સુરત શહેર, જેને આપણે ડાયમંડ સિટી અને સિલ્ક સિટી તરીકે ઓળખીએ છીએ, તે તેના વિકાસ અને ગતિશીલતા માટે જાણીતું છે. પરંતુ તાજેતરમાં બનેલી તડકેશ્વર પાણીની ટાંકી ધરાશાયી થવાની ઘટનાએ શહેરના વહીવટી તંત્ર અને બાંધકામ ગુણવત્તા પર એક મોટું પ્રશ્નચિહ્ન લગાવી દીધું છે. આ દુર્ઘટના માત્ર એક અકસ્માત ન હતી, પરંતુ બેદરકારી, ભ્રષ્ટાચાર અને જવાબદારીના અભાવનું પરિણામ હતી. આ કરૂણ ઘટનામાં અનેક નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા અને કેટલાય લોકો ઈજાગ્રસ્ત થયા. આજે આ કેસમાં એક મહત્વનો વળાંક આવ્યો છે. સુરત પોલીસ દ્વારા ઝડપી કાર્યવાહી કરીને પકડવામાં આવેલા 8 આરોપીઓને આજે કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ સમાચાર માત્ર સુરત માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર ગુજરાત માટે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે ન્યાય પ્રક્રિયાની દિશા નક્કી કરશે.
આજે આપણે આ બ્લોગમાં આ સમગ્ર પ્રકરણની ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું. ઘટના કેવી રીતે બની, કોની બેદરકારી હતી, પોલીસ તપાસમાં શું બહાર આવ્યું છે, આજે કોર્ટમાં શું થવાની શક્યતા છે અને ભવિષ્યમાં આવા બનાવો રોકવા શું કરવું જોઈએ – આ તમામ પાસાઓ પર આપણે વિગતવાર નજર નાખીશું.
તડકેશ્વર દુર્ઘટના: એક કાળો દિવસ
થોડા દિવસો પહેલા સુરતના તડકેશ્વર વિસ્તારમાં આવેલી સુરત મહાનગરપાલિકા (SMC) ની ઓવરહેડ પાણીની ટાંકી અચાનક પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડી હતી. આ ઘટના એટલી ભયાનક હતી કે આસપાસના વિસ્તારમાં ભૂકંપ આવ્યો હોય તેવો અહેસાસ થયો હતો. ટાંકીની નીચે અને આસપાસ ઉભેલા નિર્દોષ નાગરિકો કાટમાળ નીચે દબાઈ ગયા હતા. લાખો લિટર પાણીના પ્રવાહ સાથે કોંક્રીટના મોટા સ્લેબ નીચે પડતા ત્યાં હાહાકાર મચી ગયો હતો.
સ્થાનિક લોકો અને ફાયર બ્રિગેડની ટીમે તાત્કાલિક બચાવ કામગીરી શરૂ કરી હતી, પરંતુ જાનહાનિ ટાળી શકાઈ ન હતી. આ ઘટનાએ સમગ્ર શહેરમાં શોકનું મોજું ફેલાવી દીધું હતું અને સાથે સાથે તંત્ર સામે ભારે રોષ પણ જગાડ્યો હતો. પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ જ સ્પષ્ટ હતું કે આ કુદરતી હોનારત નહીં પણ માનવસર્જિત આફત હતી. ટાંકી જર્જરિત હાલતમાં હતી કે કેમ, તેનું સ્ટ્રક્ચરલ ઓડિટ થયું હતું કે નહીં, અને જો થયું હતું તો તેને ઉપયોગમાં કેમ લેવાતી હતી – આ બધા સવાલો ઉભા થયા હતા.
પોલીસ એક્શન મોડમાં: 8 આરોપીઓની ધરપકડ
ઘટનાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં લઈને રાજ્ય સરકાર અને પોલીસ તંત્ર તાત્કાલિક હરકતમાં આવ્યું હતું. સુરત પોલીસ કમિશનરના માર્ગદર્શન હેઠળ એક સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ટીમ (SIT) અથવા ખાસ તપાસ ટુકડીની રચના કરવામાં આવી હતી. પોલીસે ટેકનિકલ એક્સપર્ટ્સ, ફોરેન્સિક લેબોરેટરી (FSL) ના રિપોર્ટ્સ અને દસ્તાવેજી પુરાવાઓના આધારે તપાસ શરૂ કરી હતી.
