કરોડોનો ખર્ચ છતાં કામ અધૂરું! પાલનપુરના માનસરોવરના ઉતાવળા લોકાર્પણનું શું છે સત્ય?

ગુજરાતના સરહદી જિલ્લા બનાસકાંઠાનું મુખ્ય મથક પાલનપુર તેની નવાબી સંસ્કૃતિ, ઐતિહાસિક ઇમારતો અને અત્તરની સુગંધ માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. આ જ પાલનપુરની શાન ગણાતા અને શહેરના હાર્દ સમાન ઐતિહાસિક ‘માનસરોવર તળાવ’ ના બ્યુટીફિકેશન પ્રોજેક્ટનું તાજેતરમાં લોકાર્પણ કરવામાં આવ્યું. પરંતુ, વિકાસનો આ ઉત્સવ ઉજવાવાને બદલે એક મોટા રાજકીય, સામાજિક અને વહીવટી વિવાદનું કેન્દ્ર બની ગયો છે.

સરકાર તરફથી રૂપિયા 8 કરોડ જેટલી માતબર ગ્રાન્ટ ફાળવવામાં આવી હોવા છતાં, માનસરોવરનું કામ હજુ સાવ અધૂરું છે. સ્થાનિક નગરપાલિકાની ટર્મ પૂરી થવાના આરે હોવાથી, માત્ર રાજકીય જશ ખાટવાની ઉતાવળમાં અધૂરા કામે જ તળાવનું લોકાર્પણ કરી દેવામાં આવ્યું હોવાના ગંભીર આક્ષેપો લાગ્યા છે. વાત માત્ર અધૂરા કામ પૂરતી સીમિત નથી રહી; પાલનપુરમાં લોકશાહીના મૂલ્યોને ઠેસ પહોંચાડતા દ્રશ્યો પણ જોવા મળ્યા, જ્યારે અધૂરા કામનો વિરોધ કરવા પહોંચેલા વિપક્ષી નેતાઓ અને નગરસેવકોની પોલીસે બળજબરીપૂર્વક અટકાયત કરી લીધી.

1. ઐતિહાસિક ધરોહર: નવાબ સાહેબે ‘માનબાઈ’ ની યાદમાં બનાવેલું ‘માનસરોવર’

આજના આ વિવાદ અને રાજકીય ખેંચતાણને યોગ્ય પરિપ્રેક્ષ્યમાં સમજવા માટે માનસરોવરનો ગૌરવવંતો ઇતિહાસ જાણવો અત્યંત જરૂરી છે. પાલનપુર કોઈ રાતોરાત સિમેન્ટ-કોંક્રિટથી બનેલું શહેર નથી; તે સદીઓનો ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક વારસો ધરાવતું જીવંત નગર છે.

પાલનપુર પર વર્ષો સુધી ઝાલોરી વંશના નવાબોનું શાસન રહ્યું હતું. આ નવાબો માત્ર વહીવટ કે યુદ્ધો માટે જ નહીં, પરંતુ પ્રજાલક્ષી કાર્યો અને આર્કિટેક્ચર માટે પણ ખૂબ જાણીતા હતા. ઇતિહાસના દસ્તાવેજોમાં નોંધાયેલું છે કે, પાલનપુરના તત્કાલીન નવાબ સાહેબે ‘માનબાઈ’ ની યાદમાં આ માનસરોવર તળાવનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. શા માટે બન્યું હતું માનસરોવર? બનાસકાંઠા જિલ્લો ભૌગોલિક રીતે અર્ધ-શુષ્ક (Semi-arid) પ્રદેશમાં આવે છે. પ્રાચીન સમયમાં પાલનપુરમાં પીવાના પાણીની અને સિંચાઈની ભારે અછત રહેતી હતી. વરસાદી પાણીનો મહત્તમ સંગ્રહ કરવા, શહેરનું ભૂગર્ભ જળ સ્તર (Groundwater Table) ઊંચું લાવવા અને ઉનાળાની કાળઝાળ ગરમીમાં પ્રજાને પીવાનું મીઠું પાણી પૂરું પાડવાના ઉમદા આશયથી આ વિશાળ સરોવર ખોદાવવામાં આવ્યું હતું. તે માત્ર એક જળાશય નહોતું, પરંતુ તે પાલનપુરની સંસ્કૃતિ, સામાજિક જીવન અને નવાબી પરંપરાનું એક જીવંત પ્રતીક હતું.

પરંતુ, સમયના વહેવા સાથે અને આધુનિકીકરણની દોટમાં આ ઐતિહાસિક તળાવ તંત્રની ઘોર બેદરકારીનો ભોગ બન્યું. ધીમે ધીમે તેમાં ગંદકી જમા થવા લાગી, શહેરની ગટરોના ગંદા પાણી તેમાં ભળવા લાગ્યા અને તે શહેરનો સૌથી મોટો ‘ઉકરડો’ બની ગયું હતું. આ ઐતિહાસિક વારસાને પુનર્જીવિત કરવા અને તેને પર્યટન સ્થળ તરીકે વિકસાવવા માટે જ સરકાર દ્વારા કરોડો રૂપિયાની ગ્રાન્ટ ફાળવવામાં આવી હતી.

2. પ્રોજેક્ટની જાહેરાત અને કરોડો રૂપિયાની ગ્રાન્ટ: જનતાને બતાવાયેલા સપના

જ્યારે પાલનપુર નગરપાલિકા દ્વારા માનસરોવરના બ્યુટીફિકેશન પ્રોજેક્ટની જાહેરાત થઈ, ત્યારે પાલનપુરની જનતામાં એક આશાનો સંચાર થયો હતો. સરકાર તરફથી આશરે 8 કરોડ રૂપિયાની માતબર રકમ આ પ્રોજેક્ટ માટે મંજૂર કરવામાં આવી હતી.

પ્રોજેક્ટ હેઠળ કયા આકર્ષક વચનો આપવામાં આવ્યા હતા?

• શુદ્ધ જળસંચય: આસપાસની ગટર લાઈનોને ડાયવર્ટ કરી, તળાવમાં માત્ર ચોમાસાનું શુદ્ધ વરસાદી પાણી જમા થાય તેવી ડ્રેનેજ વ્યવસ્થા ગોઠવવી.
• વોકિંગ ટ્રેક અને ગાર્ડન: નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય માટે તળાવની ફરતે આધુનિક પેવર બ્લોક વાળો વિશાળ વોકિંગ અને જોગિંગ ટ્રેક બનાવવો, સાથે જ બેસવા માટે ગઝેબો અને સુંદર લેન્ડસ્કેપિંગ કરવું.
• આકર્ષક લાઇટિંગ: રાત્રિના સમયે તળાવનો નજારો આહલાદક લાગે તે માટે અદ્યતન ઇલેક્ટ્રિફિકેશન અને ડેકોરેટિવ લાઇટ્સ લગાવવી.
• પર્યટન સ્થળ: પાલનપુર અને આસપાસના ગ્રામ્ય વિસ્તારના લોકો રજાના દિવસોમાં પરિવાર સાથે સમય વિતાવી શકે તેવું અદ્યતન પિકનિક સ્પોટ (Picnic Spot) વિકસાવવું.

નગરપાલિકાના શાસકોએ આ પ્રોજેક્ટને લઈને વિકાસના મોટા મોટા દાવાઓ કર્યા હતા. પરંતુ ગ્રાઉન્ડ ઝીરો પર જ્યારે આ પ્રોજેક્ટનું અમલીકરણ શરૂ થયું, ત્યારે ધીમે ધીમે આ દાવાઓની પોલ ખુલવા લાગી. ગોકળગાયની ગતિએ ચાલતું કામ અને વપરાઈ રહેલા મટિરિયલની નબળી ગુણવત્તા બાબતે સ્થાનિકોમાં કચવાટ શરૂ થઈ ચૂક્યો હતો, જેણે લોકાર્પણના દિવસે એક મોટો વિસ્ફોટ સર્જ્યો.

3. ગ્રાઉન્ડ ઝીરોની વાસ્તવિકતા: ગટરના પાણી, રખડતા ઢોર અને વીતેલી મુદ્દત

વિકાસના કાગળ પરના દાવાઓ અને જમીની વાસ્તવિકતા વચ્ચે કેટલો મોટો તફાવત છે, તેનું જીવંત ઉદાહરણ આજનું માનસરોવર છે.

મુદ્દત પૂર્ણ છતાં કામ અધૂરું: સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, માનસરોવરના બ્યુટીફિકેશનનું કામ પૂર્ણ કરવા માટે કોન્ટ્રાક્ટરને 30 ઓક્ટોબર સુધીની મુદ્દત આપવામાં આવી હતી. આ મુદ્દત વીતી ગયાને લાંબો સમય પસાર થઈ ગયો હોવા છતાં, તળાવનું મૂળભૂત સિવિલ વર્ક હજુ પણ પૂર્ણ થઈ શક્યું નથી.

ગટરના પાણી અને દુર્ગંધ: સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે જે તળાવને શુદ્ધ પાણીથી ભરવાના સપના બતાવવામાં આવ્યા હતા, તેમાં આજે પણ શહેરની ગટરોના ગંદા અને દુર્ગંધ મારતા પાણી બેરોકટોક ઠલવાઈ રહ્યા છે. વોટર પ્યુરિફિકેશન કે ડ્રેનેજ ડાયવર્ઝનનું કામ માત્ર કાગળ પર જ રહી ગયું હોય તેવું દ્રશ્યમાન થાય છે.

અસામાજિક તત્વો અને રખડતા પ્રાણીઓનો અડ્ડો: 8 કરોડના ખર્ચે બની રહેલું આ તળાવ હાલમાં ભુંડ, રખડતા શ્વાન અને પશુઓનું આશ્રયસ્થાન બની ગયું છે. એટલું જ નહીં, સાફ-સફાઈ અને સુરક્ષાના અભાવે આ ઐતિહાસિક સ્થળ હવે જુગારીઓ અને દારૂડિયાઓ માટે એક ‘સલામત અડ્ડો’ બની ગયું હોવાની વ્યાપક ફરિયાદો સ્થાનિક રહીશો કરી રહ્યા છે. જે જગ્યાએ બાળકો અને પરિવારોએ ફરવા આવવાનું હતું, ત્યાં અસામાજિક તત્વોનો જમાવડો છે.

4. વિવાદનું મૂળ: પાલિકાની ટર્મ પૂરી થવાની લાયમાં ઉતાવળું લોકાર્પણ

સામાન્ય રીતે કોઈપણ મોટા સરકારી કે પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટનું લોકાર્પણ ત્યારે જ કરવામાં આવે છે જ્યારે તેનું કામ 100% પૂર્ણ થઈ ગયું હોય, તેનું સેફ્ટી ટેસ્ટિંગ થઈ ગયું હોય અને સંબંધિત એન્જિનિયરિંગ વિભાગ દ્વારા સત્તાવાર રીતે ‘કમ્પ્લીશન સર્ટિફિકેટ’ (Completion Certificate) આપવામાં આવ્યું હોય. પરંતુ પાલનપુરના માનસરોવર પ્રોજેક્ટમાં આ તમામ નિયમો અને પ્રોટોકોલને નેવે મૂકી દેવામાં આવ્યા.

શા માટે કરવામાં આવી આટલી ઉતાવળ? મીડિયા રિપોર્ટ્સ (GSTV અને અન્ય ન્યૂઝ ચેનલ્સ) અને જાગૃત નાગરિકોના આક્ષેપો અનુસાર, આ ઉતાવળ પાછળ કોઈ પ્રજાલક્ષી ઉદ્દેશ્ય નહીં, પરંતુ શુદ્ધ રાજકીય સ્વાર્થ છુપાયેલો છે. પાલનપુર નગરપાલિકાની વર્તમાન બોડી (શાસક પક્ષ) ની પાંચ વર્ષની ટર્મ ટૂંક સમયમાં પૂર્ણ થવા જઈ રહી છે.

રાજકારણમાં એક અલિખિત નિયમ હોય છે કે ‘જે પટ્ટી કાપે, જશ તેનો’. વર્તમાન પદાધિકારીઓ અને શાસક પક્ષના નેતાઓ ઈચ્છતા હતા કે તેમની ટર્મ પૂરી થાય તે પહેલા માનસરોવરનું લોકાર્પણ કોઈપણ ભોગે તેમના જ હસ્તે થઈ જાય, જેથી આગામી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની ચૂંટણીઓમાં તેઓ આ પ્રોજેક્ટને પોતાની ‘ઐતિહાસિક સિદ્ધિ’ તરીકે ગણાવીને મતો માંગી શકે. આ ‘ક્રેડિટ વોર’ (Credit War) અને ફોટો પડાવવાની લાયમાં પ્રોજેક્ટની ગુણવત્તા, લોકોની સુરક્ષા અને અધૂરા કામને સાવ નજરઅંદાજ કરી દેવામાં આવ્યા.

5. લોકાર્પણ પૂર્વેનો હાઈવોલ્ટેજ ડ્રામા: તકતીમાં નામ છતાં વિપક્ષને નો-એન્ટ્રી!

લોકાર્પણના દિવસે પાલનપુરમાં જે રાજકીય અને પોલીસ ડ્રામા જોવા મળ્યો, તે લોકશાહીની તંદુરસ્તી માટે અત્યંત શરમજનક અને આઘાતજનક હતો. જ્યારે વિપક્ષી નેતાઓ અને જાગૃત કોર્પોરેટરોને આ અધૂરા કામના લોકાર્પણ વિશે જાણ થઈ, ત્યારે તેઓએ જનતાના હિતમાં લોકશાહી ઢબે તેનો શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કરવાનું નક્કી કર્યું.

અપમાનજનક વર્તન અને પ્રોટોકોલનો ભંગ: સૌથી આશ્ચર્યજનક અને હાસ્યાસ્પદ બાબત એ હતી કે પ્રોજેક્ટ સ્થળે જે લોકાર્પણની તકતી (Inauguration Plaque) લગાવવામાં આવી હતી, તેમાં સરકારી પ્રોટોકોલ મુજબ વિપક્ષી નેતાઓ અને નગરસેવકોના નામ સ્પષ્ટપણે કોતરેલા હતા. તેમ છતાં, જ્યારે આ નગરસેવકો કાર્યક્રમ સ્થળે પહોંચ્યા, ત્યારે તેમને પ્રવેશદ્વાર પર જ અટકાવી દેવામાં આવ્યા. જે ઐતિહાસિક પ્રોજેક્ટની તકતી પર તમારું નામ સન્માનપૂર્વક લખાયેલું હોય, ત્યાં જ તમને એન્ટ્રી ન મળે, તે ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિઓનું ઘોર અપમાન હતું.

પોલીસની દમનકારી નીતિ: વિપક્ષી નેતાઓએ ત્યાં ઉપસ્થિત રહીને અધૂરા કામનો મુદ્દો ઉઠાવીને આક્ષેપો કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યાં જ પોલીસ તંત્ર હરકતમાં આવી ગયું. પોલીસે લોકાર્પણ સ્થળે મંત્રી કે અન્ય મોટા નેતાઓ પહોંચે તે પહેલાં જ વિપક્ષી કોર્પોરેટરો અને કાર્યકરોની બળજબરીપૂર્વક અટકાયત (Detention) કરી લીધી. તેમને પોલીસ વાનમાં બેસાડીને પોલીસ મથકે લઈ જવામાં આવતા સ્થાનિક લોકો અને કાર્યકરોમાં ભારે આક્રોશ જોવા મળ્યો હતો.

સ્થાનિક નાગરિકો અને રાજકીય વિશ્લેષકોમાં એવો સ્પષ્ટ સૂર ઉઠ્યો છે કે, “વિકાસના નામે યોજાયેલા આ લોકાર્પણના પવિત્ર અવસરે લોકશાહી ઢબે થતા વિરોધને પોલીસના જોરે દબાવી દેવામાં આવ્યો છે.” પોલીસનો ઉપયોગ કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે થવો જોઈએ, શાસક પક્ષની નિષ્ફળતાઓને ઢાંકવા કે વિપક્ષનો અવાજ દબાવવા માટે નહીં. આ ઘટના બાદ અધૂરા લોકાર્પણ કરતા પોલીસની આ એકતરફી કાર્યવાહી પાલનપુરમાં વધુ ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની છે.

6. શહેરી વિકાસ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એન્જિનિયરિંગ નિષ્ણાતોનો મત

આ પ્રકારના ‘અધૂરા લોકાર્પણ’ ના કિસ્સાઓ માત્ર રાજકીય દ્રષ્ટિએ જ નહીં, પરંતુ એન્જિનિયરિંગ અને પબ્લિક સેફ્ટી (જાહેર સુરક્ષા) ની દ્રષ્ટિએ પણ અત્યંત જોખમી અને ગેરકાયદેસર છે. અર્બન ડેવલપમેન્ટ અને સિવિલ એન્જિનિયરિંગના એક્સપર્ટ્સ આ બાબતને ખૂબ ગંભીરતાથી જુએ છે.

1. પબ્લિક સેફ્ટીનું ગંભીર જોખમ (Risk to Public Safety): જ્યારે કોઈ તળાવ, બગીચો કે વોકિંગ ટ્રેકનું કામ 100% પૂર્ણ ન હોય અને તેને જાહેર જનતા માટે ખુલ્લો મૂકી દેવામાં આવે, ત્યારે ત્યાં જીવલેણ અકસ્માત થવાની પૂરી સંભાવના રહે છે. ખુલ્લા પડેલા ઇલેક્ટ્રિક વાયરો, અધૂરા ખોદકામ, કોંક્રિટના મિક્સર મશીનો, કે અસ્થિર પાળાઓ ત્યાં રમવા આવતા બાળકો અને ચાલવા આવતા વૃદ્ધો માટે અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.

2. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું આયુષ્ય ઘટે છે (Reduced Lifespan of Infrastructure): સિવિલ એન્જિનિયરિંગના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો મુજબ, કોઈપણ સ્ટ્રક્ચર જ્યાં સુધી સંપૂર્ણ રીતે ‘ક્યોરિંગ’ (Curing – પાણી પાઈને મજબૂત કરવાની પ્રક્રિયા) અને ફિનિશિંગ ન પામે, ત્યાં સુધી તેના પર ભાર ન આપવો જોઈએ કે તેનો ઉપયોગ શરૂ ન કરવો જોઈએ. અધૂરા પ્રોજેક્ટનો ઉપયોગ શરૂ થતાં જ તેમાં ટૂટ-ફૂટ જલ્દી થાય છે, પેવર બ્લોક્સ બેસી જાય છે, અને આખરે કરોડો રૂપિયાના સરકારી નાણાંનો જળ-અભિષેક થઈ જાય છે.

3. પ્રોજેક્ટ ક્યારેય પૂરો ન થવાની માનસિકતા (The Unfinished Legacy): ભારતમાં સરકારી બાબુઓ અને કોન્ટ્રાક્ટરોની માનસિકતા એવી હોય છે કે એકવાર લોકાર્પણની રીબીન કપાઈ ગઈ અને મંત્રીશ્રીએ ફોટા પડાવી લીધા, એટલે પ્રોજેક્ટનું કામ પૂરું થઈ ગયું! અધૂરા કામે લોકાર્પણ થયા પછી કોન્ટ્રાક્ટરને મોટાભાગનું પેમેન્ટ ચૂકવી દેવામાં આવે છે અને બાકી રહેલું કામ કાયમ માટે છૂટી જાય છે. માનસરોવરના કિસ્સામાં પણ પાલનપુરના લોકોને ડર છે કે લોકાર્પણ થઈ ગયા પછી હવે જે ગટર વ્યવસ્થા અને સફાઈનું કામ અધૂરું છે, તે ક્યારેય પૂરું નહીં થાય અને કોન્ટ્રાક્ટર હાથ અદ્ધર કરી દેશે.

7. જાગૃત નાગરિકોનો રોષ અને ભ્રષ્ટાચારના સંગીન આક્ષેપો

માનસરોવરનું લોકાર્પણ ભલે શાસક પક્ષના નેતાઓએ હસી-ખુશીથી કરી લીધું હોય, પરંતુ પાલનપુરની સમજદાર જનતા આ ‘વિકાસ’ ના દેખાવાને અને ભ્રષ્ટાચારની ગંધને સારી રીતે સમજી ગઈ છે. સોશિયલ મીડિયા અને સ્થાનિક ન્યૂઝ ચેનલોના ગ્રાઉન્ડ રિપોર્ટિંગમાં નાગરિકોનો રોષ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યો છે.

નાગરિકોના મુખ્ય સવાલો અને આક્ષેપો:

1. 8 કરોડ રૂપિયા ક્યાં ગયા? સરકાર તરફથી બ્યુટીફિકેશન માટે 8 કરોડ રૂપિયા જેટલી માતબર રકમ ફાળવવામાં આવી હતી. જો કામ જ અધૂરું છે, પાળાઓ બરાબર બન્યા નથી, ગટરના પાણી બંધ થયા નથી, તો આટલું મોટું ફંડ ક્યાં અને કોના ખિસ્સામાં વપરાયું?
2. ભ્રષ્ટાચારની બૂ: ઉતાવળમાં કરવામાં આવેલા કામમાં હલકી કક્ષાનું મટિરિયલ વપરાયું હોવાના સીધા આક્ષેપો થઈ રહ્યા છે. કોન્ટ્રાક્ટર, નગરપાલિકાના અધિકારીઓ અને શાસકો વચ્ચેની મિલીભગતથી મોટો ભ્રષ્ટાચાર આચરાયો હોવાની આશંકા જાગૃત નાગરિકો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
3. પારદર્શિતાનો સદંતર અભાવ: પ્રોજેક્ટની મૂળ ડિઝાઇન શું હતી, ફાળવાયેલું બજેટ ક્યાં ખર્ચાયું અને ખર્ચાયેલી રકમનો કોઈ સ્પષ્ટ હિસાબ જનતા સમક્ષ મૂકવામાં આવ્યો નથી.

જાગૃત નાગરિકો અને સામાજિક કાર્યકરો હવે માંગ કરી રહ્યા છે કે આ સમગ્ર માનસરોવર પ્રોજેક્ટનું તટસ્થ થર્ડ પાર્ટી ઓડિટ (Third-Party Audit) અથવા સ્ટેટ વિજિલન્સ કમિશન (State Vigilance Commission) દ્વારા ઝીણવટભરી તપાસ થવી જોઈએ. ઐતિહાસિક ધરોહરના નામે પ્રજાના પરસેવાની કમાણી અને ટેક્સના પૈસાનો આ રીતે દુરુપયોગ થાય તે કોઈપણ સંજોગોમાં ચલાવી લઈ શકાય નહીં.

