સ્વચ્છતામાં નંબર 1, પણ હવામાં ઝેર?
સુરત… ભારતનું ડાયમંડ સિટી, સિલ્ક સિટી અને સ્વચ્છતા સર્વેક્ષણમાં હંમેશા ટોચના ક્રમે રહેતું શહેર. પરંતુ છેલ્લા બે દિવસથી આ શહેરની હવામાં હીરાની ચમક નહીં, પણ કચરાના ધુમાડાની કાળાશ ભળી ગઈ છે. સુરતીઓ માટે એક મોટા Surat Fire Alert ના સમાચાર સામે આવ્યા છે જેણે શહેરના પોશ વિસ્તારોની ઊંઘ હરામ કરી દીધી છે.
શહેરનો કચરો જ્યાં ઠલવાય છે, તેવા Khajod Dumping Site (ખજોદ ડિસ્પોઝલ સાઈટ) પર લાગેલી ભીષણ આગે હવે વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. ઘટનાને 42 કલાકથી વધુ સમય વીતી ગયો છે, છતાં આગ કાબૂમાં આવવાનું નામ નથી લઈ રહી. ફાયર બ્રિગેડના જવાનો રાત-દિવસ એક કરીને પાણીનો મારો ચલાવી રહ્યા છે, પણ કચરાના ડુંગરોમાંથી નીકળતો ઝેરી ધુમાડો અટકવાનું નામ નથી લઈ રહ્યો.
શું આ માત્ર એક આગ છે કે પછી આપણી વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમની નિષ્ફળતા? 15 લાખ લિટર પાણી વેડફાયા પછી પણ આગ કેમ નથી બુઝાતી? અને સૌથી મોટો સવાલ – વેસુ, ભીમરાડ અને આસપાસના વિસ્તારમાં રહેતા લાખો લોકોના સ્વાસ્થ્યનું શું?
ભાગ 1: ઘટનાક્રમ – ખજોદમાં શું બન્યું છેલ્લા 42 કલાકમાં? (The Timeline)
આ ઘટનાની શરૂઆત બે દિવસ પહેલા સાંજથી થઈ હતી, જ્યારે ખજોદ વિસ્તારના કચરાના ઢગલામાંથી સામાન્ય ધુમાડો નીકળતો દેખાયો. શરૂઆતમાં કોઈને અંદાજ નહોતો કે આ આગ આટલું ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કરશે.
પ્રથમ 10 કલાક: પવનની ગતિ સામાન્ય હતી, પરંતુ કચરામાં રહેલા પ્લાસ્ટિક અને મિથેન ગેસને કારણે આગ ધીમે ધીમે નીચે સળગતી રહી. Khajod Dumping Site નો વિસ્તાર વિશાળ હોવાથી, આગ ક્યાંથી શરૂ થઈ તે ચોક્કસ જાણવું મુશ્કેલ હતું.
24 કલાક બાદ: જેવો પવનનો વેગ વધ્યો, આગે વિકરાળ સ્વરૂપ પકડ્યું. આકાશમાં કાળા ડિબાંગ વાદળો છવાઈ ગયા. વેસુ અને VIP રોડ પર રહેતા લોકોને ગળું બળવાની અને આંખોમાં બળતરાની ફરિયાદો શરૂ થઈ. Surat Fire Alert મેસેજીસ સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થવા લાગ્યા.
42 કલાક બાદની સ્થિતિ (વર્તમાન સ્થિતિ): હાલના રિપોર્ટ મુજબ, આગ હજુ પણ ચાલુ છે. ફાયર બ્રિગેડની 20 થી વધુ ગાડીઓ સતત ફેરા મારી રહી છે. અત્યાર સુધીમાં અંદાજે 15 લાખ લિટર પાણીનો મારો ચલાવવામાં આવ્યો છે. પરંતુ કચરાના ઢગલા એટલા ઊંડા છે કે પાણી ઉપરની સપાટી પર પડે છે, જ્યારે આગ નીચેના સ્તરોમાં સળગી રહી છે.
સુરત ફાયર વિભાગના ચીફ ફાયર ઓફિસરના જણાવ્યા મુજબ, “આ સરફેસ ફાયર (સપાટી પરની આગ) નથી, પણ ડીપ-સીટેડ ફાયર (ઊંડાણમાં લાગેલી આગ) છે. મિથેન ગેસનું સતત ઉત્સર્જન આગને બળતણ પૂરું પાડી રહ્યું છે, જેના કારણે તેને બુઝાવવી અત્યંત પડકારજનક બની ગયું છે.”
