શું તમે ફૂડ પ્રોસેસિંગનો નવો વ્યવસાય શરૂ કરવા માંગો છો? સરકાર આપશે 35% સબસિડી

ભારત ખેતીપ્રધાન દેશ છે, જ્યાં વિપુલ પ્રમાણમાં અનાજ, ફળો, શાકભાજી અને અન્ય કૃષિ પેદાશોનું ઉત્પાદન થાય છે. પરંતુ, આ પેદાશો પર યોગ્ય પ્રોસેસિંગ (પ્રસંસ્કરણ) કરીને તેમાંથી નવી પ્રોડક્ટ્સ બનાવવાનું પ્રમાણ હજુ પણ મર્યાદિત છે. આપણા દેશમાં લાખો નાના અને સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગો (Micro Enterprises) છે, જેઓ પોતાના ઘરેથી કે નાની જગ્યામાંથી પાપડ, અથાણાં, બેકરી પ્રોડક્ટ્સ, કે મસાલા બનાવવાનું કામ કરે છે. પરંતુ નાણાકીય મૂડી, આધુનિક ટેકનોલોજી અને માર્કેટિંગના અભાવે તેઓ પોતાનો વિકાસ કરી શકતા નથી.

આ નાના વ્યવસાયોની સમસ્યાઓના કાયમી ઉકેલ અને તેમને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા માટે, ભારત સરકારના ‘ખાદ્ય પ્રસંસ્કરણ ઉદ્યોગ મંત્રાલય’ (MoFPI) દ્વારા એક અત્યંત મહત્વકાંક્ષી યોજના શરૂ કરવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ નાના ઉદ્યોગકારોને સબસિડી સાથેની બેંક લોન આપવામાં આવે છે, જેથી તેઓ પોતાના બિઝનેસને અપગ્રેડ કરી શકે. આજના આ વિસ્તૃત અને માહિતીસભર લેખમાં આપણે PMFME Scheme વિશેની તમામ વિગતો સરળ ગુજરાતીમાં સમજીશું. આ યોજનાનો લાભ કોને મળશે? કેટલી સબસિડી મળશે? અને ઓનલાઈન અરજી કેવી રીતે કરવી? ચાલો જાણીએ.

1. PMFME Scheme શું છે?

આ યોજનાનું પૂરું નામ “પ્રધાનમંત્રી ફોર્મલાઇઝેશન ઓફ માઇક્રો ફૂડ પ્રોસેસિંગ એન્ટરપ્રાઇઝીસ” છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ યોજના અસંગઠિત (Unorganized) ફૂડ પ્રોસેસિંગ સેક્ટરમાં કામ કરતા નાના વેપારીઓને સંગઠિત (Formal) કરવા અને તેમને આર્થિક તથા તકનીકી સહાય પૂરી પાડવા માટે બનાવવામાં આવી છે.

કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકારની 60:40 ની ભાગીદારી (પહાડી રાજ્યોમાં 90:10) વાળી આ યોજના ‘આત્મનિર્ભર ભારત અભિયાન’ નો એક મહત્વનો હિસ્સો છે. જે વ્યક્તિઓ નવો ફૂડ પ્રોસેસિંગ વ્યવસાય શરૂ કરવા માંગે છે અથવા જેઓ પહેલેથી જ નાનો વ્યવસાય ચલાવી રહ્યા છે અને તેને મોટો કરવા માંગે છે (Upgradation/Expansion), તેમને આ યોજના અંતર્ગત બેંકો મારફતે લોન અને સરકાર તરફથી મોટી ક્રેડિટ-લિંક્ડ સબસિડી આપવામાં આવે છે.

2. આ યોજનાના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો

સરકાર દ્વારા આટલી મોટી સબસિડી યોજના લાવવા પાછળ કેટલાક ચોક્કસ અને દૂરંદેશી ઉદ્દેશ્યો રહેલા છે:

• આવક અને રોજગારીમાં વધારો: નાના ઉદ્યોગ સાહસિકોની આવક વધારવી અને સ્થાનિક સ્તરે રોજગારીની નવી તકો ઉભી કરવી.
• ક્વોલિટી અને બ્રાન્ડિંગ: ફૂડ પ્રોડક્ટ્સની ગુણવત્તા (Quality) સુધારવી, આકર્ષક પેકેજિંગ કરવું અને સ્થાનિક બ્રાન્ડિંગને પ્રોત્સાહન આપવું.
• સંગઠનોને મજબૂત કરવા: સ્વ-સહાય જૂથો (Self Help Groups – SHGs), ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો (FPOs) અને સહકારી મંડળીઓને આર્થિક ટેકો આપવો.
• ફૂડ સેફ્ટી ધારાધોરણો: નાના વેપારીઓને FSSAI (ફૂડ સેફ્ટી) ના નિયમો મુજબ કામ કરવા માટે પ્રેરિત કરવા.

