બીમારીના સમયે ડૉક્ટર દ્વારા લખી આપવામાં આવતી દવાઓ દર્દી માટે જીવનરક્ષક સાબિત થાય છે. પરંતુ, જો એ જ દવા નકલી કે નબળી ગુણવત્તાવાળી (Spurious/Substandard) નીકળે તો? આ વિચાર માત્ર જ ધ્રુજારી લાવી દે તેવો છે. તાજેતરમાં ડ્રગ્સ કંટ્રોલર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા (DCGI) અને વિવિધ તપાસ એજન્સીઓના અહેવાલો અનુસાર, બજારમાં ટોચની બ્રાન્ડ્સના નામે નકલી દવાઓ વેચવાનું આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનું મોટું કૌભાંડ સામે આવ્યું છે. આવી દવાઓ રોગ મટાડવાના બદલે લીવર અને કિડનીને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
હવે સામાન્ય નાગરિકો માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે મેડિકલ સ્ટોર પરથી ખરીદેલી દવા અસલી છે કે નકલી તે ઘરે બેઠા કેવી રીતે નક્કી કરવું? સ્વાસ્થ્ય અને ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રના નિષ્ણાંતો (Medical Experts) આ બાબતે કેટલાક અત્યંત સરળ વૈજ્ઞાનિક અને વહીવટી રસ્તાઓ બતાવે છે, જેનાથી તમે પળવારમાં દવાની સચ્ચાઈ જાણી શકો છો. આજના આ અતિ મહત્વપૂર્ણ અવેરનેસ બ્લોગમાં આપણે Original Duplicate Medicine Verification ના વિષય પર વિગતવાર ચર્ચા કરીશું. કેન્દ્ર સરકારના નવા નિયમો શું છે, પેકેજિંગ પર કઈ વિગતો ચકાસવી અને ડિજિટલ માધ્યમથી દવાનું ઓડિટ કેવી રીતે કરવું તેની સંપૂર્ણ ગાઈડ નીચે મુજબ છે.
Original Duplicate Medicine Verification: અસલી દવા ઓળખવાની ૪ રીતો
ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ અને ડ્રગ ઇન્સ્પેક્ટર્સના જણાવ્યા અનુસાર, કોઈપણ સામાન્ય ગ્રાહક સ્ટ્રીપ (દવાની પટ્ટી) ખરીદતી વખતે નીચે મુજબના પેરામીટર્સ ચકાસીને નકલી દવાનો શિકાર બનતા બચી શકે છે:
૧. QR Code અને બારકોડ સ્કેનિંગ (The Digital Shield)
કેન્દ્ર સરકારના આરોગ્ય મંત્રાલયના પરિપત્ર અનુસાર, દેશની ટોચની ૩૦૦ થી વધુ અગ્રણ્ય જીવનરક્ષક દવાઓ (જેમ કે એન્ટીબાયોટીક્સ, પેઇન કિલર્સ અને હાર્ટની દવાઓ) ના પેકેજિંગ પર QR Code (Quick Response Code) અથવા બારકોડ છાપવો સત્તાવાર રીતે ફરજિયાત કરવામાં આવ્યો છે.
૨. સ્પેલિંગ અને લોગોની બારીક ચકાસણી (Spelling Errors)
નકલી દવા બનાવતા ગુનેગારો અદલાબદલી કરતી વખતે પ્રખ્યાત કંપનીઓના નામના સ્પેલિંગમાં સામાન્ય ફેરફાર કરે છે, જેથી તેઓ કાનૂની કોપીરાઇટ એક્ટથી બચી શકે અને ગ્રાહકો છેતરાઈ જાય.
- ઉદાહરણ તરીકે: ‘Crocin’ ના બદલે ‘Crocin’ નો સ્પેલિંગ ‘Corcin’ અથવા ‘Voveran’ ના બદલે ‘Voveron’ લખેલું હોઈ શકે છે. દવાની પટ્ટી પર કંપનીનો લોગો, રંગનું માળખું અને ફોન્ટની સાઈઝ અસલી દવા કરતાં સહેજ ઝાંખી અથવા અલગ દેખાશે.
૩. પ્રાઇસ ટેગ અને એક્સપાયરી ડેટનું મોનિટરિંગ
અસલી દવાની પટ્ટી પર બેચ નંબર, મેન્યુફેક્ચરિંગ ડેટ અને એક્સપાયરી ડેટ ખૂબ જ સ્પષ્ટ અને મશીન-પ્રિન્ટેડ હોય છે. નકલી દવામાં ઘણીવાર આ તારીખો પર બીજી શાહીથી ઓવર-પ્રિન્ટિંગ કે ચેકચેક કરેલી જોવા મળે છે. ઉપરાંત, જો કોઈ મેડિકલ સ્ટોર વાળો બજાર કિંમત (MRP) કરતાં અસાધારણ મોટું ડિસ્કાઉન્ટ (જેમ કે ૪૦% થી ૫૦% છૂટ) આપતો હોય, તો ગ્રાહકોએ સાવધ થઈ જવું જોઈએ.
૪. દવાનો ભૌતિક આકાર (Physical Aesthetics)
જો તમે નિયમિત કોઈ ચોક્કસ ટેબ્લેટ કે કેપ્સ્યુલ લેતા હોવ, તો તેના ભૌતિક દેખાવ પર નજર રાખો:
- દવાનો આકાર અસમાન હોય, ગોળીઓ પર તિરાડ પડેલી હોય અથવા તેનો પાવડર બની જતો હોય.
- સિઝનલ ફેરફાર વગર દવાનો સ્વાદ કે સુગંધ અસાધારણ રીતે બદલાઈ ગઈ હોય.
- સિરોપ (લિક્વિડ દવા) ની બોટલના તળિયે કચરો જામી ગયો હોય, તો તે નકલી અથવા એક્સપાયર થયેલી હોવાની પૂરી શક્યતા છે.
પકડાયા પછી કાનૂની માળખું: ગ્રાહકોના અધિકારો
જો કોઈ ગ્રાહકને દવાની ગુણવત્તા પર સહેજ પણ શંકા જાય, તો તેઓ ગ્રાહક સુરક્ષા ધારા હેઠળ નીચે મુજબના સત્તાવાર પગલાં લઈ શકે છે: ૧. પાકા બિલનો આગ્રહ: મેડિકલ સ્ટોર પરથી દવા ખરીદતી વખતે હંમેશા ‘Retail Cash Memo’ એટલે કે પાકું બિલ લો, જેમાં દવાનો બેચ નંબર અને એક્સપાયરી ડેટ સ્પષ્ટ લખેલી હોય. બિલ વિના કોઈ પણ કાનૂની કેસ મજબૂત થઈ શકતો નથી. ૨. ડ્રગ ઇન્સ્પેક્ટરને ફરિયાદ: તમે રાજ્યના ખોરાક અને ઔષધ નિયમન તંત્ર (Food and Drugs Control Administration – FDCA) ની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર જઈને ઓનલાઈન ફરિયાદ નોંધાવી શકો છો. ડ્રગ ઇન્સ્પેક્ટર તે મેડિકલ સ્ટોર પરથી સેમ્પલ લઈને લેબોરેટરી ઓડિટ માટે મોકલશે.
આરોગ્ય અને તબીબી ક્ષેત્રમાં જાગૃતિ એ જ સૌથી મોટી સુરક્ષા છે. પ્રવર્તમાન ની આ માર્ગદર્શિકા સ્પષ્ટ કરે છે કે માત્ર ટેકનોલોજી અને સ્માર્ટફોનનો સાચો ઉપયોગ કરીને આપણે નકલી દવાઓના જીવલેણ વેપારને રોકી શકીએ છીએ. દવા હંમેશા રજીસ્ટર્ડ અને ભરોસાપાત્ર ફાર્મસી સ્ટોર પરથી જ ખરીદવાનો આગ્રહ રાખો. જો દવામાં કોઈ વિસંગતતા જણાય તો તેને ફેંકી દેવાના બદલે જવાબદાર પ્રશાસનને તેની જાણ કરો, જેથી અન્યોનો કિંમતી જીવ બચાવી શકાય.
વારંવાOriginal Duplicate Medicine Verification (FAQs):
દવાની પટ્ટી પરથી ઓનલાઈન ક્યુઆર કોડ સ્કેન કરવા માટે કઈ એપ શ્રેષ્ઠ ગણાય?
કોઈપણ વિશિષ્ટ થર્ડ-પાર્ટી એપ્લિકેશન ડાઉનલોડ કરવાના બદલે સ્માર્ટફોનમાં ઇન-બિલ્ટ આવતા Google Lens અથવા સરકારી હેલ્થ પોર્ટલની સત્તાવાર લિંક્સનો ઉપયોગ કરવો સર્વોત્તમ અને સુરક્ષિત છે.
શું ઓનલાઈન એપ્સ (ઈ-ફાર્મસી) પરથી મંગાવેલી દવાઓ નકલી હોઈ શકે?
પ્રતિષ્ઠિત અને સરકાર માન્ય લાયસન્સ ધરાવતી ઈ-ફાર્મસી એપ્સ કડક વહીવટી મોનિટરિંગ અને બેચ ઓડિટ હેઠળ કામ કરે છે, જેથી ત્યાં નકલી દવાની શક્યતા ઓછી હોય છે. તેમ છતાં, હોમ ડિલિવરી મેળવતી વખતે પાકું બિલ અને પેકેજિંગ સીલ બરાબર ચેક કરવું અનિવાર્ય છે.
જો કોઈ બુટલેગર કે નકલી દવાનો વેપારી પકડાય તો કયા કાયદા હેઠળ કાનૂની કાર્યવાહી થાય છે?
ભારતમાં નકલી દવાઓનું ઉત્પાદન કે વેચાણ કરવું એ ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ એક્ટ (Drugs and Cosmetics Act) હેઠળ બિન-જામીનપાત્ર ગુનો છે. ગુનો સાબિત થવા પર આરોપીને આજીવન કેદની સજા અને ભારે નાણાકીય દંડની કાનૂની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.