ભાગ 2: કેમ બુઝાતી નથી આ આગ? – વૈજ્ઞાનિક કારણો (The Science Behind Landfill Fires)
ઘણા નાગરિકોને પ્રશ્ન થાય છે કે આટલું બધું પાણી છાંટવા છતાં આગ કેમ નથી ઓલવાતી? શું SMC ની કામગીરીમાં કચાશ છે? હકીકતમાં, ડમ્પિંગ સાઈટની આગ સામાન્ય આગ કરતા અલગ હોય છે.
1. મિથેન ગેસનું ઉત્પાદન (Methane Generation)
જ્યારે ભીનો અને સૂકો કચરો એક જગ્યાએ સડતો હોય છે, ત્યારે રાસાયણિક પ્રક્રિયાને કારણે મિથેન ગેસ ઉત્પન્ન થાય છે. મિથેન અત્યંત જ્વલનશીલ (Flammable) હોય છે. Khajod Dumping Site પર વર્ષોથી જમા થયેલા કચરા નીચે મિથેનના ભંડાર છે. જ્યાં સુધી ગેસ નીકળતો રહેશે, ત્યાં સુધી આગને ઓક્સિજન અને બળતણ મળતું રહેશે.
2. પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ
સુરતમાંથી રોજ હજારો ટન કચરો અહીં આવે છે, જેમાં મોટી માત્રામાં પ્લાસ્ટિક હોય છે. પ્લાસ્ટિક પેટ્રોલિયમ પ્રોડક્ટ છે. જ્યારે તે સળગે છે, ત્યારે તે પ્રચંડ ગરમી પેદા કરે છે અને પાણી નાખવાથી પણ તે જલ્દી ઠંડુ પડતું નથી. પ્લાસ્ટિક પીગળીને નીચેના સ્તરોમાં જાય છે અને આગને ફેલાવે છે.
3. પવનની દિશા
ખજોદ વિસ્તાર દરિયાકાંઠાની નજીક હોવાથી ત્યાં પવનની ગતિ હંમેશા વધુ હોય છે. પવન આગને ફેલાવવામાં ‘ઘી હોમવાનું’ કામ કરે છે. તે જ પવન ઝેરી ધુમાડાને શહેરના રહેણાંક વિસ્તારો તરફ ધકેલી રહ્યો છે, જેના કારણે Air Pollution ની સમસ્યા વકરી છે.
4. કૂલિંગ પ્રોસેસમાં મુશ્કેલી
ડમ્પિંગ સાઈટ પર કચરાના ડુંગરો અસ્થિર હોય છે. ફાયર બ્રિગેડના ભારે વાહનો (Fire Tenders) ઢગલાની ટોચ પર જઈ શકતા નથી કારણ કે જમીન બેસી જવાનો ડર રહે છે. તેથી, દૂરથી પાણીનો મારો ચલાવવો પડે છે, જે આગના મૂળ સુધી પહોંચતો નથી.
ભાગ 3: ઝેરી ધુમાડો અને સ્વાસ્થ્ય પર અસર (Health Hazard Alert)
આ માત્ર Surat Fire Alert નથી, પણ એક હેલ્થ ઈમરજન્સી (Health Emergency) છે. જે ધુમાડો તમે જોઈ રહ્યા છો, તે સામાન્ય લાકડાનો ધુમાડો નથી. તે ‘કેમિકલ કોકટેલ’ છે.
ઝેરી તત્વો: આ ધુમાડામાં કાર્બન મોનોક્સાઈડ, ડાયોક્સિન, ફ્યુરાન્સ અને રજકણો (Particulate Matter – PM2.5 અને PM10) હોય છે.
- શ્વાસમાં તકલીફ: અસ્થમા (Asthma) અને બ્રોન્કાઈટિસના દર્દીઓ માટે આ સ્થિતિ જીવલેણ બની શકે છે.
- બાળકો અને વૃદ્ધો: જેમના ફેફસાં નબળા છે, તેમને ગૂંગળામણ થઈ શકે છે.
