર ગૌમૂત્ર, 1 કિલો ગોળ, 1 કિલો કઠોળનો લોટ મિક્સ કરો.
• તેને છાંયડામાં સૂકવી દો અને પાવડર બનાવી લો.
• વાવણી સમયે પાયાના ખાતર તરીકે આનો ઉપયોગ કરો.

3. વર્મીકમ્પોસ્ટ (Vermicompost)

અળસિયાનું ખાતર એ Organic Farming નું સોનું છે. ખેતરમાં એક ખાડો કે બેડ બનાવી તેમાં છાણ અને કચરો નાખી અળસિયા છોડવાથી 45-60 દિવસમાં ઉત્તમ ખાતર તૈયાર થાય છે.

ભાગ 5: પાક વ્યવસ્થાપન અને આચ્છાદન (Mulching & Crop Rotation)

ખાતર પછી મહત્વની વાત છે ખેતરની જાળવણી.

1. આચ્છાદન (Mulching)

જમીનને ક્યારેય ખુલ્લી ન રાખો. પાકના અવશેષો, સૂકા પાંદડા અથવા પરાળથી જમીનને ઢાંકી દો.

• ફાયદા: જમીનમાં ભેજ જળવાઈ રહે છે, તાપમાન નિયંત્રણમાં રહે છે, અને નીંદણ (Weed Control) ઓછું થાય છે. ધીમે ધીમે આ કચરો સડીને ખાતર બની જાય છે.

2. પાક ફેરબદલી (Crop Rotation)

એક જ ખેતરમાં વર્ષો સુધી એક જ પાક ન લો.

• ધાન્ય પાક (ઘઉં, બાજરી) પછી કઠોળ વર્ગનો પાક (ચણા, મગ) વાવો.
• કઠોળના મૂળમાં રહેલા રાઈઝોબિયમ બેક્ટેરિયા જમીનમાં નાઈટ્રોજન ઉમેરે છે (Nitrogen Fixation), જે જમીનને ફળદ્રુપ બનાવે છે.

3. મિશ્ર ખેતી (Mixed Cropping)

એક સાથે બે કે વધુ પાક લો. જેમ કે શેરડી સાથે ચણા કે ડુંગળી. આનાથી જો એક પાક નિષ્ફળ જાય તો બીજામાંથી આવક મળી રહે છે અને જીવાતનું નિયંત્રણ પણ થાય છે.

ભાગ 6: રોગ અને જીવાત નિયંત્રણ – દવા વગર (Natural Pest Control)

ખેડૂતોનો સૌથી મોટો ડર – “જીવાત આવશે તો શું કરીશું?” કુદરતમાં દરેક જીવનો દુશ્મન હોય છે. આપણે માત્ર મિત્ર કીટકોને સાચવવાના છે.

1. લીમડાનું અસ્ત્ર (Neemastra)

ચૂસિયા પ્રકારની જીવાત અને નાની ઈયળો માટે.

• બનાવટ: 5 કિલો લીમડાના પાન + 5 લીટર ગૌમૂત્ર + 100 લીટર પાણી. 24 કલાક પલાળી રાખો અને ગાળીને છંટકાવ કરો. Neem Oil પણ વાપરી શકાય.

2. બ્રહ્માસ્ત્ર (Brahmastra)

મોટી ઈયળો માટે.

• બનાવટ: ગૌમૂત્રમાં લીમડો, કરંજ, સીતાફળ, એરંડા અને ધતુરાના પાન ઉકાળીને બનાવવામાં આવે છે. આ અત્યંત અસરકારક છે.

3. ખાટી છાશ (Sour Buttermilk)

ફૂગનાશક (Fungicide) તરીકે કામ કરે છે.

• તાંબાના વાસણમાં 10-15 દિવસ જૂની ખાટી છાશમાં પાણી મિક્સ કરીને છાંટવાથી ફૂગજન્ય રોગો નિયંત્રણમાં આવે છે.

4. પક્ષીઓને આમંત્રણ (Bird Perches)

ખેતરમાં ‘T’ આકારના લાકડાના સ્ટેન્ડ લગાવો. તેના પર પક્ષીઓ બેસશે અને ઈયળોને ખાઈ જશે. આ મફતનું પેસ્ટ કંટ્રોલ છે.

5. યલો/બ્લુ ટ્રેપ (Sticky Traps)

ખેતરમાં પીળા અને વાદળી રંગના ચીકણા બોર્ડ લગાવવાથી સફેદ માખી અને થ્રીપ્સ જેવા ઉડતા કીટકો ચોંટી જાય છે.

ભાગ 7: ઓર્ગેનિક સર્ટિફિકેશન અને માર્કેટિંગ (Certification & Marketing)

જો તમારે તમારા ઉત્પાદનો સારા ભાવે વેચવા હોય, તો લોકોનો વિશ્વાસ જીતવો પડશે. અને વિશ્વાસ માટે સર્ટિફિકેટ જરૂરી છે.

