સસ્તા લોખંડના નામે ₹74 લાખની છેતરપિંડી, અમદાવાદમાં B2B ફ્રોડ

આધુનિક બિઝનેસ જગતમાં ઓનલાઈન ટ્રેડિંગ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ જેટલા સુવિધાજનક છે, તેટલા જ જોખમી પણ સાબિત થઈ રહ્યા છે. ખાસ કરીને કન્સ્ટ્રક્શન અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેક્ટરમાં, જ્યાં કરોડો રૂપિયાનું મટિરિયલ ખરીદવામાં આવતું હોય છે, ત્યાં એક નાનકડી ચૂક કંપનીને લાખો રૂપિયાનું નુકસાન કરાવી શકે છે. તાજેતરમાં અમદાવાદના રાણીપ (Ranip) વિસ્તારમાં નોંધાયેલો આવો જ એક ચોંકાવનારો કિસ્સો સામે આવ્યો છે, જેમાં ‘સસ્તા ભાવે લોખંડ’ (Cheap Iron) આપવાની લાલચ આપીને એક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કંપની પાસેથી ₹74 લાખથી વધુની રકમ પડાવી લેવામાં આવી છે.

1. રાણીપ ફ્રોડ કેસ: 80 અને 240 ટન લોખંડના ઓર્ડર પાછળની છેતરપિંડી

આ સમગ્ર ઘટના બિઝનેસ જગતમાં આંધળા વિશ્વાસ અને ડોક્યુમેન્ટ વેરિફિકેશનના અભાવનું સીધું ઉદાહરણ છે. રાણીપ પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી FIR (ફર્સ્ટ ઇન્ફોર્મેશન રિપોર્ટ) મુજબ, આ છેતરપિંડીનો શિકાર ગાંધીનગર સ્થિત ‘MKC ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લિમિટેડ’ નામની કંપની બની છે.

ઘટનાનો સિલસિલાવાર ઘટનાક્રમ:

• ઓનલાઈન ઈન્કવાયરી અને સંપર્ક: 13 નવેમ્બરની આસપાસ, MKC ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના કર્મચારી રાહુલભાઈ ઠાકોરે બાંધકામના સામાન માટે એક ઓનલાઈન બિઝનેસ પ્લેટફોર્મ પર ઈન્કવાયરી કરી હતી. આ ઈન્કવાયરી બાદ તેમને ‘ભાસ્કરભાઈ જોષી’ નામની એક વ્યક્તિનો ફોન આવ્યો. આ વ્યક્તિએ પોતાની ઓળખ અમદાવાદ સ્થિત ‘રિદ્ધિ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ’ (Riddhi Industries) ના પ્રતિનિધિ તરીકે આપી હતી.
• સસ્તા ભાવની લાલચ (The Bait): આરોપીએ કંપનીને વિશ્વાસમાં લેવા જણાવ્યું કે તેની ફર્મ લોખંડના સળિયા (Iron rods), M.S. પ્લેટ્સ, અને M.S. એંગલ બજાર કરતા ઘણા સસ્તા અને સ્પર્ધાત્મક ભાવે પૂરા પાડે છે.
• બનાવટી દસ્તાવેજોનો માયાળજાળ: પોતાનો બિઝનેસ અસલી છે તે સાબિત કરવા માટે આરોપીએ વોટ્સએપ પર વિઝિટિંગ કાર્ડ, GST સર્ટિફિકેટ, PAN કાર્ડ અને કેન્સલ ચેક પણ મોકલી આપ્યા. અન્ય વેન્ડર્સના ક્વોટેશન સાથે સરખામણી કરતા રિદ્ધિ ઇન્ડસ્ટ્રીઝનો ભાવ ઘણો નીચો હોવાથી કંપનીએ 80 ટન અને 240 ટન લોખંડના સળિયાનો મોટો ઓર્ડર આપવાનું નક્કી કર્યું.
• રેલવે પ્રોજેક્ટ માટેની ખરીદી: આ લોખંડની ખરીદી કંપનીના એક મહત્વકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ—તરંગા, અંબાજી અને આબુ રોડ વચ્ચેની રેલવે લાઇનના નિર્માણ માટે કરવામાં આવી રહી હતી.
• એડવાન્સ પેમેન્ટનો ખેલ: 17 નવેમ્બરે કંપનીએ RTGS મારફતે ₹25 લાખ એડવાન્સ પેટે આરોપીના કોટક બેંક (Kotak Bank) ના ખાતામાં જમા કરાવ્યા. ત્યારબાદ 23 નવેમ્બરે આરોપીએ ખોટા ઇન્વોઇસ બિલ (Fake Invoices) મોકલીને દાવો કર્યો કે માલ વાહનોમાં લોડ થઈ ગયો છે અને બે-ચાર દિવસમાં સાઈટ પર પહોંચી જશે. આ દાવા પર વિશ્વાસ રાખીને કંપનીએ 2 ડિસેમ્બરે વધુ ₹64.07 લાખ ટ્રાન્સફર કર્યા.

