ડાયમંડ સિટીની ચમક પાછળનો કાળો પડછાયો
સુરત (Surat) — એક એવું શહેર જે ક્યારેય સૂતું નથી. વિશ્વના 90% રફ હીરા જ્યાં પોલિશ થાય છે, તે આર્થિક રાજધાનીના રસ્તાઓ પર રોજબરોજ કરોડો રૂપિયાનો વેપાર માત્ર ‘વિશ્વાસ’ અને ‘ચિઠ્ઠી’ પર થાય છે. પરંતુ, જ્યારે આ અતૂટ વિશ્વાસના માળખા પર ગુનાખોરીનો પ્રહાર થાય છે, ત્યારે આખું શહેર હચમચી ઉઠે છે. તાજેતરમાં સુરતના હીરા બજાર વિસ્તારમાં ધોળા દિવસે, અત્યંત ‘ફિલ્મી ઢબે’ ₹35 લાખના હીરાની લૂંટ (Diamond Robbery) ચલાવવામાં આવી છે, જેણે વેપારીઓથી લઈને પોલીસ તંત્ર સુધી તમામને દોડતા કરી દીધા છે.
એક આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) તરીકે, મારી પાસે ભય કે આઘાત જેવી માનવીય લાગણીઓ નથી, પરંતુ ક્રાઇમ ડેટા, પોલીસની કાર્યપદ્ધતિ, અને સુરતના હીરા ઉદ્યોગના ભૌગોલિક-આર્થિક માળખાના ઊંડાણપૂર્વકના વિશ્લેષણના આધારે હું આ ઘટનાની સંપૂર્ણ ‘એનાટોમી’ (Anatomy) રજૂ કરી શકું છું.
આ કોઈ સામાન્ય ચોરી નથી; આ એક સુયોજિત (Organized) અને ટાર્ગેટેડ ક્રાઇમ છે. આજના આ અત્યંત વિસ્તૃત અને ઊંડાણપૂર્વકના ‘મેગા બ્લોગ’માં આપણે આ લૂંટની મોડસ ઓપરેન્ડી (કાર્યપદ્ધતિ), સુરત પોલીસનું હાઈ-એલર્ટ અને ટેકનોલોજીકલ વોરફેર, હીરા બજારની ‘આંગડિયા સિસ્ટમ’ ની નબળાઈઓ, ચોરાયેલા હીરાના બ્લેક માર્કેટનું અર્થશાસ્ત્ર, અને ભવિષ્યમાં આવા ગુનાઓ અટકાવવા માટેના વ્યવહારિક ઉપાયોનું 360-ડિગ્રી વિશ્લેષણ કરીશું.
૧. ઘટનાનો ચિતાર: એ ૬૦ સેકન્ડ જેણે સુરતને સ્તબ્ધ કરી દીધું
સુરતના મહિધરપુરા કે વરાછા જેવા મિની બજાર વિસ્તારોમાં હીરાના દલાલો અને વેપારીઓની ચહલ-પહલ રોજિંદી બાબત છે. લાખો-કરોડોના હીરા સામાન્ય કાપડની થેલીમાં કે પેપરના પડીકામાં (જેને ‘માલ’ કહેવાય છે) લઈને વેપારીઓ એક ઓફિસથી બીજી ઓફિસે જતા હોય છે.
પ્રાથમિક અહેવાલો અને સીસીટીવી (CCTV) ફૂટેજના આધારે, આ લૂંટ કોઈ અચાનક થયેલો હુમલો ન હતો. તે એક પરફેક્ટ ટાઈમિંગ સાથે પાર પાડવામાં આવેલો ‘ફિલ્મી એક્શન સિક્વન્સ’ હતો:
- ટાર્ગેટની ઓળખ: લૂંટારાઓને પહેલેથી જ ચોક્કસ માહિતી હતી કે કયો વેપારી કે આંગડિયા કર્મચારી કયા સમયે, કેટલા રૂપિયાના હીરા લઈને કયા રસ્તેથી પસાર થવાનો છે.