1. સર્ટિફિકેશન કેવી રીતે મેળવવું?

ભારતમાં NPOP (National Programme for Organic Production) અને PGS (Participatory Guarantee System) હેઠળ સર્ટિફિકેટ મળે છે.

• તમારે રજીસ્ટ્રેશન કરાવવું પડે છે.
• 3 વર્ષ સુધી ઓર્ગેનિક ખેતી કર્યા પછી તમને ‘ઓર્ગેનિક’ નું સર્ટિફિકેટ મળે છે. ત્યાં સુધીના સમયને Conversion Period કહેવાય છે.
• ગુજરાત ઓર્ગેનિક પ્રોડક્ટ્સ સર્ટિફિકેશન એજન્સી (GOPCA) આમાં મદદ કરે છે.

2. વેચાણ ક્યાં કરવું?

• ખેડૂત મિત્ર મંડળ: ગ્રાહકોનું ગ્રુપ બનાવો અને સીધું વેચાણ કરો (Farm to Fork).
• ઓર્ગેનિક માર્કેટ: મોટા શહેરોમાં ભરાતા ઓર્ગેનિક હાટમાં વેચાણ કરો.
• સોશિયલ મીડિયા: વોટ્સએપ અને ફેસબુક દ્વારા ગ્રાહકો સુધી પહોંચો.
• મૂલ્યવર્ધન (Value Addition): ઘઉં વેચવાને બદલે તેનો લોટ કે બિસ્કિટ બનાવીને વેચો, ટામેટાને બદલે કેચઅપ વેચો. નફો બમણો થશે.

ભાગ 8: પડકારો અને સમાધાન (Challenges & Solutions)

ઓર્ગેનિક ખેતીમાં શરૂઆતમાં મુશ્કેલીઓ આવે છે.

• ઉત્પાદનમાં ઘટાડો: રાસાયણિક ખાતર બંધ કરતા પહેલા વર્ષે ઉત્પાદન 10-20% ઘટી શકે છે.
  • સમાધાન: ધીરજ રાખો. ત્રીજા વર્ષથી ઉત્પાદન વધશે અને ખર્ચ ઘટશે એટલે ચોખ્ખો નફો વધશે.
• બજારનો અભાવ: ગામડામાં ઓર્ગેનિકના ભાવ મળતા નથી.
  • સમાધાન: સીધા શહેરી ગ્રાહકો સાથે જોડાવો અથવા FPO (Farmer Producer Organization) બનાવો.
• મજૂરી ખર્ચ: નીંદણ કાઢવા માટે મજૂરોની જરૂર પડે છે.
  • સમાધાન: યાંત્રિક સાધનો અને મલ્ચિંગનો ઉપયોગ કરો.

ભાગ 9: સરકારી યોજનાઓ (Government Schemes)

સરકાર પણ હવે ઓર્ગેનિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.

1. Paramparagat Krishi Vikas Yojana (PKVY): આ યોજના હેઠળ ખેડૂતોને ઓર્ગેનિક ખેતી માટે ક્લસ્ટર બનાવવા અને સર્ટિફિકેશન માટે હેક્ટર દીઠ ₹50,000 સુધીની સહાય મળે છે.
2. ગાય નિભાવ ખર્ચ: ગુજરાત સરકાર પ્રાકૃતિક ખેતી કરતા ખેડૂતને એક ગાયના નિભાવ માટે માસિક ₹900 ની સહાય આપે છે.
3. જીવામૃત કીટ: ડ્રમ અને અન્ય સાધનો ખરીદવા માટે સબસિડી મળે છે.

ધરતી બચાવો, ભવિષ્ય બચાવો

અંતમાં, Organic Farming એ માત્ર પૈસા કમાવવાનો રસ્તો નથી, પણ પુણ્યનું કામ છે. જ્યારે તમે ઝેરમુક્ત ખેતી કરો છો, ત્યારે તમે સમાજને સ્વાસ્થ્ય આપો છો અને આવનારી પેઢી માટે જમીનને ફળદ્રુપ રાખો છો.

શરૂઆત નાની કરો, પણ કરો. પ્રકૃતિ પર ભરોસો રાખો, તે તમને ક્યારેય ભૂખ્યા નહીં રાખે. રાસાયણિક ખેતીનું ‘વ્યસન’ છોડીને પ્રાકૃતિક ખેતીના ‘અમૃત’ તરફ વળવાનો આ જ યોગ્ય સમય છે.

શું તમે ઓર્ગેનિક ખેતી શરૂ કરવા માંગો છો? તમને કયા સ્ટેપમાં મુશ્કેલી લાગે છે? કોમેન્ટ બોક્સમાં તમારા પ્રશ્નો પૂછો. અમે અને અમારા કૃષિ નિષ્ણાતો તમને મદદ કરવા તૈયાર છીએ.

જય કિસાન, જય ગૌમાતા!

FAQs: