Satyawadi Raja Harishchandra Yojana: પરિવારના મોભીના અવસાન પર અંતિમ ક્રિયા માટે સરકારની આર્થિક મદદ.

જીવન અને મૃત્યુ એ કુદરતનો ક્રમ છે. જ્યારે કોઈ પરિવારમાં સ્વજનનું મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે તે પરિવાર પર આભ તૂટી પડે છે. ખાસ કરીને જ્યારે કોઈ ગરીબ (Poor) અથવા આર્થિક રીતે નબળા પરિવારમાં કોઈ વ્યક્તિનું અવસાન થાય છે, ત્યારે દુઃખની સાથે સાથે અંતિમ સંસ્કાર (Funeral) અને ઉત્તરક્રિયાનો આર્થિક બોજ પણ પરિવારને તોડી નાખે છે. ઘણીવાર ગરીબ પરિવારો પાસે અંતિમ ક્રિયા માટે પણ પૂરતા પૈસા હોતા નથી.

આવી અત્યંત કપરી પરિસ્થિતિમાં ગરીબ પરિવારોને મદદરૂપ થવા અને માનવતાના ધોરણે તેમને સહારો આપવા માટે ગુજરાત સરકાર (Government of Gujarat) દ્વારા એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને કલ્યાણકારી યોજના ચલાવવામાં આવે છે, જેનું નામ છે— સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્ર મરણોત્તર સહાય યોજના (Satyawadi Raja Harishchandra Marnottar Sahay Yojana – SPAY).

1. શું છે સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્ર મરણોત્તર સહાય યોજના (SPAY)?

આપણા પૌરાણિક ગ્રંથોમાં સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્રની કથા ખૂબ પ્રચલિત છે, જેમણે સત્ય અને ધર્મ કાજે પોતાનું સર્વસ્વ દાન કરી દીધું હતું અને છેવટે સ્મશાનમાં ચોકીદાર તરીકે ફરજ બજાવી હતી. તેમના આ ત્યાગ અને સમર્પણને યાદ રાખીને, ગુજરાત સરકારે ગરીબ પરિવારોમાં થતા મૃત્યુ સમયે અંતિમ સંસ્કાર (Antyesti) માટે અપાતી આ આર્થિક સહાય યોજનાને સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્ર મરણોત્તર સહાય યોજના નામ આપ્યું છે.

અગાઉ આ યોજના માત્ર અનુસૂચિત જાતિ (SC) ના લોકો માટે જ મર્યાદિત હતી, પરંતુ રાજ્ય સરકારના સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા વિભાગ (Social Justice and Empowerment Department) ના એક મહત્વપૂર્ણ ઠરાવ દ્વારા, હવે આ યોજનાનો વ્યાપ વધારીને તેને સમાજના તમામ વર્ગના ગરીબ અને BPL (Below Poverty Line) પરિવારો માટે લાગુ કરવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ, જ્યારે પણ પરિવારમાં કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે સરકાર દ્વારા અંતિમ વિધિના ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે તાત્કાલિક રોકડ સહાય (Cash Assistance) આપવામાં આવે છે.

2. યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય (Objectives of the Scheme)

ગુજરાત સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતી આ Satyawadi Raja Harishchandra Marnottar Sahay Yojana પાછળ મુખ્યત્વે નીચે મુજબના ઉદ્દેશ્યો રહેલા છે:

1. સન્માનજનક વિદાય: ગરીબીના કારણે કોઈપણ મૃતદેહને અંતિમ સંસ્કારથી વંચિત ન રહેવું પડે અને દરેક મૃતકને સન્માનપૂર્વક અંતિમ વિદાય (Dignified Funeral) આપી શકાય તે સુનિશ્ચિત કરવું.
2. આર્થિક રાહત: પરિવારમાં કમાનાર વ્યક્તિનું અથવા કોઈપણ સ્વજનનું મૃત્યુ થતાં, ગરીબ પરિવારને અંતિમ ક્રિયા માટે વ્યાજે પૈસા ન લેવા પડે તે માટે તાત્કાલિક આર્થિક મદદ પૂરી પાડવી.
3. સામાજિક સુરક્ષા: સમાજના સૌથી નબળા વર્ગને સરકાર તેમની પડખે ઊભી છે, તેવી સામાજિક સુરક્ષા (Social Security) ની ભાવનાનો અહેસાસ કરાવવો.

3. સહાયની રકમ (Amount of Assistance)

જ્યારે ગરીબ પરિવારમાં કોઈનું અવસાન થાય છે, ત્યારે અંતિમ સંસ્કારની સામગ્રી (જેમ કે લાકડાં, કફન વગેરે) ખરીદવામાં અને અન્ય ક્રિયા-કર્મમાં ઘણો ખર્ચ થાય છે.

