સુરતમાં ‘આર્ટ ફેસ્ટિવલ’: કલાકારોએ ગુજરાતની સંસ્કૃતિને નવા રંગ આપ્યા – એક અદભૂત સાંસ્કૃતિક મહાકુંભનો આંખો દેખ્યો અહેવાલ

ગુજરાતનું આર્થિક પાટનગર ગણાતું અને ડાયમંડ સિટી તરીકે વિશ્વભરમાં ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરનાર સુરત શહેર સામાન્ય રીતે તેના હીરાના ચમકારા અને ટેક્સટાઈલના તાણાવાણા માટે ઓળખાય છે. સુરતીઓ તેમના ખાણીપીણીના શોખ અને મોજીલા સ્વભાવ માટે જાણીતા છે. પરંતુ જાન્યુઆરી 2026 ની આ શિયાળુ સવાર સુરતની ઓળખમાં એક નવું પીંછું ઉમેરી રહી છે. મકરસંક્રાંતિના પર્વ પર જ્યારે આકાશ રંગબેરંગી પતંગોથી છવાયેલું હતું, ત્યારે સુરતની ધરતી પર કલાના રંગો પથરાયેલા જોવા મળ્યા હતા. શહેરના આંગણે આયોજિત ભવ્ય સુરત આર્ટ ફેસ્ટિવલ એ સાબિત કરી દીધું છે કે સુરત માત્ર વેપારનું જ નહીં, પરંતુ કલા અને સંસ્કૃતિનું પણ ધબકતું કેન્દ્ર છે.

એક અદભૂત સાંસ્કૃતિક મહાકુંભનો આંખો દેખ્યો અહેવાલ

આ ફેસ્ટિવલ કોઈ સામાન્ય ચિત્ર પ્રદર્શન નથી. તે ગુજરાતની લોક સંસ્કૃતિ, પરંપરાગત કળા અને આધુનિક વિચારધારાનો એક અનોખો સંગમ છે. દેશ-વિદેશના કલાકારોએ ભેગા મળીને ગુજરાતના સમૃદ્ધ વારસાને કેનવાસ પર, શિલ્પોમાં અને ડિજિટલ આર્ટના માધ્યમથી જે રીતે રજૂ કર્યો છે, તે જોતા એવું લાગે છે કે જાણે ગુજરાતની સંસ્કૃતિએ નવા વાઘા પહેર્યા હોય. આ 3000 શબ્દોના વિસ્તૃત બ્લોગમાં આપણે આ મહોત્સવના દરેક પાસાં, કલાકારોની દ્રષ્ટિ અને કલાના માધ્યમથી થઈ રહેલા સાંસ્કૃતિક નવસર્જનની યાત્રા કરીશું.

1. ડાયમંડ સિટીમાં કલાનો સૂર્યોદય: ફેસ્ટિવલનો માહોલ

જ્યારે તમે સુરત આર્ટ ફેસ્ટિવલ ના પ્રવેશદ્વાર પર પગ મૂકો છો, ત્યારે જ તમને અનુભૂતિ થાય છે કે તમે કોઈ અલગ દુનિયામાં પ્રવેશી રહ્યા છો. તાપી નદીના કિનારે અથવા સાયન્સ સેન્ટરના વિશાળ પરિસરમાં (સ્થળ પ્રતિકાત્મક) આયોજિત આ મહોત્સવમાં પ્રવેશતાની સાથે જ સુરતની ઓળખ સમાન જરીકામ અને બાંધણીના કપડાંમાંથી બનાવેલું એક વિશાળ ‘વેલકમ ઈન્સ્ટોલેશન’ તમારું સ્વાગત કરે છે. આ ઈન્સ્ટોલેશન માત્ર સુશોભન નથી, પરંતુ તે સુરતના વણકરો અને કારીગરોને આપેલી સલામી છે.

વાતાવરણમાં એક અલગ જ ઊર્જા છે. એક તરફ શાસ્ત્રીય સંગીતના ધીમા સૂર રેલાઈ રહ્યા છે, તો બીજી તરફ યુવા કલાકારો લાઈવ પેઈન્ટિંગ કરી રહ્યા છે. જાન્યુઆરીની ગુલાબી ઠંડીમાં કલારસિકોની ભીડ ઉમટી પડી છે. અહીં માત્ર ચિત્રો નથી; અહીં વિચારોનું વાવાઝોડું છે, લાગણીઓનો મહાસાગર છે અને રંગોનો ઉત્સવ છે. આ ફેસ્ટિવલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગુજરાતની લુપ્ત થતી કળાઓને પુનર્જીવિત કરવાનો અને તેને આધુનિક પેઢી સાથે જોડવાનો છે. આયોજકોનું કહેવું છે કે સુરત આર્ટ ફેસ્ટિવલ એ માત્ર એક ઈવેન્ટ નથી, પણ એક ચળવળ છે જે સુરતને ‘આર્ટ કેપિટલ’ તરીકે સ્થાપિત કરવા માંગે છે.

2. પરંપરા અને આધુનિકતાનો સંગમ: થીમ અને વિઝન

આ વર્ષના સુરત આર્ટ ફેસ્ટિવલ ની થીમ ‘ગુજરાત: મૂળ અને પાંખો’ (Roots and Wings) રાખવામાં આવી છે. આ થીમનો અર્થ છે કે આપણે આપણા મૂળિયાં સાથે જોડાયેલા રહીને આધુનિકતાના આકાશમાં ઉડાન ભરવાની છે. કલાકારોએ આ થીમને બખૂબી ન્યાય આપ્યો છે.

વારલી અને પિછવાઈનું આધુનિકીકરણ: ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રની સરહદ પર વસતા આદિવાસીઓની ‘વારલી ચિત્રકળા’ ખૂબ પ્રખ્યાત છે. સામાન્ય રીતે વારલી ચિત્રોમાં ગામડાનું જીવન, ખેતી અને તહેવારો દર્શાવવામાં આવે છે. પરંતુ આ ફેસ્ટિવલમા એક યુવા કલાકારે વારલી શૈલીનો ઉપયોગ કરીને ‘સ્પેસ મિશન’ અને ‘મેટ્રો સિટી’નું ચિત્રણ કર્યું છે. લાલ માટીના બેકગ્રાઉન્ડ પર સફેદ ચોખાના લોટથી બનેલા રોકેટ અને ઉપગ્રહો જોવી એ એક અદભૂત અનુભવ હતો. આ દર્શાવે છે કે કળાની ભાષા જૂની હોઈ શકે છે, પણ વિષય નવો હોઈ શકે છે.

તેવી જ રીતે, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની લીલાઓને દર્શાવતી ‘પિછવાઈ કળા’ ને પણ અહીં નવું રૂપ મળ્યું છે. પરંપરાગત કાપડને બદલે એક કલાકારે રિસાયકલ કરેલા પ્લાસ્ટિક અને મેટલ શીટ્સ પર પિછવાઈ શૈલીમાં શ્રીનાથજીનું સ્વરૂપ કંડાર્યું છે. આ કૃતિ પર્યાવરણ જાળવણીનો સંદેશ આપવાની સાથે ભક્તિભાવ પણ જગાડે છે.

ડિજિટલ આર્ટ અને AI નો ઉપયોગ: વર્ષ 2026 માં ટેકનોલોજી કળાથી અલગ રહી શકે નહીં. ફેસ્ટિવલમાં એક ખાસ ‘ડિજિટલ ડોમ’ બનાવવામાં આવ્યો છે. અહીં પ્રોજેક્શન મેપિંગ ટેકનોલોજી દ્વારા ગુજરાતના ઐતિહાસિક સ્થાપત્યો જેવા કે રાણીની વાવ, મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર અને સિદ્દી સૈયદની જાળીને 3D સ્વરૂપે જીવંત કરવામાં આવ્યા છે. જ્યારે તમે આ ડોમમાં પ્રવેશો છો, ત્યારે તમને લાગે છે કે તમે ખરેખર પાટણ કે અમદાવાદમાં ફરી રહ્યા છો. આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) ની મદદથી મુલાકાતીઓ પોતાના વિચારો બોલે છે અને સ્ક્રીન પર તેનું ચિત્ર બની જાય છે, જે ગુજરાતી લોકકથાઓ પર આધારિત હોય છે.

3. ટેક્સટાઈલ આર્ટ: સુરતની આત્માનું પ્રતિબિંબ

સુરતની વાત હોય અને કાપડની વાત ન થાય તે અશક્ય છે. સુરત આર્ટ ફેસ્ટિવલ માં ‘ટેક્સટાઈલ આર્ટ’ ને એક વિશેષ વિભાગ ફાળવવામાં આવ્યો છે. અહીં કેનવાસ અને રંગોને બદલે દોરા, કાપડના ટુકડા અને એમ્બ્રોઈડરી મટિરિયલનો ઉપયોગ કરીને કલાકૃતિઓ સર્જવામાં આવી છે.

વેસ્ટમાંથી બેસ્ટ – કાપડનો જાદુ: સુરતના ટેક્સટાઈલ માર્કેટમાંથી દરરોજ ટનબંધ કાપડનો કચરો (Chindi) નીકળે છે. કેટલાક પર્યાવરણપ્રેમી કલાકારોએ આ નકામા કાપડના ટુકડાઓમાંથી વિશાળ પોટ્રેટ્સ બનાવ્યા છે. ગાંધીજીનો એક વિશાળ ચહેરો, જે સંપૂર્ણપણે સફેદ અને રાખોડી રંગના સુતરાઉ કાપડના ટુકડાઓથી બનાવવામાં આવ્યો હતો, તે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યો છે. દૂરથી જોતા તે ઓઈલ પેઈન્ટિંગ લાગે છે, પણ નજીક જતાં તેમાં વણાયેલી મહેનત દેખાય છે.

બાંધણી અને પટોળાનું ફ્યુઝન: ગુજરાતના ગૌરવ સમાન પાટણના પટોળા અને જામનગરની બાંધણીને અહીં ફેશન આર્ટ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. માત્ર પહેરવેશ તરીકે નહીં, પરંતુ વોલ હેન્ગીંગ અને શિલ્પ તરીકે આ કાપડનો ઉપયોગ થયો છે. એક ઈન્સ્ટોલેશનમાં બાંધણીની સાડીઓને એવી રીતે લટકાવવામાં આવી હતી કે તેના પડછાયામાંથી ‘જય જય ગરવી ગુજરાત’ લખાણ ઉપસી આવતું હતું. આ પ્રયોગ પ્રકાશ અને પડછાયાની રમત હતી જેણે દર્શકોને મંત્રમુગ્ધ કરી દીધા હતા.

4. શેરીઓ બોલે છે: સ્ટ્રીટ આર્ટ અને ભીંતચિત્રો

સુરત આર્ટ ફેસ્ટિવલ માત્ર એક બંધ પરિસરમાં સીમિત નથી રહ્યો, પણ તે સુરતની સડકો પર પણ નીકળી પડ્યો છે. શહેરના ફ્લાયઓવર નીચેના પિલર્સ અને ખાલી દીવાલોને કલાકારોએ તેમના કેનવાસ બનાવી દીધા છે.

કચ્છનું રણ અને ગીરના સાવજ: એક આખો રસ્તો ‘ગુજરાત દર્શન’ વોક વે માં ફેરવાઈ ગયો છે. એક દીવાલ પર કચ્છના સફેદ રણની શીતળતા છે, તો બીજી દીવાલ પર ગીરના જંગલની ભવ્યતા છે. ગીરના એશિયાટિક લાયનની આંખોમાં જે તેજ કલાકારોએ પૂર્યું છે, તે જોઈને લાગે છે કે હમણાં જ સાવજ ગર્જના કરશે. આ ભીંતચિત્રો (Murals) માત્ર સુશોભન નથી, પણ તે રાહદારીઓને પ્રકૃતિ જાળવણીનો સંદેશ આપે છે.