ગણતરીના દિવસોમાં જ પોલીસે આ કેસમાં સંડોવાયેલા 8 મુખ્ય આરોપીઓની ધરપકડ કરી લીધી છે. આ આરોપીઓમાં કોનો સમાવેશ થાય છે તે જાણવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. મળતી માહિતી મુજબ, ઝડપાયેલા આરોપીઓમાં ટાંકીનું બાંધકામ કરનાર કોન્ટ્રાક્ટર પેઢીના ભાગીદારો, તે સમયના સુપરવાઈઝર, અને સૌથી મહત્વનું એટલે કે જેમના માથે ટાંકીની જાળવણી અને સ્ટ્રક્ચરલ સ્ટેબિલિટી ચેક કરવાની જવાબદારી હતી તેવા પાલિકાના કેટલાક જવાબદાર અધિકારીઓ અને સ્ટ્રક્ચરલ એન્જિનિયરનો સમાવેશ થાય છે.
પોલીસે આ તમામ વિરુદ્ધ ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની ગંભીર કલમો હેઠળ ગુનો નોંધ્યો છે. જેમાં સાપરાધ મનુષ્યવધ (culpable homicide not amounting to murder), બેદરકારીથી મૃત્યુ નિપજાવવું અને જાહેર જનતાના જીવને જોખમમાં મૂકવા જેવી કલમોનો સમાવેશ થાય છે. પોલીસનું માનવું છે કે આ લોકો જાણતા હતા અથવા તેમને જાણ હોવી જોઈતી હતી કે ટાંકીની હાલત ખરાબ છે, તેમ છતાં કોઈ પગલાં લેવામાં આવ્યા ન હતા.
આજે કોર્ટમાં રજૂઆત: રિમાન્ડ પર સૌની નજર
આજે આ 8 આરોપીઓને સુરતની કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવી રહ્યા છે. કોર્ટ પરિસરમાં ચુસ્ત પોલીસ બંદોબસ્ત ગોઠવી દેવામાં આવ્યો છે. પીડિત પરિવારો અને સ્થાનિક લોકોની નજર આજે કોર્ટની કાર્યવાહી પર ટકેલી છે. પોલીસ દ્વારા આરોપીઓના રિમાન્ડની માંગણી કરવામાં આવે તેવી પ્રબળ શક્યતા છે.
સરકારી વકીલ દ્વારા કોર્ટમાં એવી દલીલ કરવામાં આવી શકે છે કે આ એક ગંભીર પ્રકારનો ગુનો છે અને આરોપીઓની કસ્ટોડિયલ ઇન્ટરોગેશન (કસ્ટડીમાં પૂછપરછ) અત્યંત જરૂરી છે. પોલીસને નીચે મુજબના મુદ્દાઓ પર તપાસ કરવા માટે રિમાન્ડની જરૂર પડી શકે છે:
૧. દસ્તાવેજોની ખરાઈ: ટાંકીના બાંધકામ સમયના ટેન્ડરના દસ્તાવેજો, વપરાયેલા મટિરિયલના રિપોર્ટ્સ અને સ્ટ્રક્ચરલ ઓડિટના કાગળો કબ્જે કરવા અને તેની ખરાઈ કરવી. ૨. નાણાકીય વ્યવહારો: શું આ ટાંકીના બાંધકામ કે રિપેરિંગમાં કોઈ ભ્રષ્ટાચાર થયો હતો? કોન્ટ્રાક્ટર અને અધિકારીઓ વચ્ચે કોઈ નાણાકીય લેવડદેવડ થઈ હતી કે કેમ તેની તપાસ કરવી. ૩. અન્ય આરોપીઓની સંડોવણી: ઝડપાયેલા 8 આરોપીઓ ઉપરાંત આ ષડયંત્ર કે બેદરકારીમાં બીજા કોણ કોણ સામેલ છે? શું કોઈ ઉચ્ચ અધિકારી કે રાજકીય વ્યક્તિની સંડોવણી છે? તે જાણવા માટે આરોપીઓની સામસામે બેસાડીને પૂછપરછ કરવી જરૂરી છે. ૪. ટેકનિકલ બેદરકારી: સ્ટ્રક્ચરલ ઓડિટ રિપોર્ટમાં શું હતું અને જો ટાંકી જર્જરિત હતી તો તેને ઉતારી લેવાનો નિર્ણય કેમ ન લેવાયો? આ નિર્ણય પ્રક્રિયામાં કોની ભૂમિકા હતી તે જાણવું.