3. PMFME Scheme હેઠળ મળતી સબસિડી અને આર્થિક સહાય

જો તમે આ યોજનાનો લાભ લેવા ઈચ્છો છો, તો સરકાર દ્વારા મળતી આર્થિક સહાયનું માળખું ખૂબ જ આકર્ષક છે:

1. ક્રેડિટ-લિંક્ડ કેપિટલ સબસિડી (Credit-linked Capital Subsidy):
   • નવા અથવા ચાલુ ઉદ્યોગના અપગ્રેડેશન માટે (નવી મશીનરી ખરીદવી, વર્કિંગ શેડ બનાવવો વગેરે) પ્રોજેક્ટ કોસ્ટના 35% લેખે સબસિડી આપવામાં આવે છે.
   • આ સબસિડીની મહત્તમ મર્યાદા (Maximum Limit) ₹10.00 લાખ પ્રતિ એન્ટરપ્રાઇઝ નક્કી કરવામાં આવી છે. એટલે કે, તમારો પ્રોજેક્ટ ગમે તેટલો મોટો હોય, સરકાર તરફથી વધુમાં વધુ 10 લાખ રૂપિયાની સબસિડી મળશે.
   • લાભાર્થીએ પ્રોજેક્ટ કોસ્ટના ઓછામાં ઓછા 10% રકમ પોતાની મૂડી (Margin Money) તરીકે રોકવાની રહેશે, બાકીની રકમ બેંક દ્વારા લોન પેટે આપવામાં આવશે.
2. બીડ કેપિટલ (Seed Capital) સહાય:
   • જે સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) ફૂડ પ્રોસેસિંગના કામ સાથે જોડાયેલા છે, તેમના સભ્યોને નાના સાધનો ખરીદવા અને વર્કિંગ કેપિટલ માટે મહત્તમ ₹40,000/- પ્રતિ સભ્ય ની ‘બીડ કેપિટલ’ (પ્રારંભિક મૂડી) સહાય આપવામાં આવે છે.
3. બ્રાન્ડિંગ અને માર્કેટિંગ સહાય:
   • માઇક્રો એન્ટરપ્રાઇઝીસને તેમની પ્રોડક્ટના આકર્ષક પેકેજિંગ અને બ્રાન્ડિંગ માટે પણ 50% સુધીની આર્થિક સહાય પૂરી પાડવાની જોગવાઈ આ યોજનામાં છે.

4. One District One Product (ODOP) નો કન્સેપ્ટ

આ યોજનામાં ‘વન ડિસ્ટ્રિક્ટ વન પ્રોડક્ટ’ (ODOP) નો કન્સેપ્ટ અત્યંત મહત્વનો છે. રાજ્ય સરકારો દ્વારા દરેક જિલ્લાની વિશેષતા મુજબ કોઈ એક ચોક્કસ ફૂડ પ્રોડક્ટની ઓળખ કરવામાં આવી છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ગુજરાતમાં:

• નવસારી અને વલસાડ માટે કેરી કે ચીકુ.
• બનાસકાંઠા માટે બટાકા કે દાડમ.
• સૌરાષ્ટ્રના રાજકોટ, જૂનાગઢ જેવા જિલ્લાઓ માટે મગફળી, જીરું કે અન્ય તેલીબિયાં.

જો તમે તમારા જિલ્લાની પસંદ કરેલી ODOP પ્રોડક્ટ સંબંધિત નવો વ્યવસાય શરૂ કરો છો, તો તમને બેંક લોન અને સબસિડી મેળવવામાં વિશેષ પ્રાથમિકતા (Priority) આપવામાં આવશે. જોકે, જો તમારો ઉદ્યોગ પહેલેથી જ ચાલુ હોય અને તમે તેને વિસ્તારવા માંગતા હોવ, તો તમે ODOP સિવાયની (Non-ODOP) પ્રોડક્ટ માટે પણ આરામથી અરજી કરી શકો છો.

