રાજકોટ AIIMS ના ઇન્ટર્ન ડોક્ટરનો આપઘાત, મેડિકલ વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ઉઠ્યા ગંભીર સવાલો

તબીબી જગતને સ્તબ્ધ કરી દેતી કરુણાંતિકા

ગુજરાત અને ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્રના પાટનગર ગણાતા રાજકોટ શહેરમાંથી આજે એક અત્યંત દુઃખદ અને હૃદયને હચમચાવી દે તેવા સમાચાર સામે આવ્યા છે. જે યુવા ડોક્ટરો ભવિષ્યમાં હજારો દર્દીઓના જીવ બચાવવાના શપથ લે છે, તે જ યુવાનો જ્યારે પોતાનું જીવન ટૂંકાવી દે ત્યારે સમગ્ર સમાજ માટે તે એક ચિંતાનો વિષય બની જાય છે. પરાપીપળીયા રેલવે ટ્રેક પર થયેલો રાજકોટ AIIMS ના ઇન્ટર્ન ડોક્ટરનો આપઘાત સમગ્ર શિક્ષણ જગત અને તબીબી ક્ષેત્ર માટે એક મોટો આઘાત છે.

મેડિકલનો અભ્યાસ અને તેમાં પણ ખાસ કરીને એઈમ્સ (AIIMS) જેવી ભારતની સર્વોચ્ચ અને અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થામાં પ્રવેશ મેળવવો એ લાખો વિદ્યાર્થીઓનું સપનું હોય છે. પરંતુ, આ સપનું સાકાર કર્યા પછી પણ એવું તે શું બન્યું કે એક આશાસ્પદ યુવાને ટ્રેન નીચે પડતું મૂકીને મોતને વહાલું કરવું પડ્યું? આ ઘટના માત્ર એક પરિવારનો જ ચિરાગ નથી બુઝાવતી, પરંતુ તે આપણી શિક્ષણ પ્રણાલી, મેડિકલ ઇન્ટર્નશિપના અસહ્ય દબાણ અને યુવાનોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર અનેક ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે.

ઘટનાની વિગતો: પરાપીપળીયા રેલવે ટ્રેક પર સર્જાયું લોહીલુહાણ દ્રશ્ય

પ્રાપ્ત પ્રાથમિક માહિતી અને પોલીસ અહેવાલો અનુસાર, આ ઘટના રાજકોટ નજીક આવેલા પરાપીપળીયા ગામ પાસેથી પસાર થતા રેલવે ટ્રેક પર બની હતી. સ્થાનિક લોકો અને રેલવેના કર્મચારીઓએ ટ્રેક પર એક યુવકનો ક્ષત-વિક્ષત મૃતદેહ જોતાં તાત્કાલિક પોલીસને જાણ કરી હતી.

પોલીસ કાફલો ઘટનાસ્થળે પહોંચ્યો અને મૃતદેહનો કબજો લીધો. પ્રાથમિક તપાસ અને મૃતકની પાસેથી મળેલા આઈડેન્ટિટી કાર્ડ (ID Card) તથા અન્ય દસ્તાવેજોના આધારે જાણવા મળ્યું કે આ મૃતક યુવાન અન્ય કોઈ નહીં પણ રાજકોટ AIIMS નો એક ઇન્ટર્ન ડોક્ટર હતો. ઘટનાની જાણ એઈમ્સ વહીવટીતંત્ર અને મૃતકના પરિવારજનોને કરવામાં આવતા હોસ્પિટલ કેમ્પસ અને પરિવારમાં ભારે રોકકળ મચી ગઈ હતી. મૃતદેહને પોસ્ટમોર્ટમ (પીએમ) માટે સિવિલ હોસ્પિટલ ખસેડવામાં આવ્યો છે અને પોલીસે અકસ્માતે મોતનો ગુનો નોંધી વધુ તપાસ હાથ ધરી છે.

મેડિકલ શિક્ષણમાં વધતો માનસિક તણાવ (Medical Student Burnout)

ભારતમાં મેડિકલનો અભ્યાસ (MBBS અને ત્યારબાદ ઇન્ટર્નશિપ) એ વિશ્વના સૌથી અઘરા અને તણાવપૂર્ણ અભ્યાસક્રમોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થીઓ દિવસ-રાત જોયા વિના સખત મહેનત કરે છે. પરંતુ આ દબાણ ક્યારેક જીવલેણ સાબિત થાય છે. રાજકોટ AIIMS ના ઇન્ટર્ન ડોક્ટરનો આપઘાત એ દર્શાવે છે કે આપણા યુવા તબીબો શારીરિક અને માનસિક રીતે કેટલી હદે થાકી ગયા છે.