સુરતી લાલા અને ખાણીપીણી: સુરતની ઓળખ સમાન ‘સુરતી લાલા’ અને અહીંના ખમણ-લોચો-ઘારીના પ્રેમ પર પણ વ્યંગાત્મક અને રમુજી ગ્રાફિટી બનાવવામાં આવી છે. આ ચિત્રોની સામે ઉભા રહીને સેલ્ફી લેવા માટે યુવાનોની લાઈનો લાગી છે. કલાકારોએ સુરતની બોલી અને કહેવતોને કેલિગ્રાફી સ્ટાઈલમાં દીવાલો પર લખી છે, જે વાંચીને ચહેરા પર સ્મિત આવી જાય છે.

5. સામાજિક સંદેશ અને કલા: પરિવર્તનનું માધ્યમ

કળા એ માત્ર મનોરંજન નથી, તે સમાજને અરીસો બતાવવાનું કામ પણ કરે છે. સુરત આર્ટ ફેસ્ટિવલ માં એવા ઘણા પ્રદર્શનો છે જે સામાજિક મુદ્દાઓ પર પ્રહાર કરે છે.

સ્ત્રી સશક્તિકરણ અને માતાનું સ્વરૂપ: એક વિભાગમાં મહિલા કલાકારોએ ‘શક્તિ’ વિષય પર પોતાની કૃતિઓ રજૂ કરી છે. અહીં ઘરકામ કરતી ગૃહિણીને દસ ભુજાઓ વાળી દુર્ગા તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે, જેના એક હાથમાં વેલણ છે તો બીજા હાથમાં લેપટોપ છે. આ ચિત્ર આજના સમયની ‘મલ્ટી-ટાસ્કિંગ’ નારીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ગ્રામીણ ગુજરાતની ભરતકામ કરતી મહિલાઓના સંઘર્ષ અને સપનાઓને પણ અહીં વાચા આપવામાં આવી છે.

જળ સંચય અને પર્યાવરણ: ઉનાળામાં સર્જાતી પાણીની અછતને ધ્યાનમાં રાખીને એક કલાકારે હજારો ખાલી પ્લાસ્ટિકની બોટલોમાંથી એક સુકાયેલા વૃક્ષનું શિલ્પ બનાવ્યું છે. આ શિલ્પની નીચે લખ્યું છે, “જો આપણે પ્લાસ્ટિક નહીં છોડીએ, તો પ્રકૃતિ આપણને છોડી દેશે.” આ ઈન્સ્ટોલેશન લોકોને વિચારતા કરી મૂકે છે. તાપી નદીની શુદ્ધતા માટે પણ કલાકારોએ લાઈવ પરફોર્મન્સ દ્વારા જાગૃતિ ફેલાવી છે.

6. યુવા પ્રતિભા અને વર્કશોપ્સ

સુરત આર્ટ ફેસ્ટિવલ નું ભવિષ્ય ઉજળું છે કારણ કે તેમાં બાળકો અને યુવાનોનો મોટો સહયોગ છે. અહીં દરરોજ વિવિધ વર્કશોપ્સનું આયોજન થાય છે.

• બ્લોક પ્રિન્ટીંગ: બાળકોને સાગના લાકડાના બ્લોક વડે કાપડ પર છાપકામ કરતા શીખવવામાં આવે છે.
• માટીકામ (Pottery): કુંભારના ચાકડા પર માટીને ઘાટ આપવો એ એક મેડિટેશન સમાન છે. યુવાનો હોંશે હોંશે પોતાના હાથે કોડિયાં અને વાસણો બનાવી રહ્યા છે.
• લિપ્પણ કામ: કચ્છની પ્રખ્યાત લિપ્પણ કળા (મડ મિરર વર્ક) શીખવા માટે વિદેશી પ્રવાસીઓ પણ જોડાયા છે. ભીની માટી અને નાના અરીસાઓનો ઉપયોગ કરીને ભૌમિતિક ડિઝાઈન બનાવવી એ ધીરજ અને એકાગ્રતાનું કામ છે.