5. પાત્રતા અને શરતો (Eligibility Criteria)

સરકારી સહાય યોગ્ય વ્યક્તિ સુધી પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે કેટલાક માપદંડો નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે:

વ્યક્તિગત સાહસિકો (Individual Entrepreneurs) માટે:

• અરજદારની ઉંમર અરજી કરતી વખતે ઓછામાં ઓછી 18 વર્ષ હોવી ફરજિયાત છે.
• અરજદારની શૈક્ષણિક લાયકાત ઓછામાં ઓછી ધોરણ 8 પાસ હોવી જોઈએ.
• એક પરિવારમાંથી (પતિ, પત્ની અને બાળકોમાંથી) માત્ર એક જ વ્યક્તિને આ યોજનાનો લાભ મળી શકે છે.
• હાલના ચાલુ ઉદ્યોગના કિસ્સામાં, ઉદ્યોગ પાસે કાયદેસરની નોંધણી (જેમ કે ઉદ્યોગ આધાર / MSME રજીસ્ટ્રેશન કે FSSAI) હોવી જરૂરી છે. જો ન હોય તો સહાય મળ્યા બાદ તાત્કાલિક કરાવવી પડશે.

સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) અને FPOs માટે:

• સંસ્થા પાસે ફૂડ પ્રોસેસિંગ સેક્ટરમાં કામ કરવાનો પૂરતો અનુભવ (ઓછામાં ઓછો 3 વર્ષનો) હોવો જોઈએ.
• તેમની પાસે ભવિષ્યનો સ્પષ્ટ બિઝનેસ પ્લાન અને બેંક એકાઉન્ટ હોવું જોઈએ.

6. PMFME Scheme માં કયા વ્યવસાયોને લાભ મળે છે?

આ યોજના હેઠળ લગભગ તમામ પ્રકારના ખાદ્ય પ્રસંસ્કરણ ઉદ્યોગોનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે:

• અનાજ અને કઠોળ પ્રોસેસિંગ: લોટની મિલ (આટા ચક્કી), દાળ મિલ, ચોખા મિલ, બેસન બનાવવાનો ઉદ્યોગ.
• બેકરી અને કન્ફેક્શનરી: બ્રેડ, બિસ્કીટ, પાઉં, કેક, ટોસ્ટ, અને ચોકલેટ બનાવવી.
• મસાલા ઉદ્યોગ: લાલ મરચું, હળદર, ધાણાજીરું, ગરમ મસાલા દળવા અને તેનું પેકેજિંગ કરવું.
• ડેરી પ્રોડક્ટ્સ: દૂધમાંથી પનીર, ઘી, માવો, છાશ, આઈસ્ક્રીમ કે મીઠાઈઓ બનાવવી.
• ફળો અને શાકભાજી: અથાણાં (Pickles), જામ, જેલી, ટોમેટો કેચઅપ, ફ્રૂટ જ્યુસ, કાતરી (વેફર્સ), અને ડ્રાય ફ્રૂટ્સ પ્રોસેસિંગ.
• તેલ મિલ: સિંગતેલ, કપાસિયા તેલ, તલનું તેલ કે સરસવના તેલની ઘાણી (Oil Extraction).
• અન્ય ફૂડ પ્રોડક્ટ્સ: પાપડ, ખાખરા, નમકીન, ફરસણ, સેવ, અને ગોળ બનાવવાનો ઉદ્યોગ.

7. અરજી કરવા માટે જરૂરી દસ્તાવેજો (Required Documents)

ઓનલાઈન અરજી કરતા પહેલા તમારે નીચે મુજબના દસ્તાવેજો પીડીએફ (PDF) અથવા સ્કેન ફોર્મેટમાં તૈયાર રાખવા અત્યંત જરૂરી છે:

