લગ્ન નોંધણીમાં માતા-પિતાની મંજૂરી ફરજિયાત કરવાની દરખાસ્ત

પરંપરા અને આધુનિકતા વચ્ચેનો કાનૂની ટકરાવ

ભારતીય અને ખાસ કરીને ગુજરાતી સમાજ હંમેશાં કુટુંબ-કેન્દ્રીત (Family-centric) રહ્યો છે. અહીં લગ્ન એ માત્ર બે વ્યક્તિઓનું જ નહીં, પરંતુ બે પરિવારોનું મિલન મનાય છે. પરંતુ આજના ડિજિટલ અને આધુનિક યુગમાં, યુવાનોમાં સ્વતંત્રતા અને પોતાના જીવનસાથીની પસંદગી જાતે કરવાનો આગ્રહ વધ્યો છે. આ બદલાતા સામાજિક પ્રવાહ વચ્ચે, ગુજરાતમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને ચર્ચાસ્પદ મુદ્દો જોર પકડી રહ્યો છે: “લવ મેરેજ (પ્રેમ લગ્ન) અથવા કોઈપણ લગ્નની નોંધણી (Marriage Registration) માં માતા-પિતાની સહી કે મંજૂરી ફરજિયાત કરવી જોઈએ.”

રાજ્યના કેટલાક અગ્રણી સામાજિક સંગઠનો (ખાસ કરીને પાટીદાર અને અન્ય સમુદાયો) અને રાજકીય નેતાઓ દ્વારા સરકાર સમક્ષ આ અંગે કાયદામાં સુધારો કરવાની પ્રબળ દરખાસ્ત મૂકવામાં આવી છે. આ દરખાસ્ત પાછળનો મુખ્ય તર્ક યુવતીઓને છેતરપિંડીથી બચાવવાનો અને માતા-પિતાના સન્માનની જાળવણી કરવાનો છે.

ગુગલ ન્યૂઝ (Google News) ના આલ્ગોરિધમ અને સામાજિક-કાનૂની બાબતોના અભ્યાસુ વાચકોની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરાયેલા આ અત્યંત વિસ્તૃત અને ગહન ‘મેટા-બ્લોગ’માં, આપણે આ દરખાસ્તનું 360-ડિગ્રી પોસ્ટમોર્ટમ કરીશું. આપણે સમજીશું કે માતા-પિતાની આ માંગણી પાછળની સામાજિક પીડા શું છે, શું આ દરખાસ્ત ભારતીય બંધારણની કલમ 21 (જીવન જીવવાનો અધિકાર) ની વિરુદ્ધ છે, સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના ચુકાદાઓ શું કહે છે, અને આ કાયદો લાગુ કરવાથી ભવિષ્યમાં મહિલા સશક્તિકરણ પર કેવી અસરો પડી શકે છે.

1. દરખાસ્તની પૃષ્ઠભૂમિ: શા માટે ઊભી થઈ આ માંગણી? (The Origin of the Proposal)

કોઈપણ કાયદાની માંગ અચાનક નથી ઉઠતી; તેની પાછળ સમાજમાં બનતી ઘટનાઓનો આક્રોશ જવાબદાર હોય છે. ગુજરાતમાં લવ મેરેજના કાયદામાં સુધારો કરવાની માંગ પાછળ મુખ્યત્વે નીચેના સામાજિક અને વ્યાવહારિક કારણો જવાબદાર છે:

A. છેતરપિંડી અને ટ્રેપિંગના વધતા કિસ્સા:

સમાજના અગ્રણીઓનું માનવું છે કે ઘણીવાર યુવા વયે (ખાસ કરીને 18 થી 21 વર્ષની ઉંમરે) યુવતીઓ શારીરિક અને માનસિક રીતે એટલી પરિપક્વ હોતી નથી કે તેઓ યોગ્ય જીવનસાથીની પસંદગી કરી શકે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, ગુનાહિત માનસિકતા ધરાવતા શખ્સો ખોટી ઓળખ આપીને, મિલકત પચાવી પાડવાના ઇરાદે અથવા બ્લેકમેલિંગ દ્વારા યુવતીઓને પ્રેમજાળમાં ફસાવીને ભાગી જાય છે અને રાતોરાત કોર્ટ મેરેજ કરી લે છે.