સત્યનો પર્દાફાશ: કુલ ₹89 લાખથી વધુ રકમ ચૂકવી દીધા પછી પણ જ્યારે લોખંડ સાઈટ પર ન પહોંચ્યું, ત્યારે કંપનીના અધિકારીઓને શંકા ગઈ. તેમણે રાણીપના પુરુષોત્તમ નગર સ્થિત ‘રિદ્ધિ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ’ ના સરનામે તપાસ કરી તો ત્યાં દુકાન બંધ હાલતમાં જોવા મળી. પોલીસ ફરિયાદના ડરથી આરોપીએ કટકે-કટકે ₹14.50 લાખ પરત કર્યા, પરંતુ બાકીના ₹74.04 લાખ હજુ પણ પરત કર્યા નથી. આખરે કંપનીના પરચેઝિંગ મેનેજર કિશન જવાનસિંહ ઠાકોરે રાણીપ પોલીસ સ્ટેશનમાં છેતરપિંડી અને વિશ્વાસઘાતની કલમો હેઠળ ગુનો નોંધાવ્યો

2. B2B સપ્લાય ચેઇન ફ્રોડ: સાયબર ક્રાઈમની નવી અને ઘાતક પદ્ધતિ

સામાન્ય રીતે આપણે OTP ફ્રોડ કે બેંકિંગ સ્કેમ વિશે સાંભળીએ છીએ, પરંતુ કોર્પોરેટ જગતમાં થતા B2B ફ્રોડ (Business to Business Fraud) વધુ સુનિયોજિત અને મોટી રકમના હોય છે. આવા સ્કેમર્સ અસલી વેપારી હોવાનો એવો સ્વાંગ રચે છે કે સારા-સારા મેનેજરો પણ ગોથું ખાઈ જાય છે.

કેવી રીતે કામ કરે છે આ નેટવર્ક?

1. શેલ કંપની (Shell Company) ની રચના: ફ્રોડસ્ટર્સ સૌથી પહેલા નકલી દસ્તાવેજોના આધારે એક બોગસ કંપની રજીસ્ટર કરાવે છે. તેઓ GST નંબર અને બેંકમાં કરંટ એકાઉન્ટ ખોલાવવા માટે ભાડાના મકાન અથવા કોઈ ગરીબ વ્યક્તિના દસ્તાવેજોનો ઉપયોગ કરે છે.
2. ડિજિટલ ટ્રેપ (Digital Footprint): JustDial, IndiaMart, અથવા TradeIndia જેવા ઓનલાઈન B2B પ્લેટફોર્મ્સ પર આ શેલ કંપનીઓનું રજીસ્ટ્રેશન કરાવવામાં આવે છે. જ્યારે કોઈ મોટી કંપની માલ ખરીદવા ઈન્કવાયરી નાખે છે, ત્યારે આ સ્કેમર્સ તરત જ સંપર્ક સાધે છે.
3. માર્કેટ કરતા નીચો ભાવ: સ્કેમર્સ માર્કેટ રિસર્ચ કરીને મૂળ ઉત્પાદક કરતા 5% થી 10% નીચો ભાવ આપે છે. 80 કે 240 ટન જેવા જથ્થાબંધ ઓર્ડરમાં આ 5% નો તફાવત પણ લાખો રૂપિયાનો થતો હોવાથી ખરીદનાર કંપની લાલચમાં આવી જાય છે.
4. ખોટા દસ્તાવેજો અને E-Way બિલ: માલ રવાના થઈ ગયો છે તેવું સાબિત કરવા માટે સ્કેમર્સ ખોટા જીએસટી બિલ (Fake GST Invoices), ફેક ટ્રાન્સપોર્ટ બિલ્ટી (Lorry Receipt – LR), અને નકલી E-Way બિલ પણ જનરેટ કરે છે, જે જોવામાં બિલકુલ અસલી લાગે છે.
5. પૈસાનું શિફ્ટિંગ: જેવું RTGS દ્વારા પેમેન્ટ તેમના ખાતામાં જમા થાય છે, તે જ દિવસે તે રકમ અન્ય શેલ એકાઉન્ટ્સમાં અથવા ક્રિપ્ટોકરન્સીમાં ડાયવર્ટ કરી દેવામાં આવે છે, જેથી પોલીસ બેંક એકાઉન્ટ ફ્રીઝ કરે ત્યાં સુધીમાં પૈસા ગાયબ થઈ ચૂક્યા હોય.