1. ઓળખ અને સરનામાના પુરાવા: અરજદારનું આધાર કાર્ડ (Aadhaar Card) અને પાન કાર્ડ (PAN Card).
2. શૈક્ષણિક લાયકાતનો પુરાવો: ધોરણ 8, 10 કે 12 ની માર્કશીટ અથવા સ્કૂલ લિવિંગ સર્ટિફિકેટ (LC).
3. બેંક એકાઉન્ટની વિગતો: છેલ્લા 6 મહિનાનું બેંક એકાઉન્ટ સ્ટેટમેન્ટ અને કેન્સલ ચેક (ખાતું આધાર સાથે લિંક હોવું જોઈએ).
4. જમીન કે મકાનના દસ્તાવેજો: જ્યાં બિઝનેસ કરવાનો છે તે જગ્યાનો દસ્તાવેજ, 7/12 ના ઉતારા, વેરા બિલ અથવા જો જગ્યા ભાડાની હોય તો ભાડાકરાર (Rent Agreement).
5. મશીનરીના ક્વોટેશન (Quotations): તમે જે નવી મશીનરી કે સાધનો ખરીદવા માંગો છો, તેનું માન્ય વિક્રેતા પાસેથી મેળવેલું ક્વોટેશન.
6. વ્યવસાયના રજીસ્ટ્રેશન પુરાવા: જો તમારો બિઝનેસ પહેલેથી જ ચાલુ હોય તો ઉદ્યોગ આધાર (Udyam Registration), ગુમાસ્તા ધારાનું લાયસન્સ, અથવા FSSAI લાયસન્સ.
7. પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટની વિગતો: જોકે સિસ્ટમ ઓનલાઈન જ પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ તૈયાર કરી લે છે, છતાં તમારે ખર્ચ અને આવકનો અંદાજ તૈયાર રાખવો.

8. PMFME Scheme માટે ઓનલાઈન અરજી કેવી રીતે કરવી?

આ યોજનામાં પારદર્શિતા જાળવવા અને ઝડપી નિકાલ માટે સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા ઓનલાઈન પોર્ટલ મારફતે જ કરવામાં આવે છે. અરજી કરવા માટે નીચેના સ્ટેપ્સ અનુસરો:

સ્ટેપ 1: સત્તાવાર પોર્ટલ પર જાઓ સૌથી પહેલા તમારા કોમ્પ્યુટર કે મોબાઈલના બ્રાઉઝરમાં ખાદ્ય પ્રસંસ્કરણ મંત્રાલયની સત્તાવાર વેબસાઈટ pmfme.mofpi.gov.in ઓપન કરો.

સ્ટેપ 2: નવું રજીસ્ટ્રેશન (Registration) હોમપેજ પર જમણી બાજુએ ‘Login’ ટેબ પર ક્લિક કરીને ‘Applicant Registration’ નો વિકલ્પ પસંદ કરો. અહીં તમારું પૂરું નામ, ઈમેલ આઈડી, અને મોબાઈલ નંબર દાખલ કરો. મોબાઈલ પર આવતો OTP નાખીને રજીસ્ટ્રેશન પૂર્ણ કરો, જેથી તમને User ID અને Password મળી જશે.

સ્ટેપ 3: લોગીન અને પ્રોફાઇલ સેટઅપ મેળવેલા ID-Password ની મદદથી લોગીન કરો. ત્યારબાદ ‘Apply Online’ પર ક્લિક કરી ‘Individual’ (વ્યક્તિગત) અથવા ‘Group’ (જૂથ) એન્ટીટી પસંદ કરો. અહીં તમારે તમારી પર્સનલ વિગતો ભરવાની રહેશે.

સ્ટેપ 4: પ્રોજેક્ટની વિગતો ભરવી (DPR Creation) આ સ્ટેપ ખૂબ જ મહત્વનું છે. અહીં તમારે તમારા બિઝનેસની સંપૂર્ણ માહિતી આપવાની રહેશે.

• તમે કઈ પ્રોડક્ટનું પ્રોસેસિંગ કરશો?
• મશીનરી ખરીદવાનો, સિવિલ વર્ક (શેડ બનાવવાનો) અને વર્કિંગ કેપિટલનો કુલ ખર્ચ કેટલો છે?
• તમારે બેંક પાસેથી કેટલી લોન જોઈએ છે? આ તમામ માહિતી ભરીને તમે ઓનલાઇન ડીપીઆર (Detailed Project Report) તૈયાર કરશો.

સ્ટેપ 5: ડોક્યુમેન્ટ અપલોડ અને ફાઇનલ સબમિશન તમામ અસલ દસ્તાવેજો (આધાર કાર્ડ, પાન કાર્ડ, ક્વોટેશન, બેંક સ્ટેટમેન્ટ વગેરે) યોગ્ય સાઈઝમાં સ્કેન કરીને અપલોડ કરો. બધી જ માહિતી બે વાર ચેક કર્યા બાદ ફોર્મ ‘Final Submit’ કરો. તમને એક કન્ફર્મેશન નંબર મળશે, જેનો ભવિષ્યમાં ટ્રેકિંગ માટે ઉપયોગ થશે.