આ ખર્ચને હળવો કરવા માટે, Satyawadi Raja Harishchandra Marnottar Sahay Yojana હેઠળ સરકાર દ્વારા મૃતકના વારસદાર અથવા કુટુંબના સભ્યને ₹5,000/- (પાંચ હજાર રૂપિયા) ની ઉચ્ચક આર્થિક સહાય આપવામાં આવે છે. અગાઉ આ રકમ ₹3,000 હતી, જેમાં સરકારે વધારો કરીને હવે તેને ₹5,000 કરી દીધી છે. આ સહાયની રકમ સીધી જ અરજદારના બેંક ખાતામાં (DBT – Direct Benefit Transfer મારફતે) અથવા જરૂર પડ્યે ચેકથી ચૂકવવામાં આવે છે.

4. યોજનાનો લાભ મેળવવા માટેની પાત્રતા (Eligibility Criteria)

સરકારની આ સહાયનો લાભ માત્ર જરૂરિયાતમંદ પરિવારોને જ મળે તે માટે કેટલાક ચોક્કસ નિયમો અને માપદંડો (Eligibility Criteria) નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. Satyawadi Raja Harishchandra Marnottar Sahay Yojana નો લાભ મેળવવા માટે નીચેની શરતો પૂરી થવી આવશ્યક છે:

1. મૂળ રહેવાસી (Domicile)

અરજદાર અને મૃત્યુ પામનાર વ્યક્તિ બંને ગુજરાત રાજ્યના મૂળ રહેવાસી હોવા જોઈએ.

2. BPL કાર્ડ ધારક (BPL Category)

આ યોજના ખાસ ગરીબ વર્ગ માટે જ છે. તેથી, મૃતક વ્યક્તિના પરિવાર પાસે ગુજરાત સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલું 0 થી 16 ના સ્કોરવાળું (Score 0 to 16) ગ્રામ્ય અથવા શહેરી વિસ્તારનું માન્ય BPL (Below Poverty Line) રેશન કાર્ડ હોવું ફરજિયાત છે. જો પરિવાર BPL યાદીમાં સામેલ ન હોય, તો તેમને આ યોજનાનો લાભ મળી શકતો નથી.

3. જાતિના માપદંડો (Caste Category)

અગાઉ જણાવ્યા મુજબ, હવે આ યોજના તમામ જાતિના BPL પરિવારો માટે ખુલ્લી મૂકવામાં આવી છે.

• અનુસૂચિત જાતિ (SC)
• અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)
• સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગ (SEBC/OBC)
• આર્થિક રીતે પછાત વર્ગો અને સામાન્ય વર્ગ (General) ટુંકમાં, જો તમે BPL (0-16 સ્કોર) માં આવો છો, તો તમારી જાતિ ગમે તે હોય, તમને આ સહાય મળવાપાત્ર છે.

4. અરજી કરવાની સમયમર્યાદા (Time Limit)

આ એક ખૂબ જ અગત્યનો નિયમ છે. સહાય મેળવવા માટે, મૃત્યુની તારીખથી 6 મહિના (Six Months) ની અંદર જ અરજી કરવાની રહે છે. જો મૃત્યુના 6 મહિના વીતી ગયા પછી અરજી કરવામાં આવે, તો તે અરજી નામંજૂર (Rejected) કરવામાં આવે છે.

5. પરિવારના સભ્યની અરજી

મૃતક વ્યક્તિના પત્ની/પતિ, પુત્ર, પુત્રી અથવા પરિવારના અન્ય કાયદેસરના વારસદાર જ આ સહાય માટે અરજી કરી શકે છે.

5. કયા ડોક્યુમેન્ટ્સની જરૂર પડશે? (Required Documents)

Satyawadi Raja Harishchandra Marnottar Sahay Yojana નું ફોર્મ ભરતા પહેલા, તમારી પાસે નીચે મુજબના ડોક્યુમેન્ટ્સ અસલ (Original) અને તેમની સ્વ-પ્રમાણિત ઝેરોક્ષ નકલો (Self-attested copies) હોવી અત્યંત જરૂરી છે:

