આજે ચાની લારીથી લઈને મોટા શોપિંગ મોલ સુધી, દરેક જગ્યાએ આપણને એક ચોરસ બોક્સ જોવા મળે છે જેની અંદર કાળા-સફેદ ટપકાં હોય છે – જેને આપણે QR (Quick Response) કોડ કહીએ છીએ. ડિજિટલ પેમેન્ટ અને માહિતી મેળવવા માટે આ ટેકનોલોજીએ આપણું જીવન ખૂબ જ સરળ બનાવી દીધું છે. પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે એક નાનકડો સ્કેન તમારા બેંક એકાઉન્ટને ખાલી કરી શકે છે?
સાયબર ગુનેગારો હવે ‘QR Code Swapping’ અને ‘Quishing’ (QR Phishing) જેવી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને લોકોના મહેનતના પૈસા ચોરી રહ્યા છે. આ લેખમાં આપણે વિગતવાર જાણીશું કે QR કોડ સ્કેન કરતી વખતે કઈ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
1. QR કોડની ભૌતિક સ્થિતિ તપાસો (Physical Tampering)
જ્યારે તમે કોઈ દુકાન, પેટ્રોલ પંપ કે જાહેર જગ્યાએ QR કોડ સ્કેન કરો, ત્યારે સૌથી પહેલા તેને ધ્યાનથી જુઓ.
- સ્ટીકર ચેક કરો: શું અસલી QR કોડ પર બીજું કોઈ સ્ટીકર ચીપકાવેલું છે? સ્કેમર્સ અસલી કોડ પર પોતાનો કોડ લગાવી દે છે, જેથી પૈસા દુકાનદારને બદલે તેમના ખાતામાં જાય.
- છેડછાડના નિશાન: જો કોડ ફાટેલો હોય, તેની ઉપર કઈ લખેલું હોય કે તે શંકાસ્પદ લાગતો હોય, તો તેને સ્કેન કરવાનું ટાળો.
2. સ્કેન કર્યા પછી URL (લિંક) ની તપાસ કરો
જ્યારે તમે તમારા ફોનથી QR કોડ સ્કેન કરો છો, ત્યારે કેમેરા અથવા એપ તમને એક લિંક બતાવે છે.
- HTTPS જુઓ: ખાતરી કરો કે લિંક
https://થી શરૂ થાય છે (sએટલે સુરક્ષિત). - સ્પેલિંગ મિસ્ટક: સાયબર ગુનેગારો ઘણીવાર જાણીતી વેબસાઇટના સ્પેલિંગમાં ફેરફાર કરે છે. દા.ત.
google.comને બદલેg00gle.comહોઈ શકે છે. આવી લિંક પર ક્યારેય ક્લિક ન કરો.
3. પેમેન્ટ કરતી વખતે ‘પૈસા મેળવવા’ માટે QR સ્કેન ન કરો
આ સૌથી મહત્વનો મુદ્દો છે. યાદ રાખો: પૈસા મેળવવા (Receive) માટે ક્યારેય QR કોડ સ્કેન કરવાની કે UPI PIN નાખવાની જરૂર પડતી નથી.
- જો કોઈ તમને કહે કે “હું તમને પૈસા મોકલી રહ્યો છું, તમે આ કોડ સ્કેન કરો”, તો સમજી લેવું કે તે ફ્રોડ છે.
- QR કોડ માત્ર પૈસા મોકલવા (Send) માટે જ હોય છે.
4. સ્કેન કર્યા પછીના ‘નામ’ ની ખાતરી કરો
જ્યારે તમે પેમેન્ટ કરવા માટે કોડ સ્કેન કરો છો, ત્યારે એપમાં તે વ્યક્તિ કે દુકાનનું નામ દેખાય છે.