આ વર્કશોપ્સ દ્વારા નવી પેઢીને ખ્યાલ આવે છે કે આપણો વારસો કેટલો સમૃદ્ધ છે અને હાથથી બનાવેલી વસ્તુનું મૂલ્ય શું છે.

7. કલાકારોનો અવાજ: શું કહે છે સર્જકો?

આ ફેસ્ટિવલમાં ભાગ લેવા માટે આવેલા એક વરિષ્ઠ ચિત્રકારે કહ્યું, “ગુજરાત પાસે રંગોની કમી નથી. આપણું લોકજીવન જ એક કેનવાસ છે. સુરત આર્ટ ફેસ્ટિવલ જેવા મંચ અમને નવી પ્રેરણા આપે છે. અહીં દર્શકોની સમજણ પણ વધી છે. તેઓ હવે માત્ર ચિત્રને જોતા નથી, તેને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે.”

એક યુવા ગ્રાફિક ડિઝાઈનરે કહ્યું, “મને ગર્વ છે કે હું મારી સંસ્કૃતિને આધુનિક ટૂલ્સ વડે રજૂ કરી શકું છું. જ્યારે કોઈ વિદેશી મહેમાન મારા ડિજિટલ આર્ટમાં ગુજરાતના ગરબા જોઈને વખાણ કરે છે, ત્યારે લાગે છે કે મારી મહેનત સફળ થઈ.”

8. આર્થિક પાસું: કલાકારો માટે નવું બજાર

કળાની કદર થવી જોઈએ, પણ કલાકારનું પેટ પણ ભરાવું જોઈએ. આ ફેસ્ટિવલ કલાકારો માટે આર્થિક ઉપાર્જનનું મોટું માધ્યમ બન્યું છે. અહીં પ્રદર્શિત થયેલી કલાકૃતિઓનું વેચાણ પણ થઈ રહ્યું છે. સુરતના શ્રીમંત ઉદ્યોગપતિઓ અને આર્ટ કલેક્ટર્સ લાખો રૂપિયાના પેઈન્ટિંગ્સ અને શિલ્પો ખરીદી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત, હેન્ડીક્રાફ્ટના સ્ટોલ્સ પર ગ્રામીણ કારીગરો દ્વારા બનાવેલી વસ્તુઓ જેવી કે તોરણ, ચણિયાચોળી, અને ભરતગૂંથણ વાળી બેગ્સનું ધૂમ વેચાણ થઈ રહ્યું છે. આ ફેસ્ટિવલે ‘વોકલ ફોર લોકલ’ ના મંત્રને સાચા અર્થમાં સાર્થક કર્યો છે.

9. ખાણીપીણી અને કલા: સુરતી ટચ

સુરતમાં કોઈ પણ ઈવેન્ટ જમણવાર વગર પૂરી ન થાય. ફેસ્ટિવલના ફૂડ કોર્ટને પણ કલાત્મક રીતે સજાવવામાં આવ્યો છે. અહીં ફૂડ સ્ટોલ્સના નામ અને મેનૂ પણ પેઈન્ટિંગના રૂપમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. કલા રસિકો કલાની ચર્ચા કરતાં કરતાં સુરતી ઉંધિયું, પોંક અને ગરમ જલેબીનો સ્વાદ માણી રહ્યા છે. ફૂડ પ્લેટિંગ (ખોરાક પીરસવાની કળા) પર પણ એક સ્પર્ધા યોજાઈ હતી, જેમાં સુરતી ગૃહિણીઓએ પોતાની સર્જનાત્મકતા બતાવી હતી.