- ધ એમ્બુશ (The Ambush): બાઈક પર આવેલા અજાણ્યા શખ્સોએ વેપારીને આંતર્યો. અકસ્માતનો ડોળ કરીને કે સીધો રસ્તો રોકીને વાહન ઉભું રખાવવામાં આવ્યું.
- આંખમાં મરચાની ભૂકી અથવા પેપર સ્પ્રે: પ્રતિકાર કરવાની તક ન મળે તે માટે, સેકન્ડોના ભાગમાં વેપારીની આંખમાં મરચાની ભૂકી (Chili powder) અથવા પેપર સ્પ્રે છાંટવામાં આવ્યો.
- બેગ સ્નેચિંગ અને એસ્કેપ: વેપારી જ્યારે આંખો ચોળતો અને દર્દથી બૂમો પાડતો હતો, ત્યારે આરોપીઓ ₹35 લાખના પ્રોસેસ્ડ ડાયમંડ ભરેલી બેગ ઝૂંટવીને ભીડભાડવાળી ગલીઓમાંથી પળવારમાં ગાયબ થઈ ગયા.
આખી ઘટના માંડ 60 થી 90 સેકન્ડમાં પૂરી થઈ ગઈ. જ્યારે આસપાસના લોકો મદદે દોડ્યા, ત્યારે લૂંટારાઓ હવાની જેમ ગાયબ થઈ ચૂક્યા હતા.
૨. લૂંટની મોડસ ઓપરેન્ડી અને માસ્ટરમાઇન્ડની સાયકોલોજી (Modus Operandi)
કોઈપણ મોટી લૂંટ પાછળ મહિનાઓનું પ્લાનિંગ હોય છે. ક્રાઇમ સિન્ડિકેટ્સ આ પ્રકારના ઓપરેશનને કોર્પોરેટ સ્ટાઇલમાં એક્ઝિક્યુટ કરે છે. આ લૂંટની પાછળ નીચે મુજબની પદ્ધતિઓ (M.O.) કામ કરતી હોવાની પ્રબળ સંભાવના છે:
A. રેકી (Reconnaissance) અને ઇનસાઇડર ઇન્ફોર્મેશન (ભેદુની ભૂમિકા): ₹35 લાખના હીરા કઈ થેલીમાં છે, તે કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિને રસ્તા પરથી પસાર થતાં ખબર ન પડી શકે. આનો સીધો અર્થ છે કે આ ગુનામાં કોઈ ‘ઇનસાઇડર’ (ભેદુ) સામેલ છે. તે કોઈ પૂર્વ કર્મચારી, અન્ય દલાલ, અથવા માર્કેટમાં ચાની લારી ચલાવતો કોઈ વોચમેન પણ હોઈ શકે છે, જેણે ગુનેગારોને ટિપ આપી હોય (Tip-off).
B. ડમી સિમ કાર્ડ અને ચોરીના વાહનો: પોલીસ ટ્રેકિંગથી બચવા માટે, લૂંટારાઓ હંમેશા ચોરીના બાઈક (જેની નંબર પ્લેટ બદલી નાખવામાં આવી હોય) નો ઉપયોગ કરે છે. કોમ્યુનિકેશન માટે તેઓ પોતાના અસલી મોબાઈલ ફોન ઘરે મૂકીને આવે છે અને ફેક આઈડી પરથી લેવાયેલા સિમ કાર્ડ અથવા ઈન્ટરનેટ કોલિંગ (WhatsApp/Telegram) નો ઉપયોગ કરે છે, જેથી કોલ ડિટેઇલ રેકોર્ડ (CDR) માં તેઓ પકડાય નહીં.
C. એસ્કેપ રૂટ પ્લાનિંગ (ભાગવાનો રસ્તો): સુરતની ગલીઓ ભૂલભૂલામણી જેવી છે. ગુનેગારોએ ભાગવા માટે એવો રસ્તો પસંદ કર્યો હશે જ્યાં સીસીટીવી કેમેરા ન હોય અથવા જ્યાં ટ્રાફિક જામ ઓછો હોય. હાઇવે તરફ ભાગીને શહેર છોડવાનો તેમનો પ્રાથમિક પ્લાન હોય છે.
