‘ડાયમંડ સિટી’ સુરતની નવી ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ
ગુજરાતનું આર્થિક પાટનગર અને વિશ્વભરમાં ‘ડાયમંડ સિટી’ (Diamond City) તરીકે વિખ્યાત સુરત શહેર આજે એક ઐતિહાસિક પરિવર્તનના સાક્ષી બની રહ્યું છે. દાયકાઓથી સુરત કુદરતી હીરા (Natural Diamonds) ના કટિંગ અને પોલિશિંગ માટે દુનિયાનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર રહ્યું છે. વિશ્વના દર ૧૦ માંથી ૯ હીરા સુરતમાં ઘસાય છે. પરંતુ, છેલ્લા કેટલાક સમયથી વૈશ્વિક ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ, રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ અને બદલાતા ગ્રાહક અભિગમને કારણે કુદરતી હીરાના ઉદ્યોગમાં મંદીનો માહોલ જોવા મળ્યો છે. આ પડકારજનક સમયમાં સુરતના ઉદ્યોગપતિઓએ એક નવો અને અત્યંત આશાસ્પદ માર્ગ શોધી કાઢ્યો છે – લેબગ્રોન ડાયમંડ (Lab-Grown Diamonds – LGD).
લેબગ્રોન ડાયમંડ (LGD) શું છે? (The Science Behind the Sparkle)
ઘણા લોકોના મનમાં એવો પ્રશ્ન હોય છે કે શું લેબગ્રોન હીરા ‘નકલી’ (Fake) છે? નિષ્ણાતો અને જેમિનોલોજિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ અમેરિકા (GIA) ના મતે, લેબગ્રોન ડાયમંડ એ ૧૦૦% અસલી હીરા જ છે. કુદરતી હીરા અને લેબગ્રોન હીરા વચ્ચે ભૌતિક (Physical), રાસાયણિક (Chemical) અને ઓપ્ટિકલ (Optical) ગુણધર્મોમાં કોઈ જ તફાવત હોતો નથી.
ફેર માત્ર એટલો છે કે કુદરતી હીરા જમીનની અંદર હજારો વર્ષોની પ્રક્રિયા (ભારે તાપમાન અને દબાણ) બાદ બને છે, જ્યારે લેબગ્રોન હીરા અત્યાધુનિક લેબોરેટરીમાં માત્ર કેટલાક અઠવાડિયામાં તૈયાર કરવામાં આવે છે.
સુરતમાં મુખ્યત્વે બે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને હીરા ઉગાડવામાં આવે છે:
- CVD (Chemical Vapor Deposition): આ પદ્ધતિમાં કાર્બન વાયુઓ (જેમ કે મિથેન) ને વેક્યુમ ચેમ્બરમાં અત્યંત ઊંચા તાપમાને ગરમ કરવામાં આવે છે, જેનાથી કાર્બન અણુઓ ડાયમંડ સીડ (બીજ) પર જમા થઈને મોટો હીરો બનાવે છે.
- HPHT (High Pressure High Temperature): આ પદ્ધતિ પૃથ્વીના પેટાળ જેવું જ દબાણ અને તાપમાન મશીનની અંદર ઊભું કરીને હીરાનું નિર્માણ કરે છે.
જ્યારથી ભારતમાં આ મશીનોના ઉત્પાદન અને આયાત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે, ત્યારથી સુરતમાં લેબગ્રોન ડાયમંડનો દબદબો આખા દેશમાં સૌથી વધુ જોવા મળી રહ્યો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય નિકાસમાં ઐતિહાસિક ઉછાળો: આંકડા શું કહે છે? (Export Boom)
જો આપણે ભારતના જેમ્સ એન્ડ જ્વેલરી એક્સપોર્ટ પ્રમોશન કાઉન્સિલ (GJEPC) ના ડેટા પર નજર કરીએ, તો લેબગ્રોન ડાયમંડની નિકાસનો ગ્રાફ સતત ઉપર જઈ રહ્યો છે. એક સમયે જ્યાં સુરતમાંથી માત્ર કુદરતી હીરાની નિકાસ થતી હતી, ત્યાં આજે LGD એ પોતાનો મોટો હિસ્સો કબજે કરી લીધો છે.
