સ્ક્રીનની દુનિયામાં ખોવાયેલો માણસ અને વડાપ્રધાનની ટકોર
આજે આપણે ૨૧મી સદીના ત્રીજા દાયકાના મધ્યમાં જીવી રહ્યા છીએ. વર્ષ ૨૦૨૬ ચાલી રહ્યું છે. ટેકનોલોજીએ આપણી જિંદગીમાં ક્રાંતિ લાવી દીધી છે. હાથમાં રહેલો સ્માર્ટફોન, કાંડા પરની સ્માર્ટવોચ અને આંખો સામે વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી (VR) – આ બધું હવે સામાન્ય બની ગયું છે. આપણે મંગળ ગ્રહ પર જવાની વાતો કરીએ છીએ, AI (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ) સાથે વાતો કરીએ છીએ, પણ શું આપણે આપણી જાત સાથે વાત કરીએ છીએ?
તાજેતરમાં, દેશના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ વિદ્યાર્થીઓ, યુવાનો અને દેશવાસીઓને એક બહુમૂલ્ય સલાહ આપી છે. એક કાર્યક્રમ દરમિયાન (સંભવિત રીતે ‘પરીક્ષા પે ચર્ચા’ અથવા યુવા સંમેલન), તેમણે કહ્યું હતું: “ટેકનોલોજીના ગુલામ ન બનો, સૂર્યોદય જોવાનો નિયમ બનાવો.”
આ વાક્ય સાંભળવામાં જેટલું સરળ લાગે છે, તેનો અર્થ એટલો જ ગૂઢ અને ગંભીર છે. આ માત્ર એક PM Modi Advice નથી, પરંતુ આજના સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે. આપણે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીએ છીએ કે ટેકનોલોજી આપણો ઉપયોગ કરી રહી છે? આપણે સવારે ઉઠીને સૌથી પહેલા સૂર્યને જોઈએ છીએ કે મોબાઈલની સ્ક્રીનને?
ભાગ ૧: ડિજિટલ ગુલામી – આજના યુગનું કડવું સત્ય (Digital Slavery)
વડાપ્રધાન મોદીએ “ગુલામ” શબ્દનો પ્રયોગ કેમ કર્યો? શું આપણે ખરેખર ગુલામ છીએ? ચાલો આંકડાઓ અને આપણી દિનચર્યા પર એક નજર કરીએ.
૧. સ્ક્રીન ટાઈમનો વિસ્ફોટ:
સરેરાશ ભારતીય યુવાન આજે દિવસના ૬ થી ૮ કલાક સ્ક્રીન સામે વિતાવે છે. સવારે આંખ ખુલે ત્યારે એલાર્મ બંધ કરવા માટે ફોન હાથમાં લેવાય છે, અને રાત્રે સૂતી વખતે છેલ્લે ઇન્સ્ટાગ્રામ રીલ્સ જોઈને જ આંખ બંધ થાય છે. આને Technology Addiction કહેવાય. આપણે વર્ચ્યુઅલ દુનિયામાં એટલા વ્યસ્ત છીએ કે રિયલ વર્લ્ડ (વાસ્તવિક દુનિયા) સાથેનો સંપર્ક તૂટી ગયો છે.
૨. નોટિફિકેશનનો ડર (FOMO):
એક નાનકડું ‘ટિંગ’ વાગે અને આપણું ધ્યાન ભટકી જાય છે. આપણે કોઈની સાથે વાત કરતા હોઈએ, જમતા હોઈએ કે ડ્રાઈવિંગ કરતા હોઈએ – મોબાઈલની રીંગ આપણને આદેશ આપે છે અને આપણે ગુલામની જેમ તેને ચેક કરવા મજબૂર થઈ જઈએ છીએ. પીએમ મોદીની આ PM Modi Advice એ જ ગુલામી તરફ ઈશારો કરે છે. આપણે યંત્રના માલિક બનવાનું હતું, પણ યંત્ર આપણા માલિક બની ગયા છે.
૩. વિચારવાની શક્તિ પર અસર:
જ્યારે બધું જ ગૂગલ પર મળી જાય, ત્યારે યાદ રાખવાની કે વિચારવાની તસ્દી કોણ લે? આને કારણે આપણી સ્મરણશક્તિ અને સર્જનાત્મકતા (Creativity) ઘટી રહી છે. આપણે ‘કટ-કોપી-પેસ્ટ’ જનરેશન બની ગયા છીએ.