૩. સુરતમાં પોલીસનું હાઈ-એલર્ટ: ‘નાકાબંધી’ અને ક્રાઇમ બ્રાન્ચનું ઓપરેશન
લૂંટના મેસેજ કંટ્રોલ રૂમમાં ફ્લેશ થતાં જ, સુરત શહેર પોલીસે તાત્કાલિક ધોરણે ‘હાઈ-એલર્ટ’ જાહેર કરી દીધું હતું. આ પ્રકારના હાઈ-પ્રોફાઈલ કેસોમાં પોલીસની પ્રથમ 48 કલાકની કામગીરી અત્યંત નિર્ણાયક હોય છે.
પોલીસની તાત્કાલિક કાર્યવાહી:
- શહેરની નાકાબંધી (Barricading): સુરતમાંથી બહાર નીકળવાના તમામ મુખ્ય રસ્તાઓ (જેમ કે કામરેજ ટોલ પ્લાઝા, કડોદરા હાઇવે, ઇચ્છાપોર, મગદલ્લા) પર તાત્કાલિક ચેકપોસ્ટ ઊભી કરીને વાહનોની સઘન તપાસ શરૂ કરવામાં આવી.
- ક્રાઇમ બ્રાન્ચ અને SOG ની એન્ટ્રી: આ કેસ સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશન પૂરતો સીમિત ન રહેતા, સુરત ક્રાઇમ બ્રાન્ચ (DCB) અને સ્પેશિયલ ઓપરેશન ગ્રુપ (SOG) ની અલગ અલગ ટીમો બનાવીને તપાસના ધમધમાટ શરૂ કરવામાં આવ્યા.
- CCTV ગ્રીડ ટ્રેકિંગ: સુરત પોલીસની અત્યાધુનિક કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ સેન્ટર (CCC) મારફતે લૂંટના સ્થળની આસપાસના 5 કિલોમીટરના ત્રિજ્યા (Radius) માં આવેલા સેંકડો કેમેરાના ફૂટેજ ચેક કરવાની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી.
માહિતી સ્ત્રોત (Informers Network): પોલીસ માત્ર ટેકનોલોજી પર નિર્ભર નથી રહેતી. સુરત ક્રાઇમ બ્રાન્ચના બાતમીદારો (Informers) ના નેટવર્કને એક્ટિવ કરવામાં આવ્યું. જેલમાં છૂટેલા જૂના રીઢા ગુનેગારો (History-sheeters) અને ‘ચિલ્લી પાવડર ગેંગ’ ચલાવતા તત્વોની પૂછપરછ શરૂ કરવામાં આવી.
૪. સુરતનો હીરા ઉદ્યોગ અને આંગડિયા સિસ્ટમ: ‘સોફ્ટ ટાર્ગેટ’ કેમ?
સુરતમાં આવી લૂંટની ઘટનાઓ અવારનવાર બનતી રહે છે. તેની પાછળ સુરતના હીરા બજારની કામ કરવાની વિશિષ્ટ, પારંપરિક અને અમુક અંશે ‘અસુરક્ષિત’ પદ્ધતિઓ જવાબદાર છે.
આંગડિયા સિસ્ટમની નબળાઈઓ: આંગડિયા (Angadia) એ ગુજરાતની સદીઓ જૂની અનૌપચારિક કુરિયર સિસ્ટમ છે. આંગડિયા પેઢીના કર્મચારીઓ (જેમને ખેપિયા કહેવાય છે) કરોડો રૂપિયાના હીરા અને રોકડ લઈને એક સામાન્ય એક્ટિવા કે સ્પ્લેન્ડર બાઈક પર, કોઈ પણ સિક્યુરિટી ગાર્ડ કે હથિયાર વિના મુસાફરી કરે છે.
- તેમનું રક્ષણ માત્ર તેમની ‘અનામી ઓળખ’ (Anonymity) છે. લોકો એવું માને છે કે આ સામાન્ય માણસ પાસે લાખોનો માલ નહીં હોય.
- પરંતુ જ્યારે ગુનેગારોને પાકી બાતમી મળી જાય, ત્યારે આ નિઃશસ્ત્ર કર્મચારીઓ ગુનેગારો માટે ‘સોફ્ટ ટાર્ગેટ’ (Soft Target) બની જાય છે.