- આંખોમાં બળતરા: હવામાં રહેલા કેમિકલ્સ આંખોમાં બળતરા અને પાણી આવવાની સમસ્યા ઊભી કરે છે.
અસરગ્રસ્ત વિસ્તારો: ખજોદની નજીક આવેલા વિસ્તારો જેવા કે વેસુ, ભીમરાડ, સરસાણા, આભવા અને યુનિવર્સિટી રોડ પર હવાની ગુણવત્તા (AQI) અત્યંત ખરાબ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. સવારે મોર્નિંગ વોક પર નીકળતા લોકો માટે ડોક્ટરોએ ચેતવણી જારી કરી છે કે જ્યાં સુધી આગ કાબૂમાં ન આવે ત્યાં સુધી બહાર નીકળવાનું ટાળવું.
સિવિલ હોસ્પિટલના પલ્મોનોલોજિસ્ટના જણાવ્યા મુજબ, “પ્લાસ્ટિક સળગવાથી નીકળતો ડાયોક્સિન ગેસ કાર્સિનોજેનિક (કેન્સરકારક) હોય છે. લાંબા સમય સુધી આ ધુમાડાના સંપર્કમાં રહેવું જોખમી છે.”
ભાગ 4: SMC ની કામગીરી અને પડકારો (Role of Surat Municipal Corporation)
સુરત મહાનગરપાલિકા (SMC) માટે આ આગ એક પ્રતિષ્ઠાનો પ્રશ્ન બની ગઈ છે. સ્વચ્છતામાં દેશમાં ડંકો વગાડતું સુરત, કચરાના નિકાલમાં કેમ પાછળ પડી રહ્યું છે?
હાલની એક્શન પ્લાન:
- વોટર ટેન્કરોનો કાફલો: ફાયર બ્રિગેડની ગાડીઓ ઉપરાંત, SMC એ ગાર્ડન વિભાગ અને અન્ય કોન્ટ્રાક્ટરોના વોટર ટેન્કરોને પણ કામે લગાડ્યા છે. ટ્રીટેડ વોટર (Treated Water) નો ઉપયોગ કરીને આગ ઓલવવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે જેથી પીવાનું પાણી ન બગડે.
- માટીનું પુરાણ: પાણીથી આગ નથી બુઝાતી જોઈને, તંત્રએ હવે કચરા પર માટી નાખવાની (Soil Capping) કામગીરી શરૂ કરી છે. માટી નાખવાથી આગને ઓક્સિજન મળતો બંધ થાય છે અને તે ધીમે ધીમે ઓલવાઈ જાય છે. આ માટે ડઝનબંધ જેસીબી અને ડમ્પરો રાત-દિવસ કામ કરી રહ્યા છે.
- 24×7 મોનિટરિંગ: મ્યુનિસિપલ કમિશનર અને ઉચ્ચ અધિકારીઓ સ્થળ પર હાજર રહીને કામગીરીનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યા છે.
ટીકા અને સવાલો: વિપક્ષ અને પર્યાવરણવિદો SMC ની ટીકા કરી રહ્યા છે. તેમનો સવાલ છે કે ઉનાળાની શરૂઆત પહેલા જ આવી આગ લાગે તો મે અને જૂનની ગરમીમાં શું થશે? શું Khajod Dumping Site પર ફાયર સેફ્ટીના પૂરતા સાધનો નહોતા? શું બાયો-માઈનિંગ (Bio-mining) ની પ્રક્રિયા ધીમી ચાલી રહી છે?
ભાગ 5: સુરતની વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ કટોકટી (The Waste Management Crisis)
આ ઘટના કોઈ એકલ-દોકલ ઘટના નથી. આ એક સિસ્ટમ ફેલ્યર તરફ ઈશારો કરે છે. સુરત શહેર રોજનું અંદાજે 2,200 થી 2,500 મેટ્રિક ટન કચરો ઉત્પન્ન કરે છે. આટલા મોટા જથ્થાનો નિકાલ કરવો એ એક ભગીરથ કાર્ય છે.
લેગસી વેસ્ટ (Legacy Waste): Khajod Dumping Site પર વર્ષો જૂનો લાખો ટન કચરો પડ્યો છે, જેને ‘લેગસી વેસ્ટ’ કહેવાય છે. જ્યાં સુધી આ જૂના કચરાનો નિકાલ નહીં થાય, ત્યાં સુધી મિથેન ગેસ બનતો રહેશે અને આગ લાગતી રહેશે. દિલ્હીના ગાઝીપુર અને મુંબઈના દેવનારમાં પણ આવી જ સ્થિતિ છે. સુરત પણ હવે તે જ રસ્તે જઈ રહ્યું છે તેવો ભય સતાવી રહ્યો છે.