ભાગ ૨: “સૂર્યોદય જોવાનો નિયમ બનાવો” – કુદરત સાથેનું પુનઃજોડાણ
વડાપ્રધાને ટેકનોલોજી છોડવાની વાત નથી કરી, પણ તેને નિયંત્રિત કરીને કુદરત સાથે જોડાવાની વાત કરી છે. અને કુદરત સાથે જોડાવાનો શ્રેષ્ઠ સમય છે – સૂર્યોદય.
૧. ઉગતો સૂર્ય – ઊર્જાનો સ્ત્રોત:
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં સૂર્યને ‘પ્રત્યક્ષ દેવ’ માનવામાં આવે છે. વિજ્ઞાન પણ સ્વીકારે છે કે સૂર્યોદય સમયે વાતાવરણમાં ઓઝોન અને ઓક્સિજનનું પ્રમાણ શુદ્ધ હોય છે.
- Sunrise Benefits માં સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તે આપણા શરીરની જૈવિક ઘડિયાળ (Circadian Rhythm) ને સેટ કરે છે.
- વહેલી સવારે સૂર્યના કોમળ કિરણોમાંથી મળતું વિટામિન-ડી હાડકાં અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે અમૃત સમાન છે.
૨. માનસિક શાંતિ (Mental Peace):
પીએમ મોદીએ કહ્યું કે, “જ્યારે તમે સૂર્યોદય જુઓ છો, ત્યારે તમને એક નવી આશા મળે છે.” સવારની શાંતિમાં પક્ષીઓનો કલરવ સાંભળવો, ઠંડી હવાનો અનુભવ કરવો અને આકાશમાં બદલાતા રંગો જોવા – આ અનુભવ કોઈ પણ HD સ્ક્રીન આપી શકતી નથી. આ Mental Health માટે સૌથી મોટી થેરાપી છે.
૩. બ્રહ્મ મુહૂર્તનો મહિમા:
આપણા ઋષિમુનિઓ બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં (સૂર્યોદયના દોઢ કલાક પહેલા) ઉઠવાનું કહેતા હતા. આ સમયે મગજની ગ્રહણશક્તિ (Grasping Power) સૌથી વધુ હોય છે. વિદ્યાર્થીઓ માટે આ સમય વાંચન અને મનન માટે શ્રેષ્ઠ છે. મોદીજીની સલાહનો ગર્ભિત અર્થ એ પણ છે કે યુવાનો મોડી રાત સુધી જાગવાને બદલે વહેલા ઉઠવાની આદત પાડે.
ભાગ ૩: પીએમ મોદીનો સંદેશ – વિદ્યાર્થીઓ અને ‘એક્ઝામ વોરિયર્સ’ માટે
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી હંમેશા વિદ્યાર્થીઓની ચિંતા કરે છે. તેમના પુસ્તક Exam Warriors માં પણ તેમણે ટેકનોલોજીના વધુ પડતા ઉપયોગ સામે ચેતવણી આપી છે.
એકાગ્રતાનો અભાવ:
આજે વિદ્યાર્થીઓની સૌથી મોટી ફરિયાદ એ છે કે “વાંચવામાં ધ્યાન નથી લાગતું”. તેનું કારણ છે હાથમાં રહેલો મોબાઈલ. દર ૫ મિનિટે વ્હોટ્સએપ ચેક કરવાની આદત એકાગ્રતાને તોડી નાખે છે.
- પીએમ મોદીની PM Modi Advice છે કે ભણતી વખતે ગેજેટ્સને દૂર રાખો.
- “ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ જ્ઞાન મેળવવા કરો, સમય બગાડવા નહીં.”
ડિજિટલ ઉપવાસ (Digital Fasting):
વડાપ્રધાને ઘણીવાર ‘ડિજિટલ ઉપવાસ’ નો વિચાર રજૂ કર્યો છે. જેમ આપણે શરીરની શુદ્ધિ માટે અનાજનો ત્યાગ કરીએ છીએ, તેમ મનની શુદ્ધિ માટે અઠવાડિયામાં એક દિવસ કે દિવસના અમુક કલાક માટે ટેકનોલોજીનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. આ Digital Detox વિદ્યાર્થીઓને પરીક્ષાના તણાવમાંથી મુક્તિ અપાવશે.
ભાગ ૪: ટેકનોલોજી – સાધન છે, સાધ્ય નહીં (Technology as a Tool)
શું પીએમ મોદી ટેકનોલોજીના વિરોધી છે? બિલકુલ નહીં. તેઓ તો ‘ડિજિટલ ઈન્ડિયા’ ના પ્રણેતા છે. ૨૦૨૬ માં ભારત યુપીઆઈ (UPI) અને સ્ટાર્ટઅપ્સમાં વિશ્વગુરુ બન્યું છે. તો પછી આ વિરોધાભાસ કેમ?
