સુરત સાયબર ફ્રોડ: બેચરાજી APMC ડાયરેક્ટર 13 કરોડની ઠગાઈમાં ધરપકડ

ડિજિટલ ઇન્ડિયાના યુગમાં ‘વ્હાઇટ કોલર’ ક્રાઇમનું નવું સ્વરૂપ

આજના ડિજિટલ યુગમાં ગુનાખોરીની વ્યાખ્યા અને સ્વરૂપ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયા છે. હવે લૂંટફાટ કરવા માટે હથિયારોની જરૂર નથી પડતી, માત્ર એક સ્માર્ટફોન, ઇન્ટરનેટ કનેક્શન અને લોકોના બેંક ખાતાઓનો એક્સેસ પૂરતો છે. તાજેતરમાં ગુજરાતના આર્થિક પાટનગર સુરતમાંથી એક એવો ચોંકાવનારો સાયબર ક્રાઇમનો કિસ્સો સામે આવ્યો છે, જેણે માત્ર પોલીસ જ નહીં, પરંતુ રાજકીય અને સહકારી ક્ષેત્રમાં પણ ખળભળાટ મચાવી દીધો છે.

સુરત સાયબર ક્રાઇમ સેલે 13 કરોડ રૂપિયાના એક તોતિંગ ઓનલાઇન ફ્રોડ કેસનો પર્દાફાશ કર્યો છે. આ કેસની સૌથી ચોંકાવનારી અને ચર્ચાસ્પદ બાબત એ છે કે આ આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાના સાયબર ફ્રોડના તાર ઉત્તર ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લા સુધી પહોંચ્યા છે, અને તેમાં બેચરાજી APMC (એગ્રીકલ્ચરલ પ્રોડ્યુસ માર્કેટ કમિટી) ના એક વર્તમાન ડાયરેક્ટરની ધરપકડ કરવામાં આવી છે.

એક સહકારી સંસ્થાના આગેવાન અને ખેડૂતોના પ્રતિનિધિ ગણાતા નેતાનું નામ જ્યારે ઇન્ટરનેશનલ સાયબર ફ્રોડ સિન્ડિકેટ સાથે જોડાય, ત્યારે તે માત્ર એક ગુનાહિત ઘટના નથી રહેતી; તે સિસ્ટમમાં રહેલી ભ્રષ્ટાચારની ઊંડી ખાઈ અને ‘મની લોન્ડરિંગ’ ના નવા ડિજિટલ માર્ગોને ખુલ્લા પાડે છે. આ અત્યંત વિસ્તૃત અને ગહન ‘મેટા-બ્લોગ’માં, આપણે આ 13 કરોડના કૌભાંડનું સંપૂર્ણ 360-ડિગ્રી વિશ્લેષણ કરીશું. આપણે સમજીશું કે એક APMC ડાયરેક્ટર આ નેટવર્કમાં કઈ રીતે જોડાયો, ‘મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ’ (Mule Accounts) શું હોય છે, વિદેશમાં બેઠેલા સાયબર માફિયાઓ ભારતના સ્થાનિક રાજકારણીઓનો કઈ રીતે ઉપયોગ કરે છે, અને સુરત પોલીસે આ હાઈ-પ્રોફાઈલ કેસને કઈ રીતે ક્રેક કર્યો.

1. 13 કરોડના સાયબર ફ્રોડની પૃષ્ઠભૂમિ: ઘટનાનો ઉદ્ભવ

કોઈપણ મોટો સાયબર ફ્રોડ રાતોરાત નથી થતો. તે મહિનાઓ સુધી ચાલતા એક સુનિયોજિત ષડયંત્ર (Organized Syndicate) નું પરિણામ હોય છે.

ફ્રોડની શરૂઆત (The Hook):

સુરત અને દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક વેપારીઓ અને નાગરિકોને ‘શેરબજારમાં રોકાણ’ (Stock Market Investment Fraud) અને ‘ટાસ્ક બેઝ્ડ જોબ’ (Task-based job fraud) ના નામે ટેલિગ્રામ અને વોટ્સએપ પર લોભામણી લિંક્સ મોકલવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં નાના રોકાણ પર મોટો નફો બતાવીને પીડિતોનો વિશ્વાસ જીતવામાં આવ્યો.