સેગ્રીગેશનનો અભાવ: ભલે ડોર-ટુ-ડોર ગાર્બેજ કલેક્શન થાય છે, પણ શું નાગરિકો ભીનો અને સૂકો કચરો અલગ આપે છે? શું કલેક્શન કરનારી ગાડીઓ તેને મિક્સ નથી કરી દેતી? જ્યારે ભીનો કચરો (શાકભાજી, ખોરાક) અને સૂકો કચરો (પ્લાસ્ટિક, કાગળ) ભેગા થાય છે, ત્યારે જ ડમ્પિંગ સાઈટ પર રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ ઝડપી બને છે.
ભાગ 6: ડ્રીમ સિટી પ્રોજેક્ટ અને ખજોદનો વિરોધાભાસ
સૌથી મોટી વિડંબના એ છે કે Khajod Dumping Site ની બરાબર બાજુમાં જ સુરતનો સૌથી મહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ – સુરત ડાયમંડ બુર્સ (Surat Diamond Bourse) અને ડ્રીમ સિટી (DREAM City) આકાર લઈ રહ્યો છે.
- એક તરફ વિશ્વની સૌથી મોટી ઓફિસ બિલ્ડિંગ છે જ્યાં દેશ-વિદેશના હીરાના વેપારીઓ આવશે.
- બીજી તરફ, કચરાના ડુંગરોમાંથી નીકળતો ઝેરી ધુમાડો છે.
શું આ બંને એકસાથે સહ-અસ્તિત્વ ધરાવી શકે? જો ડાયમંડ બુર્સ શરૂ થયા પછી આવી આગ લાગે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સુરતની છબી (Image) કેટલી ખરડાય? આ Surat Fire Alert એ સરકારને વિચારતી કરી દીધી છે કે ડમ્પિંગ સાઈટનું સ્થળાંતર અથવા તેનો કાયમી નિકાલ હવે અનિવાર્ય છે.
ભાગ 7: ભવિષ્યનો ઉકેલ શું? (Solutions for a Cleaner Future)
આગ ઓલવવી એ કામચલાઉ ઉપાય છે. કાયમી ઉકેલ માટે આપણે ટેકનોલોજી અને જનભાગીદારી બંનેની જરૂર છે.
1. વેસ્ટ-ટુ-એનર્જી પ્લાન્ટ (Waste-to-Energy Plant)
SMC એ કચરામાંથી વીજળી બનાવવાનો પ્રોજેક્ટ હાથ ધર્યો છે, પરંતુ તેની ગતિ વધારવાની જરૂર છે. જો કચરો બાળીને (વૈજ્ઞાનિક ઢબે) વીજળી બનાવી દેવામાં આવે, તો ડમ્પિંગ સાઈટ પર કચરાના ડુંગરો ઓછા થશે.
2. બાયો-માઈનિંગ (Bio-Mining)
જૂના કચરાને પ્રોસેસ કરીને તેમાંથી ખાતર, પ્લાસ્ટિક અને ઇનર્ટ મટીરીયલ (બાંધકામમાં વપરાતી માટી) અલગ કરવાની પદ્ધતિ એટલે બાયો-માઈનિંગ. આ પ્રક્રિયા દ્વારા જમીન ખાલી કરી શકાય છે. સુરત આ દિશામાં કામ કરી રહ્યું છે, પણ કચરાની આવક સામે નિકાલની ઝડપ ઓછી છે.
3. ઝીરો વેસ્ટ સોસાયટી (Zero Waste Societies)
નાગરિકોએ પણ જાગૃત થવું પડશે. જો દરેક સોસાયટી પોતાના ભીના કચરામાંથી ખાતર બનાવે અને સૂકો કચરો રિસાયકલિંગ માટે આપે, તો ડમ્પિંગ સાઈટ પર જતો કચરો 50% ઘટી શકે છે. Air Pollution ઘટાડવાની જવાબદારી માત્ર સરકારની નથી.