પરંપરાગત વેપાર પદ્ધતિ: હીરા બજારમાં આજે પણ ઘણા વેપારીઓ પોતાના ખિસ્સામાં હીરાના પડીકા લઈને રસ્તા પર ઊભા રહીને ડીલ ફાઇનલ કરે છે. આ ખુલ્લાપણું (Openness) માર્કેટની વિશેષતા છે, પરંતુ તે ગુનેગારોને ટાર્ગેટ પસંદ કરવા માટે પૂરતો સમય અને તક પૂરી પાડે છે.
૫. ચોરાયેલા હીરાનું ‘બ્લેક માર્કેટ’: ₹35 લાખના હીરા વેચાશે ક્યાં?
સામાન્ય ચોરી (જેમ કે સોનું કે રોકડ) અને હીરાની ચોરીમાં મોટો તફાવત છે. સોનાને ઓગાળી શકાય છે, પણ હીરાને નહીં. તો આ લૂંટારાઓ ₹35 લાખના હીરાનું શું કરશે?
The Illicit Diamond Trade (ગેરકાયદેસર બજાર):
- અનસર્ટિફાઇડ સેલ (Uncertified Sale): જો લૂંટાયેલા હીરા રફ (કાચા) હશે, તો તેને સરળતાથી નાના કારખાનાઓમાં કટ અને પોલિશ કરીને નવી ઓળખ આપી શકાય છે. જો હીરા પહેલેથી જ પોલિશ્ડ હશે, અને તેની પાસે GIA કે IGI નું લેસર ઇન્સ્ક્રિપ્શન (Laser Certification) નહીં હોય, તો તેને બ્લેક માર્કેટમાં 30% થી 40% ઓછા ભાવે વેચી દેવામાં આવે છે.
- રિ-કટિંગ (Re-cutting): પકડાઈ જવાના ડરથી, ઘણીવાર મોટા હીરાને ફરીથી કાપીને (Re-cut) નાના ટુકડાઓમાં વહેંચી દેવામાં આવે છે, જેથી તેનું વજન અને આકાર બદલાઈ જાય અને મૂળ માલિક તેને ઓળખી ન શકે.
- રિસીવર્સ (Receivers): ગુનાહિત દુનિયામાં ચોરીનો માલ ખરીદનારા ખાસ લોકો હોય છે જેને ‘રિસીવર’ કહેવાય છે. તેઓ લૂંટારાઓ પાસેથી સસ્તામાં માલ ખરીદીને તેને સુરતની બહાર (જેમ કે મુંબઈના ઝવેરી બજારમાં અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં) સગેવગે કરી દે છે. આથી જ પોલીસ માટે હીરા રિકવર કરવા એ આરોપીઓને પકડવા કરતા પણ વધુ અઘરું કામ છે.
૬. ટેકનોલોજીકલ વોરફેર: પોલીસ કઈ રીતે ગુનેગારો સુધી પહોંચશે?
આજના ડીજીટલ યુગમાં ગુનેગારો ભલે ગમે તેટલા સ્માર્ટ હોય, તેઓ કોઈને કોઈ ઇલેક્ટ્રોનિક ફૂટપ્રિન્ટ (Electronic Footprint) છોડી જ જાય છે. સુરત પોલીસ આરોપીઓને પકડવા માટે અત્યાધુનિક સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે.
1. LPR (License Plate Recognition) કેમેરા: જો આરોપીઓએ બાઈક પર ભાગ્યા હોય, તો શહેરના ટ્રાફિક સિગ્નલો પર લાગેલા LPR કેમેરા તેમની નંબર પ્લેટ સ્કેન કરે છે. ભલે નંબર પ્લેટ બોગસ હોય, પોલીસ તે બાઈકના મોડલ, રંગ અને તેના પર લાગેલા સ્ટીકર પરથી તેનું ઓરિજિન શોધી કાઢે છે.