મેડિકલ વિદ્યાર્થીઓમાં માનસિક તણાવના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

• અસહ્ય વર્કલોડ (Working Hours): ઇન્ટર્નશિપ દરમિયાન ડોક્ટરોને 24 થી 36 કલાકની સળંગ ડ્યુટી કરવી પડે છે. પૂરતી ઊંઘના અભાવે તેમનું શારીરિક અને માનસિક સંતુલન ખોરવાય છે.
• એકેડેમિક પ્રેશર (શૈક્ષણિક દબાણ): AIIMS જેવી સંસ્થામાં અભ્યાસનું સ્તર અત્યંત ઉચ્ચ હોય છે. અહીં સ્પર્ધાત્મક માહોલમાં પોતાને સાબિત કરવાનું દબાણ સતત રહે છે.
• પીજી (PG) પ્રવેશની ચિંતા: ઇન્ટર્નશિપની સાથે સાથે જ નીટ-પીજી (NEET-PG) ની તૈયારી કરવાનું ટેન્શન યુવા ડોક્ટરોને અંદરથી કોરી ખાય છે.
• ઘરથી દૂર રહેવાનો ઝુરાપો: અન્ય રાજ્યો કે શહેરોમાંથી આવેલા વિદ્યાર્થીઓ ઘણીવાર હોમસિકનેસ (Homesickness) અને એકલતાનો શિકાર બને છે. પોતાની સમસ્યાઓ તેઓ પરિવાર સાથે પણ મુક્તપણે શેર કરી શકતા નથી.
• ટોક્સિક વર્ક કલ્ચર: ઘણીવાર સિનિયર ડોક્ટરો અને પ્રોફેસરો દ્વારા થતું કડક વર્તન કે ઠપકો પણ જુનિયર ડોક્ટરોને ડિપ્રેશનમાં ધકેલી શકે છે.

નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય: માનસિક સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગૃતિનો અભાવ

મનોવિજ્ઞાન નિષ્ણાતોના મતે, રાજકોટ AIIMS ના ઇન્ટર્ન ડોક્ટરનો આપઘાત એ માત્ર એક વ્યક્તિગત નિરાશાનું પરિણામ નથી, પરંતુ તે એક સિસ્ટમિક ફેલ્યોર (Systemic Failure) છે. મેડિકલ કોલેજોમાં શારીરિક સ્વાસ્થ્ય વિશે ઘણું ભણાવવામાં આવે છે, પરંતુ ડોક્ટરોના પોતાના માનસિક સ્વાસ્થ્ય વિશે ભાગ્યે જ કોઈ વાત કરે છે.

તબીબી સમુદાયમાં એક પ્રકારનો વણલખ્યો નિયમ બની ગયો છે કે ડોક્ટર ક્યારેય નબળો ન પડી શકે. આ ‘સ્ટિગ્મા’ (કલંક) ને કારણે જો કોઈ ઇન્ટર્ન ડોક્ટર ડિપ્રેશન કે એન્ઝાયટી (Anxiety) નો શિકાર હોય, તો પણ તે મદદ માંગતા ખચકાય છે.

સહકર્મીઓ અને સિનિયર ફેકલ્ટીએ આ લક્ષણો ઓળખીને વિદ્યાર્થીઓને સમયસર કાઉન્સેલિંગ પૂરું પાડવું અત્યંત આવશ્યક છે.

પોલીસ તપાસ અને ભવિષ્યની કાર્યવાહી

હાલમાં, પોલીસ દ્વારા રાજકોટ AIIMS ના ઇન્ટર્ન ડોક્ટરનો આપઘાત પાછળના વાસ્તવિક કારણો શોધવા માટે સઘન તપાસ શરૂ કરવામાં આવી છે.

પોલીસની તપાસના મુખ્ય મુદ્દાઓ:

1. મોબાઈલ અને લેપટોપની ચકાસણી: મૃતકના મોબાઈલ ફોન અને લેપટોપની FSL મારફતે તપાસ કરવામાં આવશે, જેથી જાણવા મળે કે તેણે છેલ્લે કોની સાથે વાત કરી હતી અને શું કોઈ સુસાઇડ નોટ છોડી છે કે કેમ.
2. રૂમમેટ અને મિત્રોની પૂછપરછ: હોસ્ટેલમાં તેની સાથે રહેતા રૂમમેટ અને બેચમેટ્સના નિવેદનો નોંધવામાં આવી રહ્યા છે. તેનાથી એ જાણવામાં મદદ મળશે કે યુવક છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી કયા પ્રકારના માનસિક તણાવમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો.
3. કોલેજ રેકોર્ડ્સ: શું કોઈ શૈક્ષણિક પ્રદર્શનને લઈને તણાવ હતો કે કોઈ સિનિયર સાથે વિવાદ હતો, તે દિશામાં પણ તપાસ થશે.