9. બેંક લોન અને સબસિડી મંજૂર થવાની પ્રક્રિયા (Approval Workflow)

ઓનલાઈન ફોર્મ સબમિટ કર્યા પછીની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે સરકારી તંત્ર અને બેંક પર નિર્ભર રહે છે:

1. DNO દ્વારા ચકાસણી: તમારી અરજી સૌપ્રથમ તમારા જિલ્લાના નોડલ ઓફિસર (District Nodal Officer – DNO / DIC ઓફિસ) પાસે જશે. તેઓ તમારા ડોક્યુમેન્ટ્સ અને પ્રોજેક્ટની કાગળ પર ચકાસણી કરશે.
2. બેંકમાં ફોરવર્ડિંગ: જો ડીએનઓ (DNO) ને તમારી અરજી યોગ્ય લાગશે, તો તેઓ તેને સીધી જ તમે પસંદ કરેલી બેંકની શાખામાં ઓનલાઈન ફોરવર્ડ કરી દેશે.
3. બેંકની મંજૂરી (Sanction): બેંક મેનેજર તમારા પ્રોજેક્ટની આર્થિક સદ્ધરતા (Viability) અને તમારો ક્રેડિટ સ્કોર (CIBIL) ચેક કરશે. સંતોષકારક જણાયે બેંક તમારી લોન મંજૂર કરશે.
4. સબસિડી જમા થવી: લોન મંજૂર થયા બાદ અને પ્રથમ હપ્તો છૂટો થયા બાદ, સરકાર તરફથી 35% સબસિડીની રકમ બેંકમાં જમા કરવામાં આવે છે. આ સબસિડી શરૂઆતના 3 વર્ષ સુધી બેંકના રિઝર્વ એકાઉન્ટમાં રહે છે. જો તમે 3 વર્ષ સુધી નિયમિત લોન ભરો અને બિઝનેસ સફળતાપૂર્વક ચલાવો, તો 3 વર્ષ પછી તે સબસિડી તમારા મુખ્ય લોન એકાઉન્ટમાં જમા થઈ જાય છે, જેનાથી તમારી બાકીની લોન ઘટી જાય છે.

(નોંધ: આ યોજના અંતર્ગત દરેક જિલ્લામાં ‘ડિસ્ટ્રિક્ટ રિસોર્સ પર્સન’ (DRP) ની નિમણૂક કરવામાં આવે છે. DRP તમને ફોર્મ ભરવામાં, પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ બનાવવામાં અને બેંકના કામકાજમાં તદ્દન મફતમાં મદદ કરે છે.)

ખાદ્ય પદાર્થોની માંગ બજારમાં હંમેશા રહેવાની છે. જો તમારી પાસે કોઈ સારી રેસીપી છે, અથવા તમે ફૂડ પ્રોડક્ટ્સ બનાવવામાં રસ ધરાવો છો, તો માત્ર મૂડીના અભાવે અટકી ન પડો. PMFME Scheme એ ભારતના માઇક્રો ફૂડ પ્રોસેસિંગ સેક્ટરમાં એક મોટી ક્રાંતિ લાવવા માટેનું ઐતિહાસિક પગલું છે.

સરકાર તમારી સાથે 35% ની જંગી સબસિડી લઈને ઉભી છે. આ યોજના માત્ર તમને આર્થિક સહાય જ નથી આપતી, પરંતુ તમારા પ્રોડક્ટને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી બનાવીને મોટા માર્કેટ સુધી પહોંચાડવામાં પણ માર્ગદર્શન આપે છે. આજે જ નજીકના જિલ્લા ઉદ્યોગ કેન્દ્ર (DIC) અથવા DRP નો સંપર્ક કરો, યોજનાને વિગતવાર સમજો અને ઓનલાઈન પોર્ટલ પર તમારી અરજી સબમિટ કરો. સખત મહેનત અને સરકારના ટેકાથી તમારો નાનો ગૃહ ઉદ્યોગ આવતીકાલની એક મોટી બ્રાન્ડ બની શકે છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

Bhavesh Beldar

ભાવેશ CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. તેઓ એક પ્રતિભાશાળી અભિનેતા (Actor) હોવાની સાથે ડિજિટલ મીડિયાના નિષ્ણાત પણ છે. અભિનય ક્ષેત્રે સક્રિય હોવા છતાં, પત્રકારત્વ દ્વારા લોકો સુધી સાચી અને સચોટ માહિતી પહોંચાડવી એ તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે. ટેકનોલોજી, કલા અને સમાચારના સમન્વય દ્વારા તેઓ CTC News ને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ રહ્યા છે