બીજી તરફ, આરોપીઓના વકીલો દ્વારા જામીન માટે અથવા રિમાન્ડ નામંજૂર કરવા માટે દલીલો કરવામાં આવશે. તેઓ કદાચ એવો બચાવ રજૂ કરી શકે છે કે ટાંકી જૂની હતી અને તેમાં તેમનો કોઈ સીધો દોષ નથી અથવા તેમણે તેમના ઉપરી અધિકારીઓને જાણ કરી હતી. જોકે, કોર્ટ જાનહાનિની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને પોલીસને પૂરતો સમય આપે તેવી શક્યતા છે.
વધુ આરોપીઓની શોધ: પોલીસનું ઓપરેશન ચાલુ
સુરત પોલીસ માત્ર આ 8 આરોપીઓ સુધી સીમિત રહેવા માંગતી નથી. તપાસ અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, આ કેસમાં હજુ પણ ઘણા મોટા માથાઓની સંડોવણી હોઈ શકે છે. પોલીસ હાલમાં ફરાર અથવા શંકાસ્પદ એવા અન્ય આરોપીઓની શોધખોળ કરી રહી છે.
ખાસ કરીને, જે એજન્સીને ટાંકીના મેન્ટેનન્સનો કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં આવ્યો હતો અથવા જે સ્ટ્રક્ચરલ એન્જિનિયરે છેલ્લે ટાંકીનું નિરીક્ષણ કરીને ‘સલામત’ હોવાનું પ્રમાણપત્ર આપ્યું હતું (જો આપ્યું હોય તો), તેઓ પોલીસના રડાર પર છે. ઘણીવાર આવા કેસોમાં જોવા મળે છે કે કાગળ પર બધું ‘ઓકે’ બતાવવામાં આવે છે, જ્યારે જમીની હકીકત સાવ અલગ હોય છે. આ ‘કાગળ પરની સલામતી’ આપનારાઓ પણ એટલા જ ગુનેગાર છે જેટલા બાંધકામ કરનારા.
પોલીસ દ્વારા અલગ અલગ ટીમો બનાવીને રાજ્યના અન્ય શહેરોમાં અને જરૂર પડે તો રાજ્ય બહાર પણ તપાસ લંબાવવામાં આવી છે. ફરાર આરોપીઓના મોબાઈલ લોકેશન ટ્રેસ કરવા, તેમના બેંક એકાઉન્ટ્સ સીઝ કરવા અને તેમના સગાસંબંધીઓની પૂછપરછ કરવાની કાર્યવાહી ચાલી રહી છે. પોલીસ કમિશનરે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે આ દુર્ઘટના માટે જવાબદાર કોઈ પણ વ્યક્તિ, પછી તે ગમે તેટલો વગદાર કેમ ન હોય, તેને છોડવામાં આવશે નહીં.
સ્ટ્રક્ચરલ ઓડિટ અને ભ્રષ્ટાચારનો કાટ
તડકેશ્વરની આ ઘટનાએ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની સ્ટ્રક્ચરલ ઓડિટની પ્રક્રિયા પર ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે. નિયમ મુજબ, કોઈપણ સરકારી બાંધકામ જે અમુક વર્ષો જૂનું હોય (સામાન્ય રીતે 15 કે 30 વર્ષ), તેનું નિયમિત સમયાંતરે રજિસ્ટર્ડ સ્ટ્રક્ચરલ એન્જિનિયર પાસે ઓડિટ કરાવવું ફરજિયાત છે.
આ કેસમાં તપાસનો વિષય એ છે કે:
- શું આ ટાંકીનું ઓડિટ થયું હતું?
- જો થયું હતું, તો રિપોર્ટમાં શું લખવામાં આવ્યું હતું?
- જો રિપોર્ટમાં ટાંકીને જર્જરિત જાહેર કરવામાં આવી હતી, તો તેને ખાલી કેમ ન કરાઈ અને તોડી કેમ ન પડાઈ?
- અને જો રિપોર્ટમાં તેને ‘સલામત’ બતાવવામાં આવી હતી, તો તે એન્જિનિયરની ડિગ્રી અને કાબેલિયત પર સવાલ ઉભો થાય છે.
ઘણીવાર એવું બને છે કે ભ્રષ્ટાચારના કારણે હલકી ગુણવત્તાનું મટિરિયલ વપરાય છે. સિમેન્ટ અને સળિયા (સ્ટીલ) માં મિલાવટ કરવામાં આવે છે અથવા નિયત માત્રા કરતા ઓછું વાપરવામાં આવે છે. પાણીની ટાંકી જેવા સ્ટ્રક્ચરમાં જ્યાં ચોવીસ કલાક પાણીનું વજન અને દબાણ રહેતું હોય, ત્યાં સહેજ પણ બેદરકારી જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. સળિયામાં કાટ લાગવો, કોંક્રીટનું ખરી પડવું અને લીકેજ થવું એ ચેતવણીના સંકેતો છે. શું તંત્રએ આ સંકેતોની અવગણના કરી હતી?