- જો તમે ‘રામ પ્રોવિઝન સ્ટોર’ પર ઉભા હોવ અને સ્કેન કરતા નામ ‘અજાણ્યા વ્યક્તિ’ નું આવે, તો તરત જ અટકી જાવ અને દુકાનદારને પૂછો.
5. જાહેર સ્થળો પરના QR કોડથી સાવધ રહો
રેલવે સ્ટેશન, બસ સ્ટોપ, કે પાર્ક જેવી જાહેર જગ્યાએ લાગેલા પોસ્ટર્સ કે ફ્રી વાઇ-ફાઇના નામે મૂકાયેલા QR કોડ જોખમી હોઈ શકે છે.
- આવા કોડ સ્કેન કરવાથી તમારા ફોનમાં ‘માલવેર’ (વાયરસ) ઇન્સ્ટોલ થઈ શકે છે, જે તમારી અંગત માહિતી અને પાસવર્ડ ચોરી શકે છે.
6. અજાણ્યા ઈમેલ કે વોટ્સએપ મેસેજમાં આવેલા QR કોડ
સ્કેમર્સ તમને લાલચ આપે છે કે “તમે 50,000 ની લોટરી જીત્યા છો, આ QR સ્કેન કરીને પૈસા મેળવો”.
- વોટ્સએપ કે સોશિયલ મીડિયા પર અજાણ્યા લોકો દ્વારા મોકલવામાં આવેલા QR કોડને ક્યારેય સ્કેન ન કરો.
7. ‘Quishing’ (QR Phishing) ને સમજો
આ એક એવી ટેકનિક છે જેમાં ફ્રોડ લિંકને QR કોડની પાછળ છુપાવવામાં આવે છે. સ્કેન કરવાથી એક એવી વેબસાઈટ ખુલે છે જે બેંક કે ઈ-કોમર્સ સાઈટ જેવી જ દેખાતી હોય, અને ત્યાં તમારી પાસે લોગિન ડિટેલ્સ માંગવામાં આવે છે.
8. સુરક્ષિત સ્કેનર એપનો ઉપયોગ કરો
ફોનના સાદા કેમેરાને બદલે એવી સિક્યોરિટી એપ્સનો ઉપયોગ કરો જે સ્કેન કરતા પહેલા લિંકને સ્કેન કરે છે અને જો તે જોખમી હોય તો તમને ચેતવણી આપે છે. (દા.ત. Norton, અવસ્ત કે કેસ્પરસ્કીના QR સ્કેનર).
9. ટુ-ફેક્ટર ઓથેન્ટિકેશન (2FA) સક્રિય કરો
તમારા તમામ પેમેન્ટ એપ્સ અને ઈમેલ પર 2FA ચાલુ રાખો. જો કોઈ ભૂલથી તમારો પાસવર્ડ મેળવી લે, તો પણ બીજા સ્તરની સુરક્ષા (OTP) વગર તે તમારું ખાતું એક્સેસ નહીં કરી શકે.
10. જો છેતરપિંડી થાય તો શું કરવું?
જો તમે ભૂલથી કોઈ ખોટો QR સ્કેન કરી લીધો હોય અને પૈસા કપાઈ ગયા હોય, તો:
- તરત જ તમારી બેંકને જાણ કરો અને કાર્ડ/UPI બ્લોક કરાવો.
- 1930 નંબર પર કોલ કરીને સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈનની મદદ લો.
- [શંકાસ્પદ લિંક દૂર કરી] પર ઓનલાઈન ફરિયાદ નોંધાવો.
નિષ્કર્ષ
QR કોડ ટેકનોલોજી શ્રાપ નથી, પણ આપણી બેદરકારી તેને જોખમી બનાવી શકે છે. “પહેલા ચકાસો, પછી જ સ્કેન કરો” – આ મંત્ર તમને ડિજિટલ દુનિયામાં સુરક્ષિત રાખશે. તમારી એક સેકન્ડની જાગૃતિ તમારી જીવનભરની મૂડી બચાવી શકે છે.