B. માતા-પિતાની સામાજિક અને ભાવનાત્મક પીડા:

જે માતા-પિતાએ પેટે પાટા બાંધીને પોતાના સંતાનોને મોટા કર્યા હોય, તેમને ભણાવ્યા હોય, તે જ સંતાનો જ્યારે કોઈને જાણ કર્યા વિના ઘર છોડીને ભાગી જાય છે, ત્યારે પરિવાર સામાજિક કલંક (Social Stigma) નો ભોગ બને છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં આઘાતને કારણે માતા-પિતા દ્વારા આત્મહત્યા કરવાના બનાવો પણ નોંધાયા છે.

C. વર્તમાન કાયદાની છટકબારીઓ:

હાલના હિંદુ મેરેજ એક્ટ અથવા સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ, 18 વર્ષની યુવતી અને 21 વર્ષનો યુવક કોઈપણ બે સાક્ષીઓ (જેઓ રસ્તા પરથી પકડેલા અજાણ્યા લોકો પણ હોઈ શકે) ની સહીથી લગ્ન નોંધણી કરાવી શકે છે. લગ્ન નોંધણી માટે કન્યાના વતન કે જિલ્લામાં જવું ફરજિયાત નથી. આ છટકબારીનો લાભ લઈને એજન્ટો અને વકીલોની મિલીભગતથી ગેરકાયદેસર લગ્નો સરળતાથી નોંધાઈ જાય છે.

2. કાનૂની પરિપ્રેક્ષ્ય અને બંધારણીય પડકારો (The Legal & Constitutional Hurdles)

આ દરખાસ્ત સામાજિક દૃષ્ટિએ ભલે ગમે તેટલી વ્યાજબી લાગતી હોય, પરંતુ તેનું કાયદાકીય પાસું અત્યંત જટિલ છે. ભારતીય બંધારણ પુખ્ત વયના નાગરિકોને કેટલાક મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights) આપે છે.

A. બંધારણની કલમ 21 (Article 21) નું ઉલ્લંઘન?

ભારતીય બંધારણની કલમ 21 દરેક નાગરિકને ‘જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય’ (Protection of Life and Personal Liberty) નો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે.

• સુપ્રીમ કોર્ટે અસંખ્ય ચુકાદાઓમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પુખ્ત વયની વ્યક્તિ (Adult) ને પોતાનો જીવનસાથી પસંદ કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે. આ અધિકારમાં રાજ્ય (સરકાર) કે પરિવાર પણ દખલ કરી શકે નહીં.
• જો સરકાર લગ્નમાં માતા-પિતાની મંજૂરી ફરજિયાત બનાવે, તો તે પુખ્ત નાગરિકના વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય પર સીધો તરાપ ગણાશે, અને હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ કાયદો તાત્કાલિક પડકારવામાં આવશે.

B. સમાનતાનો અધિકાર (Right to Equality):

જ્યારે ભારતમાં 18 વર્ષની ઉંમરે વ્યક્તિ દેશની સરકાર (મતદાન દ્વારા) પસંદ કરી શકે છે, કાનૂની કરારો કરી શકે છે, તો પછી પોતાનો જીવનસાથી પસંદ કરવા માટે તેને માતા-પિતાની મંજૂરી કેમ લેવી પડે? આ કાનૂની વિરોધાભાસ સરકાર માટે મોટો પડકાર છે.

C. મેજરિટી એક્ટ (Indian Majority Act, 1875):

કાયદાની નજરમાં 18 વર્ષ પૂરા કરનાર વ્યક્તિ ‘મેજર’ (પુખ્ત) ગણાય છે. પુખ્ત વ્યક્તિના નિર્ણયો પર વાલીપણા (Guardianship) નો કાયદો લાગુ કરી શકાય નહીં.

3. મહિલાઓ પર સંભવિત નકારાત્મક અસરો અને માનવાધિકારનો મુદ્દો (The Flip Side: Risks to Women)

જ્યારે આપણે આ દરખાસ્તની ચર્ચા કરીએ છીએ, ત્યારે સિક્કાની બીજી બાજુ જોવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. યુવાનો અને માનવાધિકાર સંગઠનો આ કાયદાનો સખત વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેમના મતે આ કાયદો મહિલા સુરક્ષાના નામે મહિલાઓને ‘ગુલામ’ બનાવવાનું કામ કરશે.