પોલીસની આ નિષ્પક્ષ તપાસથી જ સત્ય બહાર આવશે કે આ આશાસ્પદ યુવાનના આ આત્યંતિક પગલાં પાછળ કયું પરિબળ જવાબદાર હતું.

સંસ્થાઓની ભૂમિકા: શું બદલાવ લાવવાની જરૂર છે?

દરેક મેડિકલ કોલેજ અને ઇન્સ્ટિટ્યૂટની એ નૈતિક અને કાનૂની જવાબદારી છે કે તેઓ તેમના કેમ્પસમાં વિદ્યાર્થીઓ માટે સુરક્ષિત અને તણાવમુક્ત વાતાવરણ ઊભું કરે.

• સ્ટુડન્ટ વેલનેસ સેન્ટર (Student Wellness Center): કેમ્પસમાં 24×7 સાયકિયાટ્રિસ્ટ અને કાઉન્સેલર ઉપલબ્ધ હોવા જોઈએ, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ પોતાની ઓળખ છુપાવીને કાઉન્સેલિંગ મેળવી શકે.
• ડ્યુટીના કલાકોનું નિયમન: ઇન્ટર્ન ડોક્ટરોના કામના કલાકો અને આરામના સમય વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન જાળવવું જોઈએ.
• મેન્ટરશિપ પ્રોગ્રામ: દરેક 5 થી 10 વિદ્યાર્થીઓ દીઠ એક સિનિયર ફેકલ્ટી મેન્ટર હોવા જોઈએ, જેઓ માત્ર ભણતર જ નહીં પરંતુ તેમના માનસિક અને સામાજિક કલ્યાણનું પણ ધ્યાન રાખે.
• સ્ટ્રેસ મેનેજમેન્ટ વર્કશોપ્સ: મેડિકલ કરિક્યુલમમાં યોગ, ધ્યાન અને સ્ટ્રેસ મેનેજમેન્ટના સેમિનાર ફરજિયાત કરવા જોઈએ.

મા-બાપ માટે પણ આ એક બોધપાઠ છે કે પોતાના સંતાનો પર માત્ર સારા માર્ક્સ લાવવાનું કે સફળ થવાનું દબાણ ન નાખે, પરંતુ તેમની ખુશી અને માનસિક શાંતિને પણ પ્રાધાન્ય આપે.

એક કિંમતી જીવની ખોટ અને સિસ્ટમ માટે ચેતવણી

આપણે હંમેશા ડોક્ટરોને ભગવાનનો દરજ્જો આપીએ છીએ, પરંતુ આપણે એ ભૂલી જઈએ છીએ કે તેઓ પણ અંતે તો હાડ-માંસના બનેલા માણસ જ છે. તેમની અંદર પણ લાગણીઓ, ડર અને થાક હોય છે. રાજકોટમાં બનેલી આ ઘટના માત્ર એક સમાચાર પૂરતી સીમિત ન રહેવી જોઈએ. તે આપણા સમાજ અને શિક્ષણ પ્રણાલી માટે એક મોટી લાલ બત્તી (Warning Sign) છે.

જે યુવાને પોતાના પરિવાર અને દેશની સેવા કરવાના સપના જોયા હશે, તેના સપના પરાપીપળીયાના રેલવે ટ્રેક પર કચડાઈ ગયા. આ નુકસાનની ભરપાઈ કોઈ પણ સંસ્થા કે સરકાર ક્યારેય કરી શકશે નહીં. આપણે આશા રાખીએ કે તંત્ર જાગે અને ભવિષ્યમાં ક્યારેય રાજકોટ AIIMS ના ઇન્ટર્ન ડોક્ટરનો આપઘાત જેવી હૃદયદ્રાવક ઘટના સાંભળવા ન મળે.

મૃતકના પરિવારજનોને ઈશ્વર આ વજ્રઘાત સહન કરવાની શક્તિ આપે તેવી આપણે સૌ પ્રાર્થના કરીએ. અને જે પણ વિદ્યાર્થીઓ આવા તણાવમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે, તેમને માત્ર એક જ વિનંતી કે—જીવન ખૂબ કિંમતી છે, કોઈપણ સમસ્યાનો ઉકેલ મૃત્યુ નથી, મદદ માંગતા ક્યારેય અચકાવું નહીં.

Ankita Gautam

અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.