રકમના ટ્રાન્સફરનો ખેલ:

જ્યારે પીડિતોએ મોટી રકમ (કુલ 13 કરોડ રૂપિયાથી વધુ) ઇન્વેસ્ટ કરી, ત્યારે તે રકમ કોઈ એક બેંક ખાતામાં જવાના બદલે દેશભરના અનેક અલગ-અલગ બેંક ખાતાઓમાં જમા થઈ. જ્યારે પીડિતોએ પોતાના પૈસા પરત માંગ્યા અથવા નફો ઉપાડવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે તેમને એકાઉન્ટ બ્લોક થયેલા જોવા મળ્યા. સુરત સાયબર ક્રાઇમ સેલમાં આ અંગે ફરિયાદ નોંધાયા બાદ તપાસનો ધમધમાટ શરૂ થયો.

2. ફાઇનાન્સિયલ ફોરેન્સિક્સ: સુરત પોલીસની તપાસ અને બેચરાજી કનેક્શન

સુરત સાયબર સેલે જ્યારે આ 13 કરોડ રૂપિયાના ‘મની ટ્રેલ’ (Money Trail) નો પીછો કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે ટેક્નોલોજી અને ફાઇનાન્સિયલ ફોરેન્સિક્સનો અદભૂત ઉપયોગ જોવા મળ્યો.

તપાસના તબક્કા (The Investigation Trail):

1. IP એડ્રેસ અને બેંક સ્ટેટમેન્ટ્સ: પોલીસે જે ખાતાઓમાં પૈસા જમા થયા હતા તેના બેંક સ્ટેટમેન્ટ્સ અને IP એડ્રેસ ટ્રેક કર્યા.
2. શેલ કંપનીઓ (Shell Companies): તપાસમાં ખુલ્યું કે આ પૈસા સીધા વિદેશ નહોતા ગયા, પરંતુ ગુજરાત અને અન્ય રાજ્યોમાં ખોલવામાં આવેલી શેલ કંપનીઓ (કાગળ પર ચાલતી બોગસ કંપનીઓ) ના ‘કરન્ટ એકાઉન્ટ્સ’ માં ડાયવર્ટ કરવામાં આવ્યા હતા.
3. ડાયરેક્ટરની સંડોવણી: બેંકના KYC (Know Your Customer) દસ્તાવેજોની ઝીણવટભરી તપાસ કરતા કેટલાક શંકાસ્પદ ખાતાઓનું કનેક્શન મહેસાણા જિલ્લાના બેચરાજી સુધી પહોંચ્યું. આ ખાતાઓ ખોલાવવામાં અને તેને ઓપરેટ કરવામાં બેચરાજી APMC ના ડાયરેક્ટરની સીધી સંડોવણી અને સહકાર હોવાના પુરાવા પોલીસને મળ્યા.
4. ધરપકડ: નક્કર ઇલેક્ટ્રોનિક અને દસ્તાવેજી પુરાવાઓના આધારે, સુરત પોલીસે બેચરાજી પહોંચીને APMC ડાયરેક્ટરની સત્તાવાર ધરપકડ કરી.

3. ‘મ્યુલ એકાઉન્ટ્સ’ (Mule Accounts) ની મોડસ ઓપરેન્ડી: APMC ડાયરેક્ટરની ભૂમિકા શું હતી?

લોકોના મનમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે, વિદેશ (દુબઈ કે ચીન) માં બેઠેલા સાયબર ફ્રોડસ્ટર્સને ગુજરાતના એક સ્થાનિક APMC ડાયરેક્ટરની કેમ જરૂર પડી? આ સમજવા માટે આપણે સાયબર ક્રાઇમની ‘મની લોન્ડરિંગ’ સિસ્ટમને સમજવી પડશે.

મ્યુલ એકાઉન્ટ (ભાડૂતી ખાતા) નું વિજ્ઞાન:

સાયબર ક્રાઇમિનલ્સ સીધા પોતાના ખાતામાં લોકો પાસે પૈસા નથી મંગાવતા, કારણ કે પોલીસ તેમને તરત પકડી શકે છે. તેથી, તેઓ સ્થાનિક એજન્ટોનો સંપર્ક કરે છે જેઓ તેમને “ભાડેથી બેંક ખાતાઓ” (Mule Accounts) પૂરા પાડે છે.