વાત વિરોધની નથી, વાત વિવેકભાનની છે.
- માલિક બનો: તમારે નક્કી કરવાનું છે કે મોબાઈલ ક્યારે વાપરવો અને ક્યારે મૂકી દેવો. મોબાઈલે નક્કી ન કરવું જોઈએ કે તમે ક્યારે જાગશો કે ક્યારે સૂશો.
- ઉત્પાદકતા (Productivity): જો તમે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કંઈક નવું શીખવા, સ્કીલ ડેવલપ કરવા કે બિઝનેસ વધારવા કરી રહ્યા છો, તો તે વરદાન છે. પણ જો તમે કલાકો સુધી શોર્ટ્સ (Shorts) સ્ક્રોલ કરીને ડોપામાઈનનો નશો કરી રહ્યા છો, તો તે Technology Addiction છે.
મોદીજી કહે છે, “ગેજેટ્સ આપણી સુવિધા માટે છે, આપણા સુખ-દુઃખના સાથી નથી.” સાચા સાથી તો પરિવાર, મિત્રો અને પ્રકૃતિ છે.
ભાગ ૫: સૂર્યોદય અને સફળતાનું કનેક્શન
દુનિયાના મોટાભાગના સફળ લોકો – સીઈઓ, રમતવીરો, લેખકો – વહેલા ઉઠવાની ટેવ ધરાવે છે (The 5 AM Club). Sunrise Benefits માત્ર સ્વાસ્થ્ય પૂરતા સીમિત નથી, તે સફળતાની ચાવી પણ છે.
૧. વધુ સમય: જે વ્યક્તિ સવારે ૫ વાગ્યે ઉઠે છે, તેને ૮ વાગ્યે ઉઠનાર વ્યક્તિ કરતા દિવસમાં ૩ કલાક વધુ મળે છે. આ ૩ કલાકમાં તે કસરત, વાંચન અને પ્લાનિંગ કરી શકે છે. ૨. પ્રોએક્ટિવ એપ્રોચ: સૂર્યોદય જોનાર વ્યક્તિ દિવસની શરૂઆત હકારાત્મકતાથી કરે છે. તે આખા દિવસને કંટ્રોલ કરે છે, દિવસ તેને કંટ્રોલ નથી કરતો. ૩. શિસ્ત (Discipline): રોજ સૂર્યોદય જોવો એ એક શિસ્ત છે. અને જીવનમાં સફળ થવા માટે શિસ્ત અનિવાર્ય છે. મોદીજી પોતે પણ ખૂબ શિસ્તબદ્ધ દિનચર્યા પાળે છે અને યોગ-પ્રાણાયામ કરે છે.
ભાગ ૬: ડિજિટલ ડિટોક્સ – કેવી રીતે અમલ કરવો? (Practical Tips)
પીએમ મોદીની PM Modi Advice ને જીવનમાં ઉતારવા માટે આપણે શું કરી શકીએ? અહીં ૨૦૨૬ ના સંદર્ભમાં કેટલીક પ્રેક્ટિકલ ટિપ્સ આપી છે.
૧. નો-ગેજેટ ઝોન (No-Gadget Zone):
ઘરમાં અમુક જગ્યાઓ જેમ કે ડાઈનિંગ ટેબલ અને બેડરૂમને ‘નો-ગેજેટ ઝોન’ જાહેર કરો. જમતી વખતે અને સૂતી વખતે મોબાઈલ સાથે ન હોવો જોઈએ. પરિવાર સાથે જમતી વખતે વાતો કરો, રીલ્સ ન જુઓ.
૨. જૂના જમાનાનું એલાર્મ ક્લોક:
મોટાભાગના લોકો મોબાઈલમાં એલાર્મ મૂકે છે અને એલાર્મ બંધ કરતાની સાથે જ નોટિફિકેશન ચેક કરવા લાગે છે. તેના બદલે સાદું, ટેબલ પર મૂકવાનું એલાર્મ ક્લોક વાપરો. ફોનને બેડરૂમની બહાર ચાર્જિંગમાં મૂકો.
૩. સૂર્યોદય સેલ્ફી નહીં, દર્શન:
ઘણા લોકો સૂર્યોદય જોવા જાય છે, પણ ફોટા પાડવા માટે. મોદીજી કહે છે, “કેમેરાની લેન્સમાંથી નહીં, પણ આંખોથી દ્રશ્યને માણો.” ફોન ઘરે મૂકીને સવારે ચાલવા નીકળો.