10. મુલાકાતીઓનો પ્રતિભાવ: જનતાનો અભિપ્રાય

ફેસ્ટિવલની મુલાકાત લેનાર એક કોલેજ સ્ટુડન્ટે કહ્યું, “મને મ્યુઝિયમમાં જવું કંટાળાજનક લાગતું હતું, પણ સુરત આર્ટ ફેસ્ટિવલ એ મારો વિચાર બદલી નાખ્યો. અહીં બધું એટલું જીવંત અને રંગીન છે કે અહીંથી જવાનું મન નથી થતું. સેલ્ફી પોઈન્ટ્સ પણ બહુ ક્રિએટિવ છે.”

એક સિનિયર સિટીઝને કહ્યું, “વર્ષો પછી મેં મારી જૂની સંસ્કૃતિને આટલા ભવ્ય સ્વરૂપે જોઈ. આજના છોકરાઓ ભવાઈ અને ડાયરાને ભૂલી રહ્યા હતા, પણ અહીં તેને જે રીતે રજૂ કર્યા છે તે પ્રશંસનીય છે.”

11. કલા પ્રવાસન (Art Tourism) ને વેગ

આ પ્રકારના આયોજનોથી સુરતમાં ‘આર્ટ ટુરિઝમ’ નો વિકાસ થઈ રહ્યો છે. મુંબઈ, અમદાવાદ અને વડોદરાથી લોકો ખાસ વીકએન્ડમાં આ ફેસ્ટિવલ જોવા આવી રહ્યા છે. હોટેલ ઈન્ડસ્ટ્રી અને લોકલ ટ્રાન્સપોર્ટને પણ આનાથી ફાયદો થયો છે. રાજ્ય સરકાર પણ હવે આવા ફેસ્ટિવલ્સને ‘ટુરિઝમ કેલેન્ડર’ માં સ્થાન આપી રહી છે, જેથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓને આકર્ષી શકાય.

12. એક ઉજળા ભવિષ્ય તરફ

અંતમાં, સુરત આર્ટ ફેસ્ટિવલ એ સાબિત કર્યું છે કે ગુજરાતની સંસ્કૃતિ કોઈ બંધ કબાટમાં પડી રહેલી જૂની કિતાબ નથી, પણ તે એક વહેતી નદી છે જે સમયની સાથે નવા રંગો અને આકારો ધારણ કરે છે. સુરતના કલાકારોએ પોતાની પીંછી અને કલ્પનાશક્તિથી ગુજરાતના આત્માને ઢંઢોળ્યો છે અને તેને વિશ્વ સમક્ષ ગર્વભેર રજૂ કર્યો છે.

આ ફેસ્ટિવલ માત્ર થોડા દિવસોનો ઉત્સવ નથી, પણ એક શરૂઆત છે. તે શરૂઆત છે એક એવા સમાજના નિર્માણની જ્યાં હીરાની ચમક અને મશીનોના અવાજ વચ્ચે પણ કલાના સૂર સંભળાય છે. જ્યાં વેપારની સાથે સંવેદના પણ જીવે છે. જો તમે હજુ સુધી આ ફેસ્ટિવલની મુલાકાત નથી લીધી, તો ચોક્કસ લેજો. કારણ કે અહીં તમને માત્ર ચિત્રો નહીં, પણ ગુજરાતનું ધબકતું હૃદય જોવા મળશે.

સુરતની આ પહેલ રાજ્યના અન્ય શહેરો માટે પણ પ્રેરણારૂપ બનશે. કલા એ જ સાચી સંપત્તિ છે અને તેને સાચવવી તથા સંવર્ધિત કરવી એ આપણી સૌની સામૂહિક જવાબદારી છે. સુરતે બતાવી દીધું છે કે પરંપરાના પાયા પર જ આધુનિકતાની ઈમારત ચણી શકાય છે અને તે ઈમારત ખૂબ જ સુંદર અને મજબૂત હોય છે.

આવો, આપણે સૌ સાથે મળીને કલાના આ મહાકુંભમાં ડૂબકી લગાવીએ અને આપણી સંસ્કૃતિના નવા રંગોને મન ભરીને માણીએ.