3. લોખંડ અને સ્ટીલ માર્કેટ: શા માટે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કંપનીઓ લાલચમાં આવે છે?

આ ફ્રોડને સમજવા માટે સ્ટીલ માર્કેટનું અર્થશાસ્ત્ર સમજવું જરૂરી છે. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કન્સ્ટ્રક્શન કંપનીઓ માટે સૌથી મોટો કાચો માલ લોખંડ (TMT Bars) અને સિમેન્ટ હોય છે.

• ભાવની અસ્થિરતા (Price Volatility): આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં આયર્ન ઓર (Iron ore) અને કોલસાના ભાવમાં થતા ફેરફારને કારણે લોખંડના ભાવ દરરોજ બદલાતા રહે છે.
• પ્રોજેક્ટ કોસ્ટ મેનેજમેન્ટ: ઉદાહરણ તરીકે, તરંગા-અંબાજી-આબુ રોડ રેલવે પ્રોજેક્ટ જેવા મેગા પ્રોજેક્ટ્સમાં હજારો ટન લોખંડ વપરાય છે. જો કોઈ સપ્લાયર બજાર કરતા 1 કે 2 રૂપિયા પ્રતિ કિલો પણ સસ્તું લોખંડ આપે, તો કંપનીને સીધો લાખો રૂપિયાનો નફો થાય છે. પરચેઝ વિભાગના અધિકારીઓ કંપનીનો ખર્ચ બચાવવાના ઉદ્દેશ્યથી આવા નવા સપ્લાયર્સ પર ઝડપથી વિશ્વાસ કરી લેતા હોય છે.
• ડિમાન્ડ-સપ્લાય ગેપ: ઘણી વખત માન્ય અને રજીસ્ટર્ડ સપ્લાયર્સ પાસે તાત્કાલિક ડિલિવરી માટે મોટો સ્ટોક ઉપલબ્ધ હોતો નથી. આવામાં કંપનીઓ ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પર નવા સપ્લાયર્સ શોધવા મજબૂર બને છે, જ્યાં સ્કેમર્સ તેમની રાહ જોઈને બેઠા હોય છે.

4. કાયદાકીય માળખું: BNS હેઠળ ગુનાની ગંભીરતા અને પોલીસ તપાસ

જુના ઇન્ડિયન પિનલ કોડ (IPC) ના બદલે હવે ભારતમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS), 2023 લાગુ થઈ ચૂકી છે. રાણીપ પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી આ FIR મુજબ આરોપીઓ પર કડક કલમો લગાવવામાં આવે છે.

લાગુ પડતી કાયદાકીય જોગવાઈઓ:

1. છેતરપિંડી (Cheating): ખોટા દસ્તાવેજો અને ખોટી ઓળખ આપીને નાણાકીય લાભ મેળવવા બદલ BNS ની છેતરપિંડી સંબંધિત કલમો હેઠળ ગુનો દાખલ થાય છે.
2. ગુનાહિત વિશ્વાસઘાત (Criminal Breach of Trust): એડવાન્સ પેમેન્ટ લીધા પછી માલ ન પહોંચાડવો અને રકમ પણ પરત ન કરવી, તે આ ગુના હેઠળ આવે છે.
3. બનાવટી દસ્તાવેજો (Forgery): ખોટા જીએસટી બિલ અને ઇન્વોઇસ બનાવવા બદલ ફોર્જરીના ચાર્જીસ પણ લાગે છે.

પોલીસ તપાસની દિશા (How Cyber & EOW Investigate): આવા કેસોની તપાસ અમદાવાદ પોલીસની ઈકોનોમિક ઓફેન્સ વિંગ (EOW) અથવા સાયબર ક્રાઈમ બ્રાન્ચ દ્વારા કરવામાં આવતી હોય છે.

• બેંક ટ્રેલિંગ (Follow the Money): કોટક બેંકમાં આવેલા ₹89 લાખ કયા કયા ખાતામાં ટ્રાન્સફર થયા છે, તેનું એનાલિસિસ કરવામાં આવે છે.
• KYC વેરિફિકેશન: આરોપી ‘ભાસ્કરભાઈ જોષી’ એ સિમ કાર્ડ અને બેંક એકાઉન્ટ ખોલાવવા માટે કયા પાન કાર્ડ અને આધાર કાર્ડનો ઉપયોગ કર્યો હતો, તે શોધવામાં આવે છે (મોટાભાગે આવા ડોક્યુમેન્ટ્સ પણ ચોરાયેલા અથવા ડમી હોય છે).
• લોકેશન ટ્રેસિંગ: જે આઈપી એડ્રેસ (IP Address) અને મોબાઈલ લોકેશનથી ઇમેઇલ અને વોટ્સએપ મેસેજ કરવામાં આવ્યા હતા, તેને ટ્રેસ કરી આરોપીઓના મૂળ સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ પોલીસ કરી રહી છે.