આ કૌભાંડમાં રાજકીય/સહકારી નેતાનો ઉપયોગ કઈ રીતે થયો?

1. ખેડૂતો અને મજૂરોના ડોક્યુમેન્ટ્સનો દુરુપયોગ: APMC ના ડાયરેક્ટર તરીકે વ્યક્તિનો ખેડૂતો, મજૂરો અને સ્થાનિક વેપારીઓ સાથે સીધો સંપર્ક હોય છે. ઘણીવાર સરકારી સબસિડી, પાક વીમા કે APMC ની કોઈ સ્કીમના બહાને ભોળા લોકોના આધાર કાર્ડ, પાન કાર્ડ અને સહીઓ મેળવી લેવામાં આવે છે.
2. બોગસ કરન્ટ એકાઉન્ટ્સ ખોલાવવા: આ દસ્તાવેજોનો ઉપયોગ કરીને સ્થાનિક બેંકોમાં બોગસ કંપનીઓના નામે કરન્ટ એકાઉન્ટ્સ (Current Accounts) ખોલવામાં આવે છે. રાજકીય વગ હોવાના કારણે બેંકના કેટલાક ભ્રષ્ટ અધિકારીઓ પણ KYC નું યોગ્ય વેરિફિકેશન કર્યા વિના ખાતા ખોલી આપે છે.
3. એકાઉન્ટનું વેચાણ: આ ખાતાઓના કંટ્રોલ (નેટબેન્કિંગ આઈડી, પાસવર્ડ અને સિમ કાર્ડ) ટેલિગ્રામ મારફતે દુબઈ કે ચીન બેઠેલા સાયબર માફિયાઓને લાખો રૂપિયાના કમિશન પર વેચી દેવામાં આવે છે.
4. કમિશનની રમત: જ્યારે 13 કરોડ રૂપિયા જેવા ફ્રોડના પૈસા આ ભાડૂતી ખાતાઓમાં આવે છે, ત્યારે તેમાંથી 2% થી 5% સુધીનું કમિશન આ સ્થાનિક એજન્ટો (જેમાં આ કેસમાં કથિત રીતે APMC ડાયરેક્ટર સામેલ છે) ને મળે છે.

4. ફ્રોડની સાયકલ: 13 કરોડ રૂપિયાનું રૂપાંતરણ કઈ રીતે થાય છે?

આ 13 કરોડ રૂપિયા કઈ રીતે રાતોરાત ગાયબ થઈ ગયા? સાયબર ક્રાઇમિનલ્સ આ પૈસાને પચાવી પાડવા માટે ત્રણ તબક્કાની પ્રક્રિયા અપનાવે છે:

5. સામાજિક અને રાજકીય પ્રભાવ: સહકારી ક્ષેત્ર પર ઉઠેલા સવાલ

ગુજરાતમાં APMC અને ડેરીઓ એ ગ્રામીણ અર્થતંત્ર અને રાજકારણની કરોડરજ્જુ ગણાય છે. બેચરાજી APMC ના ડાયરેક્ટરની આ 13 કરોડના ફ્રોડ કેસમાં ધરપકડ થવી એ માત્ર કાયદાકીય બાબત નથી, તેના સામાજિક અને રાજકીય સૂચિતાર્થો (Implications) પણ ઘણા મોટા છે.