વિરોધના મુખ્ય કારણો:

1. ઓનર કિલિંગ (Honor Killings) ને પ્રોત્સાહન: જો લગ્ન નોંધણી માટે માતા-પિતાની સહી ફરજિયાત બનશે, તો આંતરજ્ઞાતિય (Inter-caste) કે આંતરધર્મીય (Inter-faith) લગ્નો લગભગ અશક્ય બની જશે. જ્ઞાતિવાદમાં માનતા રૂઢિચુસ્ત પરિવારો ક્યારેય પોતાની દીકરીને અન્ય જ્ઞાતિમાં પરણવાની મંજૂરી નહીં આપે. આનાથી યુગલોને ઘરેથી ભાગવાની, બળવો કરવાની કે પછી ઓનર કિલિંગનો શિકાર બનવાની ફરજ પડશે.
2. પારિવારિક હિંસા અને દબાણ (Domestic Coercion): ઘણી દીકરીઓ પોતાના રૂઢિચુસ્ત અથવા અત્યાચારી (Abusive) પરિવારથી બચવા માટે પોતાના પ્રેમી સાથે લગ્ન કરી નવું જીવન શરૂ કરે છે. જો માતા-પિતાની મંજૂરી અનિવાર્ય બનશે, તો દીકરીઓએ બળજબરીથી પોતાના પરિવારની મરજી મુજબના આધેડ કે અયોગ્ય વ્યક્તિ સાથે પરણવું પડશે.
3. પુખ્તતાનું અપમાન: આ કાયદો એવું સાબિત કરશે કે 18 કે 21 વર્ષની ઉંમરે પણ મહિલાઓ પોતાનું ભલું-બૂરું વિચારવા માટે સક્ષમ નથી, જે મહિલા સશક્તિકરણની આખી ચળવળને 50 વર્ષ પાછળ ધકેલી દેશે.

4. તુલનાત્મક વિશ્લેષણ: વાલીઓની માંગ વિરુદ્ધ યુવાનોનો તર્ક

નીચે આપેલું ટેબલ આ પેઢીગત સંઘર્ષ (Generational Gap) ના બંને પક્ષોને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરે છે:

5. રાજકીય સમીકરણો અને સરકારની દ્વિધા (The Political Dilemma)

ગુજરાત સરકાર હાલમાં ‘ધરમસંકટ’ માં છે.

• એક તરફ, પાટીદાર, ઠાકોર અને અન્ય મોટા સમુદાયો આ કાયદાની ઉગ્ર માંગ કરી રહ્યા છે. આ સમુદાયો રાજ્યની સૌથી મોટી ‘વોટ બેંક’ (Vote Bank) છે. સરકાર તેમને નારાજ કરવાનું જોખમ ઉઠાવી શકે તેમ નથી. મુખ્યમંત્રીથી લઈને મંત્રીઓએ જાહેર મંચ પરથી વારંવાર કહ્યું છે કે તેઓ આ દરખાસ્ત પર કાયદાકીય રીતે શું થઈ શકે તેનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે.
• બીજી તરફ, કાયદા વિભાગ (Legal Department) અને એડવોકેટ જનરલ સારી રીતે જાણે છે કે જો સીધેસીધી ‘માતા-પિતાની મંજૂરી’ (Consent) ફરજિયાત કરવામાં આવશે, તો હાઈકોર્ટ તેની પ્રથમ સુનાવણીમાં જ તેને ગેરબંધારણીય (Unconstitutional) ઠેરવીને ફગાવી દેશે.

6. મધ્યમ માર્ગ: કાયદામાં કેવા પ્રકારના સુધારા શક્ય છે? (The Middle Ground / Probable Solutions)

જો સરકાર સીધી રીતે માતા-પિતાની ‘સહી’ ફરજિયાત ન કરી શકે, તો યુવતીઓને ફસાતી અટકાવવા માટે કાનૂની માળખામાં કયા વ્યવહારુ સુધારા (Loopholes plugging) થઈ શકે?

કાનૂની નિષ્ણાતોના મતે સરકાર નીચે મુજબના મધ્યમ માર્ગ અપનાવી શકે છે:

A. ‘મંજૂરી’ ના બદલે ‘જાણ’ (Intimation instead of Consent):

માતા-પિતાની ‘સહી’ ફરજિયાત કરવાને બદલે, સરકારી રજિસ્ટ્રાર માટે એ ફરજિયાત બનાવી શકાય કે લગ્ન નોંધણી સમયે યુવતીના માતા-પિતાને રજિસ્ટર્ડ પોસ્ટ, SMS અથવા પોલીસ મારફતે સત્તાવાર ‘નોટિસ’ (જાણ) મોકલવી. આનાથી માતા-પિતાને ખબર પડશે કે તેમની દીકરી ક્યાં છે અને કોની સાથે છે.