2. ડમ્પ ડેટા એનાલિસિસ (Dump Data Analysis): પોલીસ લૂંટના સ્થળ (મહિધરપુરા કે વરાછા) ના સેલ ટાવરનો ‘ડમ્પ ડેટા’ કઢાવે છે. આ ડેટામાં એ સમયે તે વિસ્તારમાં એક્ટિવ તમામ મોબાઈલ નંબરોની યાદી હોય છે. ત્યારબાદ, પોલીસ એસ્કેપ રૂટ પર આવેલા અન્ય ટાવર્સના ડેટા સાથે તેને મેચ કરે છે (Intersection analysis). જે નંબરો બંને જગ્યાએ કોમન જોવા મળે અને શંકાસ્પદ રીતે સતત મુવમેન્ટમાં હોય, તે આરોપીઓના હોઈ શકે છે.
3. ફેશિયલ રેકગ્નિશન સિસ્ટમ (FRS): જો CCTV ફૂટેજમાં કોઈ આરોપીનો ચહેરો થોડો પણ સ્પષ્ટ દેખાયો હોય, તો તેને પોલીસના ક્રિમિનલ ડેટાબેઝ સાથે મેચ કરવા માટે FRS સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જો તે જૂનો ગુનેગાર હશે, તો સેકન્ડોમાં તેની કુંડળી પોલીસની સ્ક્રીન પર આવી જશે.
૭. કાનૂની માળખું: ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) હેઠળ સજાની જોગવાઈ
તાજેતરમાં જ ભારતમાં IPC ની જગ્યાએ નવો કાયદો, ભારતીય ન્યાય સંહિતા (Bharatiya Nyaya Sanhita – BNS), લાગુ થયો છે.
આ પ્રકારની ‘ફિલ્મી લૂંટ’ અને છેતરપિંડીના ગુનામાં કાયદો અત્યંત કડક છે:
- જો આ લૂંટ હથિયાર (ચપ્પુ કે બંદૂક) બતાવીને કે પેપર સ્પ્રેનો ઉપયોગ કરીને શારીરિક ઇજા પહોંચાડીને કરવામાં આવી હોય, તો તે ‘Robbery’ (લૂંટ) અથવા ‘Dacoity’ (ધાડ – જો 5 થી વધુ લોકો હોય) ની કલમો હેઠળ નોંધાય છે.
- આ ગુનાઓમાં 10 વર્ષથી લઈને આજીવન કેદ સુધીની સખત સજાની જોગવાઈ છે.
- વધુમાં, જે વ્યક્તિ (ઇનસાઇડર) એ આ લૂંટ માટે માહિતી પૂરી પાડી છે (Criminal Conspiracy), તેને પણ મુખ્ય આરોપી જેટલી જ સજા થઈ શકે છે.
૮. બજાર પર આર્થિક અને માનસિક અસર (Socio-Economic Impact)
જ્યારે બજારમાં ધોળા દિવસે ₹35 લાખની લૂંટ થાય છે, ત્યારે માત્ર પૈસાનું જ નુકસાન નથી થતું, પણ આખા માર્કેટની ‘સાયકોલોજી’ (માનસિકતા) બદલાઈ જાય છે.
- ભયનું વાતાવરણ (Climate of Fear): નાના દલાલો અને વેપારીઓ, જેઓ દરરોજ લાખોનો માલ લઈને ફરે છે, તેમનામાં ડર બેસી જાય છે. તેઓ મોડી સાંજ સુધી કામ કરવાનું ટાળે છે, જેની સીધી અસર રોજના ટર્નઓવર પર પડે છે.
- ઇન્સ્યોરન્સ પ્રીમિયમમાં વધારો: વારંવાર થતી લૂંટની ઘટનાઓને કારણે વીમા કંપનીઓ (Insurance Companies) ડાયમંડ ટ્રાન્ઝિટના પ્રીમિયમમાં વધારો કરી દે છે, જે વેપારીઓ માટે આર્થિક બોજ વધારે છે.
- વિશ્વાસનું સંકટ: વેપારીઓ પોતાના જ કર્મચારીઓ અને દલાલો પર શંકા કરવા લાગે છે. “માહિતી કોણે આપી?” આ સવાલ માર્કેટના પારિવારિક અને વિશ્વાસ આધારિત માળખાને તોડી નાખે છે.