- નિકાસમાં વૃદ્ધિ: છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં લેબગ્રોન ડાયમંડની નિકાસમાં અંદાજિત ૪૦૦% થી વધુનો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.
- મુખ્ય બજારો: સુરતથી તૈયાર થયેલા ૭૦% થી વધુ લેબગ્રોન ડાયમંડ અમેરિકા (USA) ના બજારમાં જાય છે. આ ઉપરાંત યુકે (UK), ઓસ્ટ્રેલિયા અને UAE માં પણ માંગ વધી રહી છે.
- આર્થિક મૂલ્ય: ભારતમાંથી થતી વાર્ષિક LGD નિકાસ હવે બિલિયન ડોલર (અબજો રૂપિયા) ના આંકડાને પાર કરી ગઈ છે, જેમાં સુરતનો ફાળો ૮૦% થી વધુ છે.
વિદેશી ખરીદદારો (International Buyers) સુરત તરફ કેમ આકર્ષિત થઈ રહ્યા છે? તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે સુરત પાસે કટિંગ અને પોલિશિંગની જે સ્કીલ (આવડત) છે, તે દુનિયાના કોઈ અન્ય દેશ પાસે નથી. ચીન ભલે કાચા લેબગ્રોન હીરાનું ઉત્પાદન કરતું હોય, પરંતુ તેને ચમકાવવાનું કામ તો સુરતના રત્નકલાકારો જ કરી શકે છે.
શા માટે વૈશ્વિક ગ્રાહકો લેબગ્રોન ડાયમંડ પસંદ કરી રહ્યા છે?
વિશ્વભરમાં, ખાસ કરીને યુવા પેઢી (Millennials and Gen Z) માં લેબગ્રોન હીરાનો ક્રેઝ વધ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માંગ વધવા પાછળ કેટલાક ચોક્કસ કારણો જવાબદાર છે, જેણે સુરતમાં લેબગ્રોન ડાયમંડનો દબદબો સ્થાપિત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.
૧. ઇકો-ફ્રેન્ડલી અને સસ્ટેનેબલ (Environmentally Conscious)
કુદરતી હીરા મેળવવા માટે જમીનમાં મોટા પાયે ખોદકામ (Mining) કરવું પડે છે, જેનાથી પર્યાવરણને પારાવાર નુકસાન થાય છે. જંગલો કપાય છે અને કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ વધે છે. જ્યારે LGD લેબોરેટરીમાં બનતા હોવાથી તે પર્યાવરણ માટે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત અને ‘ગ્રીન’ (Green) માનવામાં આવે છે. વિદેશી ગ્રાહકો હવે ઇકો-ફ્રેન્ડલી પ્રોડક્ટ્સ માટે વધુ જાગૃત છે.
૨. ‘બ્લડ ડાયમંડ’ ના કલંકથી મુક્ત (Conflict-Free)
આફ્રિકાની ખાણોમાંથી નીકળતા હીરા ઘણીવાર યુદ્ધ અને આતંકવાદને ફંડિંગ કરવા માટે વપરાતા હોય છે, જેને ‘બ્લડ ડાયમંડ’ કહેવાય છે. લેબગ્રોન હીરાની ઉત્પત્તિનું મૂળ 100% જાણીતું (Traceable) હોય છે, તેથી તે નૈતિક દૃષ્ટિએ (Ethical) એકદમ શુદ્ધ છે.
૩. આર્થિક રીતે પોસાય તેવા (Cost-Effective)
આ કદાચ સૌથી મોટું કારણ છે. કુદરતી હીરાની સરખામણીમાં લેબગ્રોન ડાયમંડ ૬૦% થી ૮૦% જેટલા સસ્તા હોય છે. આનો અર્થ એ છે કે ગ્રાહક સમાન બજેટમાં ખૂબ મોટો અને વધુ સ્પષ્ટતા (Clarity) ધરાવતો હીરો ખરીદી શકે છે. સગાઈની વીંટીઓ (Engagement Rings) માં મોટા હીરા પહેરવાનો ટ્રેન્ડ LGD ને કારણે જ શક્ય બન્યો છે.