૪. એપ્સનું મેનેજમેન્ટ:
તમારા ફોનમાં ‘સ્ક્રીન ટાઈમ’ લિમિટ સેટ કરો. બિનજરૂરી નોટિફિકેશન્સ બંધ કરી દો. Digital Detox માટે અઠવાડિયામાં એક દિવસ સોશિયલ મીડિયાથી દૂર રહેવાનો સંકલ્પ લો.
ભાગ ૭: માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર અસર (Impact on Mental Health)
આજના યુગમાં ડિપ્રેશન, એન્ઝાઈટી અને એકલતાનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. મનોવૈજ્ઞાનિકો આ માટે Technology Addiction ને મુખ્ય કારણ માને છે.
- સરખામણીનો રોગ: સોશિયલ મીડિયા પર બીજાની ‘પરફેક્ટ’ લાઈફ જોઈને આપણે આપણી જાતને કોસીએ છીએ. આનાથી હીનભાવના જન્મે છે.
- ઊંઘનો અભાવ: બ્લુ લાઈટ (Blue Light) ના કારણે મેલાટોનિન હોર્મોન બનતું અટકે છે, જેથી અનિદ્રાની સમસ્યા થાય છે. અપૂરતી ઊંઘ એ તમામ માનસિક રોગોનું મૂળ છે.
- ધ્યાનનો ભંગ (Short Attention Span): ૧૫ સેકન્ડની રીલ્સ જોઈને આપણું મગજ એટલું અસ્થિર થઈ ગયું છે કે આપણે કોઈ પુસ્તક વાંચી શકતા નથી કે ઊંડો વિચાર કરી શકતા નથી.
સૂર્યોદય જોવો, યોગ કરવો અને ટેકનોલોજીથી બ્રેક લેવો એ આ બધા માનસિક રોગોની દવા છે. Mental Health સુધારવા માટે વડાપ્રધાનની આ સલાહ રામબાણ ઈલાજ છે.
ભાગ ૮: પરિવાર અને સંબંધો – સ્ક્રીનથી દૂર, દિલની નજીક
એક સમય હતો જ્યારે સાંજે ઘરના ઓટલે બેસીને લોકો વાતો કરતા. આજે એક જ રૂમમાં બેઠેલા ચાર લોકો એકબીજાને મેસેજ કરે છે. સંબંધોમાં આત્મીયતા ઓછી થઈ ગઈ છે.
પીએમ મોદીની Balanced Life જીવવાની સલાહનો અર્થ એ છે કે સંબંધોને સમય આપો.
- જ્યારે તમે બાળકો સાથે રમો, ત્યારે ફોન સાઈડમાં મૂકી દો.
- જ્યારે માતા-પિતા સાથે બેસો, ત્યારે તેમની આંખમાં આંખ મિલાવીને વાત કરો, સ્ક્રીનમાં જોઈને નહીં.
- ટેકનોલોજીએ દૂર રહેલા લોકોને નજીક લાવ્યા છે, પણ નજીક રહેલા લોકોને દૂર કરી દીધા છે. આ અંતરને મિટાવવાનું છે.
ભાગ ૯: વાલીઓ અને શિક્ષકોની ભૂમિકા
બાળકો ઉપદેશથી નહીં, પણ ઉદાહરણથી શીખે છે. જો માતા-પિતા આખો દિવસ ફોનમાં મચેલા રહેશે, તો બાળક પણ એ જ કરશે.
- રોલ મોડેલ બનો: વાલીઓએ પોતે Digital Detox નું પાલન કરવું પડશે. સવારે વહેલા ઉઠીને સૂર્ય નમસ્કાર કરવા પડશે, જેથી બાળકો પણ પ્રેરાય.
- શાળાઓમાં પહેલ: શિક્ષકોએ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકૃતિ સાથે જોડાવા પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ. હોમવર્ક કે પ્રોજેક્ટ્સ એવા આપવા જોઈએ જેમાં મોબાઈલની જરૂર ન પડે, પણ ઓબ્ઝર્વેશન (નિરીક્ષણ) ની જરૂર પડે.
ભાગ ૧૦: ૨૦૪૭ નું ભારત – એક સ્વસ્થ અને સશક્ત રાષ્ટ્ર
વડાપ્રધાન મોદીનું વિઝન ૨૦૪૭ માં ભારતને વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવાનું છે. એક વિકસિત રાષ્ટ્ર માત્ર ટેકનોલોજી કે જીડીપીથી નથી બનતું, પણ તેના નાગરિકોના શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યથી બને છે.