B. અધિકારક્ષેત્ર (Jurisdiction) નો કડક અમલ:

હાલમાં કોઈ પણ જિલ્લાનું કપલ કોઈ પણ અન્ય જિલ્લામાં જઈને લગ્ન નોંધી શકે છે. સુધારો એવો લાવી શકાય કે લગ્નની નોંધણી ફરજિયાતપણે કન્યાના અથવા વરરાજાના કાયમી રહેઠાણ (Permanent Address) ના તાલુકા કે જિલ્લા પંચાયતમાં જ થવી જોઈએ. આનાથી સ્થાનિક લોકોને જાણ થવાની શક્યતા વધશે અને બોગસ લગ્નો અટકશે.

C. સાક્ષીઓના નિયમોમાં કડકાઈ:

ભાડૂતી સાક્ષીઓની પ્રથા બંધ કરવા માટે કાયદો લાવી શકાય કે લગ્નમાં સહી કરનાર સાક્ષીઓ પૈકી ઓછામાં ઓછો એક સાક્ષી યુવક કે યુવતીના લોહીના સંબંધવાળો (Blood relative – ભાઈ, કાકા, મામા) હોવો જોઈએ.

D. નોટિસ પિરિયડ (Notice Period):

જે રીતે સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટમાં 30 દિવસની નોટિસ પબ્લિક ડોમેનમાં મૂકવામાં આવે છે, તેવી જ રીતે તમામ લવ મેરેજની નોંધણી માટે 15 કે 30 દિવસનો ‘કુલિંગ-ઓફ પિરિયડ’ રાખવો, જેથી જો કોઈ છેતરપિંડી કે બ્લેકમેલિંગ થતું હોય તો તે સમયગાળામાં સામે આવી શકે.

7. આધુનિક પેઢી સાથે સંવાદ: સામાજિક જાગૃતિની જરૂરિયાત

કાયદાઓ ગમે તેટલા કડક બને, પરંતુ તે સમસ્યાનું મૂળભૂત સમાધાન નથી. સાચો ઉકેલ ઘરના ચાર દિવાલો વચ્ચે જ છે.

• ઓપન કમ્યુનિકેશન (Open Communication): માતા-પિતાએ પોતાના સંતાનો સાથે મિત્રતાભર્યો વ્યવહાર કેળવવો પડશે. જો દીકરીને ખાતરી હોય કે તેના માતા-પિતા તેની પસંદગી (જો તે યોગ્ય હોય તો) સ્વીકારશે, તો તે ક્યારેય ભાગીને લગ્ન કરવાનો માર્ગ પસંદ નહીં કરે.
• ડિજિટલ ટ્રેપિંગ વિશે જાગૃતિ: યુવાનો અને ખાસ કરીને યુવતીઓને સોશિયલ મીડિયા પર થતા ફેક એકાઉન્ટ્સ, હનીટ્રેપ અને સાયબર ક્રાઈમ વિશે જાગૃત કરવા પડશે. સ્કૂલ અને કોલેજ કક્ષાએ ‘રિલેશનશિપ અને લીગલ લિટરસી’ (કાયદાકીય સાક્ષરતા) ના સેમિનારો યોજવા જોઈએ.

લાગણીઓ અને અધિકારોનું સંતુલન

લગ્ન નોંધણીમાં માતા-પિતાની મંજૂરી ફરજિયાત કરવાની દરખાસ્ત એ ભારતીય સમાજના ‘ટ્રાન્ઝિશન ફેઝ’ (પરિવર્તનના તબક્કા) નું સીધું પ્રતિબિંબ છે. એક તરફ, આપણે આધુનિક બની રહ્યા છીએ અને પશ્ચિમી વ્યક્તિવાદ (Individualism) ને અપનાવી રહ્યા છીએ. બીજી તરફ, આપણી લાગણીઓ અને સામાજિક માળખું હજુ પણ સદીઓ જૂની પારિવારિક પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલું છે.

સરકાર માટે આ એક અત્યંત નાજુક દોરડા પર ચાલવા સમાન છે. કાયદામાં એવો કોઈ પણ આંધળો ફેરફાર ન કરી શકાય જે યુવા પેઢીના બંધારણીય અધિકારો છીનવી લે અને રૂઢિચુસ્તતાને પ્રોત્સાહન આપે. પરંતુ સાથે જ, જે માતા-પિતા પોતાનું આખું જીવન સંતાનોના ઉછેરમાં ખર્ચી નાખે છે, તેમની વેદના અને ચિંતાને પણ નજરઅંદાજ કરી શકાય નહીં. ‘મંજૂરી’ ના બદલે પારદર્શક ‘જાણ’ (Intimation) અને સ્થાનિક નોંધણીના કડક નિયમો જેવો મધ્યમ માર્ગ જ આ પેઢીગત સંઘર્ષનું કાયમી અને વ્યાજબી સમાધાન લાવી શકશે.