5. સાયકોલોજી ઓફ સ્કેમ: અનુભવી પ્રોફેશનલ્સ કેમ ફસાય છે?

ઘણા લોકોને આશ્ચર્ય થાય છે કે કોઈ મોટી કંપનીનો પરચેઝ મેનેજર 74 લાખ રૂપિયા કોઈ અજાણી કંપનીને કેવી રીતે આપી શકે? આની પાછળ એક ચોક્કસ મનોવિજ્ઞાન (Psychology) કામ કરે છે.

• ક્રેડિબિલિટીનું નાટક (Illusion of Trust): સ્કેમર્સ બહુ પ્રોફેશનલ રીતે વાત કરે છે. તેઓ જીએસટી નંબર અને પાન કાર્ડ સામેથી મોકલે છે. સામાન્ય રીતે લોકો જીએસટી નંબર જોઈને માની લે છે કે આ કંપની 100% અસલી છે.
• ભરોસો જીતવાની યુક્તિ: તમે નોંધ્યું હશે કે આરોપીએ પોલીસ ફરિયાદના ડરથી અથવા કંપનીનો વિશ્વાસ જાળવી રાખવા માટે ₹14.50 લાખ ટુકડે-ટુકડે પરત પણ કર્યા હતા. સ્કેમર્સ આવું એટલા માટે કરે છે જેથી કંપનીને લાગે કે સપ્લાયર જેન્યુઇન છે, બસ તેને થોડી આર્થિક તકલીફ છે, અને તેઓ પોલીસ ફરિયાદ કરવામાં વિલંબ કરે. આ સમયગાળામાં સ્કેમર્સ પોતાનો બધો જ ડેટા ડીલીટ કરી અને ઓફિસ બંધ કરીને ગાયબ થઈ જાય છે.
• અર્જન્સી (False Urgency): “સાહેબ, માલ ગાડીમાં લોડ થઈ ગયો છે, ડ્રાઈવર નીકળી ગયો છે, તમે ફટાફટ બીજું પેમેન્ટ કરી દો નહીંતર ગાડી રસ્તામાં ઊભી રહી જશે.” આવા વાક્યો વાપરીને કંપનીના અધિકારીઓ પર માનસિક દબાણ ઊભું કરવામાં આવે છે.

6. કોર્પોરેટ ગાઈડલાઈન્સ: B2B છેતરપિંડીથી બચવાના ‘એક્સપર્ટ ઉપાયો’

રાણીપનો આ કેસ દરેક કંપની માટે એક મોટી શીખ (Case Study) છે. લાખો કે કરોડો રૂપિયાનું ટ્રાન્ઝેક્શન કરતા પહેલા કંપનીઓએ કડક ‘ડ્યુ ડિલિજન્સ’ (Due Diligence) અને વેન્ડર વેરિફિકેશન પોલિસી અપનાવવી જ જોઈએ.

નિષ્ણાતો દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી 5-સ્ટેપ વેન્ડર વેરિફિકેશન ગાઈડલાઈન્સ નીચે મુજબ છે:

1. સ્ટેપ 1: ઓનલાઈન રજીસ્ટ્રેશન ચેકિંગ (GST & MCA Check): માત્ર પીડીએફ (PDF) સર્ટિફિકેટ જોઈને વિશ્વાસ ન કરો. સરકારી GST પોર્ટલ પર જઈને તે નંબર સર્ચ કરો. જુઓ કે તે કંપની કેટલા સમયથી કાર્યરત છે? શું તે નિયમિત રીતે GST રિટર્ન ફાઈલ કરે છે? જો કંપની માત્ર 2-3 મહિના પહેલા જ રજીસ્ટર થઈ હોય, તો તેની સાથે રોકડ વ્યવહાર ટાળો.
2. સ્ટેપ 2: ફિઝિકલ વેન્ડર વિઝિટ (Physical Inspection): મોટો ઓર્ડર આપતા પહેલા કંપનીના કોઈ એક કર્મચારીએ ફરજિયાતપણે સપ્લાયરની ઓફિસ અથવા ગોડાઉનની રૂબરૂ મુલાકાત લેવી જોઈએ. રાણીપના કિસ્સામાં, જો પેમેન્ટ કરતા પહેલા કોઈએ પુરુષોત્તમ નગર જઈને ગોડાઉન અને 320 ટન લોખંડનો સ્ટોક ચેક કર્યો હોત, તો આ ₹74 લાખ બચી ગયા હોત.
3. સ્ટેપ 3: ડીલિંગની પદ્ધતિ બદલો (Financial Safeguards): 100% એડવાન્સ પેમેન્ટ ક્યારેય ન કરો. સુરક્ષિત આર્થિક વ્યવહારો માટે ‘લેટર ઓફ ક્રેડિટ’ (Letter of Credit – LC) અથવા ‘એસ્ક્રો એકાઉન્ટ’ (Escrow Account) નો ઉપયોગ કરો. નિયમ બનાવો કે જ્યાં સુધી માલ વજન-કાંટા પર ન ચઢે અને સાઇટ પર રિસીવ ન થાય, ત્યાં સુધી બાકીનું પેમેન્ટ રીલીઝ કરવામાં આવશે નહીં.
4. સ્ટેપ 4: ડિજિટલ ફૂટપ્રિન્ટ અને ટ્રેક રેકોર્ડ: બજારમાં અન્ય વેપારીઓ પાસેથી તે સપ્લાયરનું રેફરન્સ લો. નવી કંપની સાથે હંમેશા પહેલા નાના ઓર્ડરથી શરૂઆત કરો.
5. સ્ટેપ 5: ફેક E-Way બિલ ઓળખતા શીખો: સરકારના E-Way બિલ પોર્ટલ પર વાહન નંબર અને બિલ નંબર નાખીને રિયલ-ટાઇમ ટ્રેકિંગ કરી શકાય છે કે માલ ખરેખર લોડ થઈને નીકળ્યો છે કે નહીં.

7. અર્થતંત્ર અને પબ્લિક પ્રોજેક્ટ્સ પર અસર

જ્યારે કોઈ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કંપની સાથે આવી લાખો રૂપિયાની છેતરપિંડી થાય છે, ત્યારે તેની આડઅસર છેવાડાના સામાન્ય માણસ અને સરકારી પ્રોજેક્ટ્સ પર પણ પડે છે.

• પ્રોજેક્ટમાં વિલંબ (Project Delays): રેલવે લાઇન કે પુલના નિર્માણમાં સમય મર્યાદા (Deadline) ખૂબ મહત્વની હોય છે. મટિરિયલ સમયસર ન આવવાથી મજૂરો નવરા બેસી રહે છે અને પ્રોજેક્ટના નિર્માણ કાર્યમાં અઠવાડિયાઓનો વિલંબ થાય છે.
• નાણાકીય બોજ: છેતરપિંડીથી થયેલા આર્થિક નુકસાનને ભરપાઈ કરવા કંપનીઓ સંઘર્ષ કરે છે, જેનાથી પ્રોજેક્ટ કોસ્ટ વધે છે. અંતે, આ ભારણ પરોક્ષ રીતે કરદાતાઓના ખિસ્સા પર જ પડે છે.

અમદાવાદ પોલીસે આ મામલે સઘન તપાસ શરૂ કરી છે. પરંતુ, સાયબર ગુનાઓમાં રિકવરી રેટ પ્રમાણમાં ઓછો હોય છે, કારણ કે નાણાં ઝડપથી અલગ અલગ રાજ્યો કે વિદેશી ખાતાઓમાં ટ્રાન્સફર કરી દેવામાં આવે છે. આથી, “પ્રિવેન્શન ઇઝ બેટર ધેન ક્યોર” (Prevention is better than cure) નો નિયમ જ બિઝનેસમાં બચાવનો એકમાત્ર રસ્તો છે.

રાણીપનો ₹74 લાખનો આ લોખંડ ફ્રોડ કેસ એ વાતની સાબિતી છે કે કોર્પોરેટ જગતમાં કોઈપણ અજાણી વ્યક્તિ દ્વારા મળતી “સસ્તી ઓફર” પાછળ બહુ મોટી કિંમત ચૂકવવી પડી શકે છે. ડિજિટલ યુગમાં વિશ્વાસ કરવો જરૂરી છે, પરંતુ ખરાઈ (Verification) કર્યા વિના આંધળો વિશ્વાસ ક્યારેય ન કરવો જોઈએ. એમકેસી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લિમિટેડનો આ કડવો અનુભવ અન્ય તમામ ઉદ્યોગ સાહસિકો અને પરચેઝિંગ અધિકારીઓ માટે એક લાલ બત્તી સમાન છે.

Ankita Gautam

અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.