• ખેડૂતોના વિશ્વાસનો ભંગ: APMC ડાયરેક્ટરનું કામ ખેડૂતોને તેમના પાકના યોગ્ય ભાવ અપાવવાનું અને બજાર વ્યવસ્થાને સુરક્ષિત રાખવાનું છે. જ્યારે આવો જવાબદાર વ્યક્તિ પોતાના પદ અને વગનો દુરુપયોગ સાયબર ક્રાઇમ માટે કરે, ત્યારે સ્થાનિક ખેડૂતોનો સહકારી માળખા પરથી વિશ્વાસ ઉઠી જાય છે.
• રાજકીય છબીને નુકસાન: ઉત્તર ગુજરાતમાં બેચરાજી એક મહત્વનું શક્તિપીઠ અને રાજકીય કેન્દ્ર છે. આ ધરપકડથી સ્થાનિક રાજકીય સમીકરણોમાં ગરમાવો આવ્યો છે અને વિપક્ષોને સહકારી સંસ્થાઓમાં ચાલતા ભ્રષ્ટાચાર પર નિશાન સાધવાની તક મળી છે.
• વ્હાઇટ કોલર ક્રાઇમનું નવું સ્વરૂપ: આ કેસ સાબિત કરે છે કે હવે ભ્રષ્ટ નેતાઓ માત્ર જમીન કૌભાંડો કે સરકારી ટેન્ડરો સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યા; તેઓ ઇન્ટરનેશનલ સાયબર ક્રાઇમ અને મની લોન્ડરિંગ નેટવર્કના સક્રિય ભાગીદાર (Facilitators) બની રહ્યા છે.

6. કાનૂની પરિપ્રેક્ષ્ય: કઈ કલમો હેઠળ થઈ શકે છે કાર્યવાહી?

સુરત પોલીસે આ કેસમાં કડક કાનૂની વલણ અપનાવ્યું છે. APMC ડાયરેક્ટર અને અન્ય આરોપીઓ પર ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) અને ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી (IT) એક્ટ હેઠળ કડક ગુનાઓ નોંધવામાં આવ્યા છે:

1. છેતરપિંડી અને વિશ્વાસઘાત: ખોટા વાયદાઓ આપીને 13 કરોડ રૂપિયા પડાવવા બદલ BNS ની સંબંધિત કલમો.
2. દસ્તાવેજો સાથે છેડછાડ (Forgery): ખેડૂતો કે અન્ય વ્યક્તિઓના દસ્તાવેજોનો દુરુપયોગ કરીને બોગસ બેંક ખાતા ખોલાવવા માટે.
3. ગુનાહિત ષડયંત્ર (Criminal Conspiracy): સાયબર ક્રાઇમ સિન્ડિકેટ સાથે મળીને પૂર્વ-નિયોજિત કાવતરું રચવા બદલ.
4. IT Act ની કલમ 66C અને 66D: કમ્પ્યુટર સંસાધનોનો ઉપયોગ કરીને ઓળખ ચોરી (Identity Theft) અને છેતરપિંડી કરવા બદલ.

જો આ કેસમાં મની લોન્ડરિંગના તાર વિદેશ સુધી મજબૂત રીતે જોડાયેલા જણાશે, તો ભવિષ્યમાં એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) પણ PMLA (Prevention of Money Laundering Act) હેઠળ આ કેસની તપાસ પોતાના હાથમાં લઈ શકે છે અને આરોપીઓની સંપત્તિ જપ્ત કરી શકે છે.

7. બેંકિંગ સિસ્ટમની સુરક્ષા અને ખામીઓ પર ઉઠતા પ્રશ્નો

આ 13 કરોડનું કૌભાંડ બેંકિંગ સિસ્ટમની આંતરિક નબળાઈઓ છતી કરે છે.

• KYC માં છટકબારીઓ: રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ના કડક નિયમો હોવા છતાં, બોગસ કંપનીઓના નામે ખાતા કઈ રીતે ખુલી ગયા? શું બેંક મેનેજરોએ કંપનીના ભૌતિક સરનામા (Physical Verification) ની તપાસ કરી હતી?
• અસામાન્ય ટ્રાન્ઝેક્શન એલર્ટ્સ: જ્યારે એક સામાન્ય બેંક ખાતામાં અચાનક કરોડો રૂપિયાના ટ્રાન્ઝેક્શન થવા લાગ્યા, ત્યારે બેંકની સિસ્ટમમાં ‘રેડ ફ્લેગ’ (Red Flag) કેમ જનરેટ ન થયો?

આ કેસ બેંકો માટે એક મોટો બોધપાઠ છે કે રાજકીય દબાણ કે વગ ધરાવતા વ્યક્તિઓના કહેવાથી ખોલવામાં આવતા ખાતાઓનું વધુ કડક ઓડિટ થવું જોઈએ.

8. નાગરિકો માટે ચેતવણી: સાયબર ક્રાઇમનો શિકાર બનતા કઈ રીતે અટકવું?