8. લોકશાહીમાં વિરોધનો અધિકાર: પોલીસ તંત્રનો દુરુપયોગ કેટલો વ્યાજબી?

માનસરોવરના આ વિવાદે માત્ર એક અધૂરા પ્રોજેક્ટ પૂરતો સીમિત ન રહેતા, એક બીજો મોટો રાજકીય અને કાનૂની પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે — લોકશાહીમાં શાસક પક્ષ સામે વિરોધ કરવાનો અધિકાર (Right to Protest).

ભારતીય બંધારણ (Constitution of India) દરેક નાગરિક અને વિશેષ કરીને ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓને શાંતિપૂર્ણ રીતે પોતાનો વિરોધ નોંધાવવાનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે. નગરસેવકો (Corporators) એ પ્રજા દ્વારા સીધા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ છે. જો તેઓ જુએ છે કે પ્રજાના પૈસા વેડફાઈ રહ્યા છે, કોન્ટ્રાક્ટર કામ ચોરી કરી રહ્યો છે અને અધૂરા કામનું લોકાર્પણ થઈ રહ્યું છે, તો તંત્રને પ્રશ્ન પૂછવો અને જનતા સમક્ષ સત્ય લાવવું એ તેમની નૈતિક અને કાયદાકીય ફરજ છે.

પરંતુ પાલનપુરમાં પોલીસે જે રીતે એડવાન્સમાં જ વિપક્ષી નેતાઓની અટકાયત કરી, તે દર્શાવે છે કે વહીવટી તંત્ર કોઈપણ પ્રકારનો પ્રશ્ન સાંભળવા કે વિરોધ સહન કરવા તૈયાર નથી. જ્યારે શાસકો સત્તાના નશામાં પોલીસતંત્રનો દુરુપયોગ વિરોધી અવાજોને કચડવા માટે કરે છે, ત્યારે તે સરમુખત્યારશાહીની (Dictatorship) શરૂઆત ગણાય છે.

નિષ્ણાતોના મતે, જો માનસરોવરનું કામ 100% પ્રામાણિકતાથી અને ગુણવત્તાયુક્ત રીતે પૂરું થયું હોત, તો શાસકોએ ખુલ્લા દિલે વિપક્ષને કાર્યક્રમમાં આવકારવા જોઈતા હતા અને તેમને કામ બતાવીને ગર્વ અનુભવવો જોઈતો હતો, નહીં કે તેમને કાર્યક્રમ પહેલા જ જેલભેગા કરવા પડે. પોલીસનો આ ડર જ સાબિત કરે છે કે દાળમાં કંઈક કાળું ચોક્કસ છે.

9. પાલનપુરનું ભવિષ્ય અને તંત્રની જવાબદારી: હવે આગળ શું?

માનસરોવર એ પાલનપુરની માત્ર ભૂગોળ નથી, તે અહીંનો આત્મા છે. સદીઓ પૂર્વે નવાબ સાહેબે જે દીર્ઘદ્રષ્ટિથી આ તળાવનું નિર્માણ કર્યું હતું, આજના આધુનિક રાજનેતાઓ અને એન્જિનિયરો તે દ્રષ્ટિ અને પ્રામાણિકતા કેળવવામાં સદંતર નિષ્ફળ સાબિત થઈ રહ્યા છે.

આ વિવાદમાંથી બહાર આવવા માટે તંત્રએ શું કરવું જોઈએ?