જો ભારતનું યુવાધન Technology Addiction માં સપડાયેલું રહેશે, બીમાર અને હતાશ રહેશે, તો દેશ આગળ કેવી રીતે વધશે? તેથી, PM Modi Advice એ રાષ્ટ્રનિર્માણનો મંત્ર છે. “સ્વસ્થ યુવા, સમર્થ ભારત.” જે યુવાન સૂર્યોદયની ઊર્જા સાથે જાગશે, તે જ દેશનું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ બનાવશે.
ભાગ ૧૧: નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય (Expert Opinions)
આરોગ્ય અને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો પણ મોદીજીની આ વાત સાથે સહમત છે.
- ડૉ. મનોજ શર્મા (મનોચિકિત્સક): “અમારી પાસે આવતા ૭૦% કેસમાં મોબાઈલ એડિક્શન કારણ હોય છે. સૂર્યપ્રકાશ અને શારીરિક પ્રવૃત્તિ ડોપામાઈન લેવલને કુદરતી રીતે વધારે છે, જે ખુશી માટે જરૂરી છે.”
- ટેક એક્સપર્ટ: “સિલિકોન વેલીના સીઈઓ પણ પોતાના બાળકોને ગેજેટ્સથી દૂર રાખે છે. સ્ટીવ જોબ્સે પણ પોતાના ઘરમાં આઈપેડના ઉપયોગ પર નિયંત્રણ મૂક્યું હતું. ટેકનોલોજી સારી નોકર છે, પણ ખરાબ માલિક છે.”
ભાગ ૧૨: આપણા ઋષિમુનિઓનો વારસો – સૂર્ય ઉપાસના
આ સલાહ નવી નથી. હજારો વર્ષોથી આપણી સંસ્કૃતિમાં સૂર્યને ‘આરોગ્યમ ભાસ્કરત ઈચ્છેત’ (સૂર્ય પાસેથી આરોગ્યની કામના કરવી) કહેવાયું છે.
- સૂર્ય નમસ્કાર: આ માત્ર કસરત નથી, પણ સૂર્યની ઊર્જાને શરીરમાં ઉતારવાની પ્રક્રિયા છે.
- અર્ઘ્ય: સવારે સૂર્યને જળ ચડાવવું એ માત્ર વિધિ નથી, પણ સૂર્યના કિરણોનું વિભાજન (Refraction) થઈને આંખો અને શરીર પર પડે તે માટેનું વિજ્ઞાન છે.
૨૦૨૬ માં જ્યારે આપણે ફરીથી આપણી મૂળ સંસ્કૃતિ તરફ વળી રહ્યા છીએ, ત્યારે મોદીજીનો આ સંદેશ આપણને આપણા મૂળિયાં સાથે જોડે છે. Sunrise Benefits એ આપણો પ્રાચીન વારસો છે જેને આપણે ભૂલી ગયા હતા.
આજથી જ સંકલ્પ લઈએ
અંતમાં, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આ સલાહ કોઈ રાજકીય ભાષણ નથી, પણ એક વડીલ તરીકે, એક વાલી તરીકે અને એક રાષ્ટ્રના નેતા તરીકે આપવામાં આવેલી શિખામણ છે.
ટેકનોલોજી ખરાબ નથી. ઇન્ટરનેટ, AI, સ્માર્ટફોન – આ બધા માનવજાતની પ્રગતિના સોપાનો છે. પણ આપણે એ નક્કી કરવાનું છે કે આપણે આ સીડી ચડીને ઉપર જવું છે કે તેની નીચે દબાઈ જવું છે.
ચાલો, આજે ૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ આપણે સૌ એક સંકલ્પ લઈએ:
- હું ટેકનોલોજીનો માલિક બનીશ, ગુલામ નહીં.
- હું અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછા ૫ દિવસ સૂર્યોદય જોઈશ.
- હું મારા પરિવાર અને સ્વાસ્થ્યને મોબાઈલ કરતા વધુ પ્રાધાન્ય આપીશ.
યાદ રાખો, સૂર્યોદય તો રોજ થશે, પણ શું તમે તેને જોવા માટે જાગૃત હશો? જીવનની સાચી સુંદરતા સ્ક્રીનની પેલે પાર છે. બસ, એકવાર નજર ઉઠાવીને આકાશ તરફ જોવાની જરૂર છે.
જય હિન્દ! જય ભારત!