1. મરણનો દાખલો (Death Certificate): ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા કે મહાનગરપાલિકા દ્વારા જારી કરવામાં આવેલ મૃતક વ્યક્તિના મૃત્યુનું સત્તાવાર પ્રમાણપત્ર.
2. BPL નો દાખલો / રેશન કાર્ડ: પરિવારનું 0 થી 16 ના સ્કોરવાળું BPL રેશન કાર્ડ અને ગ્રામ પંચાયત અથવા મામલતદાર દ્વારા અપાયેલો BPL નો દાખલો.
3. આધાર કાર્ડ (Aadhaar Card): અરજદાર (જે સહાય માંગે છે તે) નું આધાર કાર્ડ અને મૃતક વ્યક્તિનું આધાર કાર્ડ.
4. જાતિનો દાખલો (Caste Certificate): જો અરજદાર SC, ST કે OBC વર્ગમાંથી આવતા હોય, તો સક્ષમ અધિકારી દ્વારા અપાયેલો જાતિનો દાખલો.
5. બેંક ખાતાની વિગતો (Bank Details): અરજદારના પોતાના નામની બેંક પાસબુકના પ્રથમ પાનાની નકલ અથવા રદ કરેલો ચેક (Cancelled Cheque). જેમાં એકાઉન્ટ નંબર અને IFSC કોડ સ્પષ્ટ વંચાતો હોવો જોઈએ.
6. રહેઠાણનો પુરાવો (Address Proof): ચૂંટણી કાર્ડ (Voter ID), લાઇટ બિલ, અથવા રેશન કાર્ડ.
7. પાસપોર્ટ સાઇઝનો ફોટો: અરજદારનો તાજેતરનો ફોટોગ્રાફ.

6. અરજી કેવી રીતે કરવી? (Application Process for SPAY)

Satyawadi Raja Harishchandra Marnottar Sahay Yojana નો લાભ છેવાડાના માનવી સુધી આસાનીથી પહોંચી શકે તે માટે સરકારે અરજી પ્રક્રિયાને ખૂબ જ સરળ બનાવી છે. તમે ઓનલાઈન (Online) અને ઓફલાઈન (Offline) બંને રીતે અરજી કરી શકો છો.

A. ઓફલાઈન અરજી પ્રક્રિયા (Offline Process)

ગામડાંમાં રહેતા લોકો કે જેમને ઈન્ટરનેટનું જ્ઞાન નથી, તેઓ ઓફલાઈન પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકે છે:

1. સૌ પ્રથમ, તમારી ગ્રામ પંચાયત (તલાટી-કમ-મંત્રી), તાલુકા પંચાયત અથવા જિલ્લા સમાજ કલ્યાણ અધિકારીની કચેરીએ જઈને ‘મરણોત્તર સહાય યોજના’ નું નિયત ફોર્મ વિનામૂલ્યે મેળવો.
2. ફોર્મમાં માંગેલી તમામ વિગતો (જેમ કે મૃતકનું નામ, મૃત્યુ તારીખ, અરજદાર સાથેનો સંબંધ વગેરે) ગુજરાતીમાં સ્પષ્ટ અક્ષરે ભરો.
3. ઉપર જણાવ્યા મુજબના તમામ જરૂરી ડોક્યુમેન્ટ્સ (મરણનો દાખલો, BPL નો દાખલો, આધાર કાર્ડ વગેરે) ની ઝેરોક્ષ નકલો ફોર્મ સાથે જોડો.
4. આ સંપૂર્ણ ભરેલું ફોર્મ સંબંધિત તાલુકા વિકાસ અધિકારી (TDO) ની કચેરીમાં અથવા જિલ્લા સમાજ કલ્યાણ અધિકારી (Social Welfare Officer) ની કચેરીમાં જમા કરાવો.
5. ત્યાંથી તમને અરજી સ્વીકાર્યાની પહોંચ (Receipt) આપવામાં આવશે, જેને સાચવીને રાખવી.

B. ઓનલાઈન અરજી પ્રક્રિયા (Online Process – e-Samaj Kalyan Portal)

જો તમે કમ્પ્યુટર કે સ્માર્ટફોન વાપરતા જાણતા હોવ, તો તમે ઘરે બેઠા ગુજરાત સરકારના ‘ઈ-સમાજ કલ્યાણ’ (e-Samaj Kalyan) પોર્ટલ મારફતે પણ અરજી કરી શકો છો:

1. તમારા બ્રાઉઝરમાં સત્તાવાર વેબસાઈટ esamajkalyan.gujarat.gov.in ઓપન કરો.
2. જો તમે નવા યુઝર છો, તો ‘New User? Please Register Here’ પર ક્લિક કરી, તમારું નામ, મોબાઈલ નંબર અને પાસવર્ડ બનાવીને રજીસ્ટ્રેશન કરો.
3. રજીસ્ટ્રેશન પછી લોગીન કરો અને યોજનાઓના લિસ્ટમાંથી ‘Satyawadi Raja Harishchandra Marnottar Sahay Yojana’ શોધીને તેના પર ક્લિક કરો.
4. ઓનલાઈન એપ્લિકેશન ફોર્મ ખુલશે, જેમાં અરજદારની અને મૃતકની વિગતો સાवચેતીપૂર્વક ભરો.
5. તમારા ડોક્યુમેન્ટ્સ (મરણનો દાખલો, BPL દાખલો, પાસબુક વગેરે) સ્કેન કરીને નિયત સાઇઝમાં અપલોડ કરો.
6. માહિતી ચકાસીને ફોર્મ ‘Submit’ કરો. તમને એક એપ્લિકેશન નંબર (Application Number) મળશે, જેની મદદથી તમે ભવિષ્યમાં તમારી અરજીનું સ્ટેટસ ઓનલાઈન ચેક કરી શકશો.