4. સેન્સર બેઝ્ડ મોનિટરિંગ
ડમ્પિંગ સાઈટ પર મિથેન સેન્સર્સ અને થર્મલ કેમેરા લગાવવા જોઈએ. જેથી તાપમાન વધે કે તરત જ એલર્ટ મળી જાય અને આગ વિકરાળ બને તે પહેલા જ કાબૂમાં લઈ શકાય.
ભાગ 8: સુરતીઓ, સાવધાન! – તમારે શું તકેદારી રાખવી?
જ્યાં સુધી Khajod Dumping Site ની આગ સંપૂર્ણપણે બુઝાઈ ન જાય, ત્યાં સુધી આસપાસના વિસ્તારના લોકોએ નીચે મુજબની સાવચેતી રાખવી જોઈએ:
- માસ્ક પહેરો: ઘરની બહાર નીકળતી વખતે N95 માસ્કનો ઉપયોગ કરો. સાદું કાપડ ઝેરી રજકણોને રોકી શકતું નથી.
- બારી-બારણાં બંધ રાખો: જો તમારા ઘરની દિશા પવન તરફ હોય, તો બારીઓ બંધ રાખો જેથી ધુમાડો ઘરમાં ન આવે.
- એર પ્યોરિફાયર: જો શક્ય હોય તો ઘરમાં એર પ્યોરિફાયરનો ઉપયોગ કરો, ખાસ કરીને જો ઘરમાં નાના બાળકો કે અસ્થમાના દર્દીઓ હોય.
- આંખો ધોવી: બહારથી આવ્યા પછી ઠંડા પાણીથી આંખો ધોઈ લો. જો બળતરા થાય તો આઈ-ડ્રોપ્સનો ઉપયોગ કરો.
- હાઈડ્રેશન: પુષ્કળ પાણી પીવો. પાણી શરીરના ઝેરી તત્વો (Toxins) ને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.
ભાગ 9: પર્યાવરણપ્રેમીઓનો આક્રોશ
શહેરના પર્યાવરણ કાર્યકરો આ ઘટનાને ‘માનવસર્જિત આપત્તિ’ ગણાવી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે SMC માત્ર બ્યુટીફિકેશન (Beautification) પર ધ્યાન આપે છે, પણ કચરાના વૈજ્ઞાનિક નિકાલમાં ઉણી ઉતરી છે.
“આપણે તાપી નદીને શુદ્ધ કરવાની વાતો કરીએ છીએ, પણ હવામાં જે ઝેર ભળી રહ્યું છે તેનું શું? 15 લાખ લિટર પાણીનો બગાડ થયો, જે પીવા માટે વાપરી શકાતું હતું. આ આગ આપણી બેદરકારીનું પરિણામ છે,” એક પર્યાવરણવિદે જણાવ્યું.
જાગ્યા ત્યાંથી સવાર
અંતમાં, ખજોદ ડમ્પિંગ સાઈટની આગ એ સુરત માટે એક Wake-up Call છે. 42 કલાકથી સળગતી આ આગ માત્ર કચરો નથી બાળી રહી, પણ શહેરના સ્વાસ્થ્ય અને ભવિષ્યને પણ હોમી રહી છે.
15 લાખ લિટર પાણીનો મારો કદાચ આગ ઓલવી દેશે, પણ આ ઘટનાએ ઊભા કરેલા સવાલો લાંબા સમય સુધી સળગતા રહેશે. શું આપણે આપણી લાઈફસ્ટાઈલ બદલવા તૈયાર છીએ? શું આપણે પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ઘટાડીશું? શું તંત્ર હવે માત્ર વાતો કરવાને બદલે નક્કર પગલાં લેશે?
સુરત હંમેશા મુશ્કેલીઓમાંથી બહાર આવવા માટે જાણીતું છે. પ્લેગ હોય કે પૂર, સુરતીઓએ હંમેશા જીજીવિષા બતાવી છે. આશા રાખીએ કે આ Surat Fire Alert માંથી પણ બોધપાઠ લઈને આપણે એક સ્વચ્છ, સુંદર અને પ્રદૂષણમુક્ત સુરતનું નિર્માણ કરીશું.
ત્યાં સુધી, સુરક્ષિત રહો અને શ્વાસ સંભાળીને લો!
સુરતની દરેક પળેપળની અપડેટ માટે અમારા બ્લોગ સાથે જોડાયેલા રહો.