સુરતના રત્નકલાકારો અને રોજગારી માટે સંજીવની સમાન (Economic Impact)
છેલ્લા બે-ત્રણ વર્ષથી રશિયા પરના પ્રતિબંધો (G7 Sanctions) અને ચીન-અમેરિકાની આર્થિક મંદીને કારણે કુદરતી હીરાના ઉદ્યોગમાં કાચા માલની અછત અને માંગમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. અનેક કારખાનાઓ બંધ પડ્યા હતા અને રત્નકલાકારોએ નોકરી ગુમાવવાનો વારો આવ્યો હતો.
આ કપરા સમયમાં લેબગ્રોન ડાયમંડ ઇન્ડસ્ટ્રી એક ‘સંજીવની’ બનીને આવી છે. કુદરતી હીરા પર કામ કરતો કારીગર થોડી જ તાલીમ બાદ લેબગ્રોન હીરા પર આસાનીથી કામ કરી શકે છે. આજે સ્થિતિ એ છે કે સુરતમાં લેબગ્રોન ડાયમંડનો દબદબો વધવાથી હજારો રત્નકલાકારોને ફરીથી રોજગારી મળી છે.
નાના કારખાનેદારો કે જેઓ અગાઉ મોટા ડાયમંડ ઉદ્યોગપતિઓ પર નિર્ભર હતા, તેઓ હવે પોતાની લેબ સેટઅપ કરીને સીધા જ ઉત્પાદક બની ગયા છે. આનાથી ઉદ્યોગનું વિકેન્દ્રીકરણ (Decentralization) થયું છે અને સ્પર્ધાત્મક બજાર ઊભું થયું છે.
સરકારનો સાથ અને નીતિગત પ્રોત્સાહન (Government Support)
કોઈપણ ઉદ્યોગ ત્યારે જ ફાલે-ફૂલે છે જ્યારે તેને સરકારનું પીઠબળ મળે. ભારત સરકાર અને ગુજરાત સરકારે LGD સેક્ટરની નિકાસ ક્ષમતાને પારખીને તેને વિશેષ પ્રોત્સાહન આપવાનું શરૂ કર્યું છે.
- મશીનરી પર સબસિડી: કેન્દ્ર સરકારે કેન્દ્રીય બજેટમાં લેબગ્રોન ડાયમંડના સીડ્સ (બીજ) પર આયાત ડ્યૂટી ઘટાડી છે. વધુમાં, હીરા ઉગાડવાના મશીનો દેશમાં જ બને (Make in India) તે માટે IIT મદ્રાસને રિસર્ચ અને ડેવલપમેન્ટ (R&D) માટે વિશેષ ગ્રાન્ટ ફાળવવામાં આવી છે.
- ગ્રીન એનર્જીનો ઉપયોગ: ડાયમંડ ગ્રોવિંગ મશીનોને સતત અને પુષ્કળ વીજળીની જરૂર પડે છે. ગુજરાત સરકારે સોલાર અને વિન્ડ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, જેથી સુરતના ઉદ્યોગપતિઓ સસ્તી અને ગ્રીન વીજળીનો ઉપયોગ કરીને ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડી શકે.
સુરતનું ભવિષ્ય હજુ પણ વધુ તેજસ્વી છે (Future Outlook)
અંતમાં, એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે કુદરતી હીરાનું પોતાનું એક આગવું અને ઐતિહાસિક મૂલ્ય છે, જે ક્યારેય ખતમ થવાનું નથી. જે લોકો રોકાણ અને દુર્લભતા (Scarcity) માટે હીરા ખરીદે છે, તેઓ હંમેશા નેચરલ ડાયમંડ જ પસંદ કરશે. પરંતુ ફેશન, જ્વેલરી ડિઝાઇન અને એફોર્ડેબિલિટી (પોસાય તેવી કિંમત) ના બજારમાં સુરતમાં લેબગ્રોન ડાયમંડનો દબદબો એક નિર્વિવાદ સત્ય બની ચૂક્યું છે.
સુરતે સમયની સાથે પોતાની જાતને અપડેટ કરી છે. ‘કટિંગ અને પોલિશિંગ હબ’ માંથી સુરત હવે ‘ડાયમંડ ગ્રોઇંગ એન્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ’ બની ગયું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય નિકાસમાં આવેલો આ ઐતિહાસિક ઉછાળો માત્ર શરૂઆત છે. આવનારા વર્ષોમાં સુરત વિશ્વનું LGD કેપિટલ બનીને ઉભરશે તેમાં કોઈ શંકા નથી.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.