7. અરજી મંજૂર થવાની પ્રક્રિયા (Approval Process)

જ્યારે તમે તમારી અરજી (ઓનલાઈન કે ઓફલાઈન) જમા કરાવો છો, ત્યારબાદ તેની ચકાસણીની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે.

• સમાજ કલ્યાણ વિભાગના અધિકારીઓ દ્વારા તમારા દ્વારા રજૂ કરાયેલા ડોક્યુમેન્ટ્સ (ખાસ કરીને મરણનો દાખલો અને BPL દાખલો) ની ખરાઈ કરવામાં આવે છે.
• જો જરૂરી લાગે તો તલાટી કે ગ્રામ પંચાયત મારફતે સ્થળ તપાસ પણ કરવામાં આવી શકે છે.
• જો તમારા બધા જ ડોક્યુમેન્ટ્સ સાચા હશે અને તમે યોજનાના નિયમો મુજબ પાત્રતા ધરાવતા હશો, તો તમારી અરજી મંજૂર કરવામાં આવશે.
• અરજી મંજૂર થયાના થોડા દિવસોમાં જ ₹5,000 ની સહાયની રકમ અરજદારના બેંક ખાતામાં (Direct Bank Transfer) જમા થઈ જાય છે.

8. આ યોજનાનું સામાજિક મહત્વ (Social Impact)

અત્યારના મોંઘવારીના જમાનામાં ₹5,000 ની રકમ કદાચ કોઈને નાની લાગી શકે, પરંતુ જે વ્યક્તિ રોજનું લાવીને રોજ ખાતો હોય (Daily Wager), ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેતો હોય, અને અચાનક તેના ઘરના મોભીનું અવસાન થાય, ત્યારે અંતિમ ક્રિયા માટે લાકડાં અને કફન લેવાના પણ પૈસા હોતા નથી. આવા સમયે સરકાર દ્વારા મળતી આ તાત્કાલિક ₹5,000 ની રોકડ સહાય તે ગરીબ પરિવાર માટે સંજીવની સમાન બની જાય છે.

આ Satyawadi Raja Harishchandra Marnottar Sahay Yojana ન માત્ર આર્થિક મદદ પૂરી પાડે છે, પરંતુ તે એ વાતની સાબિતી છે કે કલ્યાણકારી રાજ્ય (Welfare State) તેના સૌથી નબળા નાગરિકોની દુઃખની ઘડીમાં પડખે ઊભું છે. મૃત્યુ જેવા સંવેદનશીલ સમયે ગરીબ માણસને કોઈની પાસે હાથ ન ફેલાવવો પડે, તે જ આ યોજનાની સૌથી મોટી સફળતા છે.

અંતિમ સંસ્કાર એ દરેક માનવીનો અધિકાર છે અને તે પૂરા સન્માન સાથે થવો જોઈએ. ગુજરાત સરકારની સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્ર મરણોત્તર સહાય યોજના (SPAY) એ ગરીબ પરિવારો માટે દુઃખની ઘડીમાં એક મોટો આર્થિક આધારસ્તંભ છે. ₹5,000 ની આ તાત્કાલિક મદદ ગરીબ પરિવારને દેવાદાર થતા બચાવે છે.

જો તમારા ગામમાં, વિસ્તારમાં કે ધ્યાનમાં એવો કોઈ BPL પરિવાર હોય કે જ્યાં તાજેતરમાં કોઈનું અવસાન થયું હોય, તો તેમને આ યોજના વિશે ચોક્કસ માહિતી આપો અને શક્ય હોય તો તેમનું ફોર્મ ભરવામાં મદદ કરો. તમારી એક નાની અમથી મદદ કોઈ ગરીબ પરિવારને તેમના સ્વજનને સન્માનપૂર્વક વિદાય આપવામાં મોટો ટેકો પૂરો પાડી શકે છે. માનવતાના આ યજ્ઞમાં સહભાગી બનો અને આ માહિતીને વધુમાં વધુ લોકો સુધી શેર કરો.

Ankita Gautam

અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.