1. જવાબદારી અને એકાઉન્ટેબિલિટી નક્કી થવી જોઈએ: રાજ્ય સરકારના શહેરી વિકાસ વિભાગે (Urban Development Department) આ મામલે તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ કરવો જોઈએ. 30 ઓક્ટોબરની મુદ્દત વીત્યા પછી પણ કામ કેમ પૂરું ન થયું? અને અધૂરા કામે લોકાર્પણની મંજૂરી આપનારા જવાબદાર અધિકારીઓ (ચીફ ઓફિસર/એન્જિનિયર) અને કોન્ટ્રાક્ટર સામે કડક ખાતાકીય તપાસ થવી જોઈએ.
2. બાકીનું કામ સત્વરે અને ગુણવત્તા સાથે પૂર્ણ થાય: લોકાર્પણની ઔપચારિકતા ભલે પૂરી થઈ ગઈ હોય, પરંતુ નગરપાલિકાએ લેખિત બાંહેધરી આપવી જોઈએ કે આગામી 15 કે 30 દિવસમાં માનસરોવરનું બાકી રહેલું તમામ કામ (ખાસ કરીને ગટર લાઈનનું ડાયવર્ઝન અને સફાઈ) એ જ મંજૂર થયેલા બજેટમાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે અને કોન્ટ્રાક્ટરને ત્યાં સુધી અંતિમ પેમેન્ટ ચૂકવાશે નહીં.
3. ઐતિહાસિક ધરોહરને માન આપો: આધુનિકીકરણની આંધળી દોટમાં નવાબોના વારસાને ભૂંસી ન નાખતા, તળાવના મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર પર માનબાઈ અને નવાબ સાહેબના ઐતિહાસિક યોગદાનની એક સુંદર તકતી મૂકવી જોઈએ, જેથી આવનારી પેઢીઓ આ જળાશય પાછળના સમર્પણ અને શહેરના ઇતિહાસને યોગ્ય રીતે જાણી શકે.

વિકાસ એ કોઈ રાતોરાત બનતી જાદુઈ ઘટના નથી, તે એક નિરંતર, પ્રામાણિક અને પારદર્શક પ્રક્રિયા હોવી જોઈએ. પાલનપુર માનસરોવર બ્યુટીફિકેશન પ્રોજેક્ટનું આ ઉતાવળું અને વિવાદાસ્પદ લોકાર્પણ એ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે આપણા સિસ્ટમમાં જનહિત કરતાં ‘રાજકીય માઇલેજ’, ‘ચૂંટણીના ફાયદા’ અને ‘વોટબેંકની રાજનીતિ’ વધુ મહત્વના બની ગયા છે.

આશરે 8 કરોડ રૂપિયા જેવી માતબર રકમ ખર્ચવા છતાં જો પાલનપુરની જનતાને એક સ્વચ્છ, સુંદર, દુર્ગંધમુક્ત અને સંપૂર્ણ વિકસિત તળાવ ન મળી શકતું હોય, અને તેનો વિરોધ કરનારાઓનો અવાજ પોલીસતંત્રના જોરે દબાવી દેવામાં આવતો હોય, તો આને ‘સ્માર્ટ સિટી’ તરફની નહિ, પરંતુ વહીવટી વ્યવસ્થાના પતન તરફની ગતિ કહેવાય.

હવે જોવાનું એ રહે છે કે, પાલનપુર માનસરોવર પ્રોજેક્ટને લઈને સમગ્ર રાજ્યમાં ઊભા થયેલા આ વિવાદ વચ્ચે ઉચ્ચ કક્ષાએથી (ગાંધીનગરથી) તંત્ર તરફથી શું સ્પષ્ટતા આવે છે અને અધૂરા કામને પૂર્ણ કરવા તેમજ ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો અંગે કેવા કડક પગલાં લેવાય છે. પાલનપુરની જાગૃત જનતાએ પોતાના અધિકારો માટે અને શહેરની ઐતિહાસિક ધરોહરને બચાવવા માટે તંત્રને સતત સવાલો પૂછતા રહેવું પડશે, કારણ કે જનતાનું મૌન એ જ ભ્રષ્ટાચારનું સૌથી મોટું અને ફળદ્રુપ ખાતર છે.

Ishangi Panchal