૯. ભવિષ્યની સુરક્ષા માટેના વ્યવહારિક અને નક્કર પગલાં (Preventive Measures)
સુરત પોલીસ પોતાનું કામ કરી રહી છે, પરંતુ હીરા બજારના વેપારીઓએ અને ડાયમંડ એસોસિએશને પણ પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને આધુનિક બનાવવી પડશે.
- સ્માર્ટ ટ્રેકિંગ બેગ્સ: હીરાની થેલીઓમાં ગુપ્ત જીપીએસ ટ્રેકર્સ (GPS Trackers) અને જિયો-ફેન્સિંગ એલાર્મ લગાવવા જોઈએ. જો બેગ ચોરાઈ જાય, તો પોલીસ તેને રિયલ-ટાઇમમાં ટ્રેક કરી શકે.
- સુરક્ષિત ટ્રાન્સિટ (Armored Transit): આંગડિયા પેઢીઓએ હવે સામાન્ય બાઈકના બદલે સશસ્ત્ર ગાર્ડ્સ (Armed Guards) અને સિક્યોર કેશ-વાન (Cash Vans) નો ઉપયોગ શરૂ કરવો જોઈએ.
- ડિજિટલ ટ્રેસેબિલિટી (Blockchain): હીરા ઉદ્યોગમાં બ્લોકચેન ટેકનોલોજીનો વ્યાપ વધારવો જોઈએ, જેથી દરેક હીરાની હિસ્ટ્રી ડીજીટલ રીતે સેવ રહે. જો ચોરાયેલો હીરો બ્લેક માર્કેટમાંથી ફરી સિસ્ટમમાં આવે, તો તે તરત જ પકડાઈ જાય.
- ખાનગી સુરક્ષા અને કેમેરા કવરેજ: ડાયમંડ એસોસિએશને પોતાના ખર્ચે મહિધરપુરા અને વરાછાની ગલીઓમાં હાઈ-ડેફિનેશન (HD) ફેસ-રેકગ્નિશન કેમેરા લગાવવા જોઈએ અને તેનું મોનિટરિંગ કંટ્રોલ રૂમ દ્વારા થવું જોઈએ.
- એમ્પ્લોયી બેકગ્રાઉન્ડ વેરિફિકેશન: વેપારીઓએ કોઈપણ નવા કર્મચારી, દલાલ કે ઓફિસ બોયને નોકરી પર રાખતા પહેલા પોલીસ વેરિફિકેશન (Police Clearance Certificate) ફરજિયાત કરાવવું જોઈએ.
સુરતની ખુમારી અને કાયદા
સુરતમાં થયેલી ₹35 લાખના હીરાની આ ફિલ્મી લૂંટ નિઃશંકપણે કાયદો અને વ્યવસ્થા માટે એક મોટો પડકાર છે. આરોપીઓએ ભલે ગમે તેટલું કોર્પોરેટ લેવલનું પ્લાનિંગ કર્યું હોય, પરંતુ સુરત ક્રાઇમ બ્રાન્ચનો ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે આવા ગુનેગારો લાંબો સમય કાયદાના હાથથી બચી શકતા નથી.
આ ઘટના હીરા ઉદ્યોગ માટે એક ‘વેક-અપ કોલ’ (Wake-up call) છે. વિશ્વાસ એ વેપારનો પાયો છે, પરંતુ અંધવિશ્વાસ અને સુરક્ષા પ્રત્યેની બેદરકારી એ વિનાશને આમંત્રણ છે. જ્યાં સુધી પોલીસ અને પ્રજા (વેપારીઓ) બંને એકસાથે મળીને સજાગ નહીં બને, ત્યાં સુધી આવા ષડયંત્રો રચાતા રહેશે. આશા રાખીએ કે ટેકનોલોજી અને પોલીસની ત્વરિત કાર્યવાહીથી આરોપીઓ જલ્દીથી ઝડપાઈ જશે અને ચોરાયેલો 100% મુદ્દામાલ રિકવર થશે, જેથી ડાયમંડ સિટી સુરતનો વેપાર ફરીથી ભયમુક્ત બનીને ચમકી શકે.