સુરતનો આ કિસ્સો માત્ર પોલીસ કે નેતાઓ પૂરતો સીમિત નથી; તે દરેક સ્માર્ટફોન યુઝર માટે લાલબત્તી સમાન છે. આવા 13 કરોડના ફ્રોડને રોકવા માટે જાગૃતિ જ એકમાત્ર હથિયાર છે.

બચાવના મજબૂત પગલાં:

1. તમારા દસ્તાવેજો ક્યારેય ન આપો: કોઈપણ સરકારી યોજના, લોન કે સબસિડીના નામે તમારા આધાર કે પાન કાર્ડની નકલ આપતી વખતે તેના પર લખો કે “આ નકલ માત્ર X કામ માટે જ છે” અને તારીખ મારો. જેથી તેનો ઉપયોગ બેંક ખાતું ખોલાવવા ન થઈ શકે.
2. રોકાણની લોભામણી જાહેરાતોથી બચો: ટેલિગ્રામ, ઇન્સ્ટાગ્રામ કે વોટ્સએપ પર 15 દિવસમાં પૈસા ડબલ કરવાની કે ‘ટાસ્ક પૂરા કરીને રોજ 5000 કમાવવાની’ તમામ જાહેરાતો 100% ફ્રોડ હોય છે.
3. અજાણ્યા ખાતામાં પૈસા ન મોકલો: જ્યારે પણ તમે કોઈ શેરબજાર એપમાં રોકાણ કરો છો, ત્યારે ધ્યાન રાખો કે પૈસા કોઈ વ્યક્તિગત (Personal) ખાતામાં જમા ન થવા જોઈએ. SEBI રજિસ્ટર્ડ બ્રોકર્સ પાસે જ રોકાણ કરો.
4. ગોલ્ડન અવર (Golden Hour) રિપોર્ટિંગ: જો તમારી સાથે કોઈ સાયબર ફ્રોડ થાય, તો ગભરાયા વિના તાત્કાલિક પહેલા 1 કલાકની અંદર નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ હેલ્પલાઇન નંબર 1930 પર કોલ કરો અથવા cybercrime.gov.in પર ફરિયાદ નોંધાવો. જેટલું જલ્દી તમે રિપોર્ટ કરશો, તેટલી જ તમારા પૈસા બોગસ ખાતાઓમાં ફ્રીઝ (Freeze) થવાની શક્યતા વધી જશે.

એક ડીપ-રૂટેડ સિસ્ટમ ક્લિનિંગની જરૂરિયાત

સુરત સાયબર ક્રાઇમ સેલ દ્વારા 13 કરોડના ફ્રોડ કેસમાં બેચરાજી APMC ડાયરેક્ટરની ધરપકડ એ ગુજરાત પોલીસની એક અત્યંત પ્રશંસનીય અને સાહસિક કામગીરી છે. તે દર્શાવે છે કે પોલીસ હવે માત્ર ડિજિટલ પુરાવાઓ એકત્ર કરવામાં જ માહેર નથી, પરંતુ તે ગુનાખોરીના મૂળ સુધી પહોંચીને રાજકીય વગ ધરાવતા ગુનેગારોને પણ કાયદાના સકંજામાં લઈ રહી છે.

આ ઘટના એ વાતની સાબિતી છે કે સાયબર ક્રાઇમ હવે કોઈ અદ્રશ્ય હેકર્સ પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો; તે હવે આપણા રોજબરોજના વહીવટી અને સહકારી માળખામાં પણ ઘૂસી ચૂક્યો છે. જ્યાં સુધી બેંકિંગ સિસ્ટમ KYC ના નિયમોનું કડક પાલન નહીં કરે, અને જ્યાં સુધી નાગરિકો ‘રાતોરાત અમીર બનવાની’ લાલચને છોડશે નહીં, ત્યાં સુધી આવા કૌભાંડો થતા રહેશે. આ 13 કરોડનો કેસ સમાજ, સિસ્ટમ અને કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ માટે ભવિષ્યના સાયબર યુદ્ધ સામે એકજૂથ થઈને લડવા માટે એક ‘વેક-અપ કોલ’ છે.