પોલીસ હવે FSL ની મદદથી કાટમાળના નમૂના લઈ રહી છે. આ નમૂનાઓનું લેબોરેટરીમાં પરીક્ષણ થશે જેથી ખબર પડે કે બાંધકામમાં વપરાયેલું કોંક્રીટ કેટલું મજબૂત હતું અને શું તે ધારાધોરણો મુજબ હતું કે કેમ. આ સાયન્ટિફિક પુરાવા કોર્ટમાં આરોપીઓને સજા અપાવવા માટે ખૂબ જ મહત્વના સાબિત થશે.
પીડિત પરિવારોની વેદના અને ન્યાયની માંગ
આ કાનૂની અને ટેકનિકલ બાબતોની વચ્ચે આપણે માનવીય પાસાને ભૂલી શકીએ નહીં. જે પરિવારોએ પોતાના સ્વજનો ગુમાવ્યા છે, તેમના માટે આ દુનિયા ઉજડી ગઈ છે. કોઈએ પિતા ગુમાવ્યા, કોઈએ પુત્ર, તો કોઈએ માતા. આ લોકોની વેદના શબ્દોમાં વર્ણવી અશક્ય છે.
પીડિત પરિવારોની એક જ માંગ છે – “અમને ન્યાય જોઈએ છે.” તેઓ ઈચ્છે છે કે જવાબદારોને કડકમાં કડક સજા થાય જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ બીજા પરિવારને આવું દુઃખ ન વેઠવું પડે. સરકાર દ્વારા જાહેર કરવામાં આવતી આર્થિક સહાય ચોક્કસપણે થોડી રાહત આપે છે, પરંતુ તે ગયેલા જીવની ખોટ પૂરી શકતી નથી. પીડિતોનો આક્રોશ એ વાત પર પણ છે કે જ્યારે ટાંકી જર્જરિત દેખાતી હતી ત્યારે તંત્રએ વહેલા પગલાં કેમ ન લીધા? શું ગરીબ અને સામાન્ય માણસના જીવની કોઈ કિંમત નથી?
આજે જ્યારે આરોપીઓને કોર્ટમાં લઈ જવામાં આવશે, ત્યારે પીડિતોના આંસુ અને આક્રોશ બંને જોવા મળશે. સમાજ તરીકે આપણે સૌ આ પરિવારોની પડખે ઉભા રહેવું જોઈએ અને ન્યાયતંત્ર પર વિશ્વાસ રાખવો જોઈએ કે તે ગુનેગારોને છોડશે નહીં.
સુરત મહાનગરપાલિકાની કામગીરી પર અસર
આ ઘટના બાદ સુરત મહાનગરપાલિકા (SMC) પણ સફાળી જાગી છે. મ્યુનિસિપલ કમિશનરે શહેરની તમામ પાણીની ટાંકીઓ અને અન્ય જૂના સ્ટ્રક્ચર્સના તાત્કાલિક રી-ઓડિટના આદેશો આપ્યા છે. શહેરમાં જેટલી પણ ટાંકીઓ 30 વર્ષથી જૂની છે, તેની વિશેષ તપાસ કરવામાં આવી રહી છે.
જોકે, લોકોનો પ્રશ્ન એ છે કે શું તંત્ર હંમેશા કોઈ મોટી દુર્ઘટના બને પછી જ જાગશે? ‘પ્રિવેન્શન ઇઝ બેટર ધેન ક્યોર’ (ઇલાજ કરતા સાવચેતી સારી) નો સિદ્ધાંત બાંધકામ વિભાગમાં કેમ લાગુ નથી પડતો? તડકેશ્વરની ઘટનાએ પાલિકાની પ્રતિષ્ઠાને પણ હાનિ પહોંચાડી છે. હવે પાલિકાએ લોકોનો વિશ્વાસ ફરી જીતવા માટે પારદર્શક અને નક્કર પગલાં લેવા પડશે. જે અધિકારીઓ આ કેસમાં દોષિત સાબિત થાય, તેમને માત્ર સસ્પેન્ડ કરીને સંતોષ માનવાને બદલે નોકરીમાંથી બરતરફ કરવા સુધીના પગલાં લેવા જોઈએ.
ભવિષ્યમાં આવી દુર્ઘટના રોકવા શું કરવું જોઈએ?
Surat Water Tank Collapse Case માત્ર એક સમાચાર નથી, પરંતુ એક ચેતવણી છે. ભવિષ્યમાં આવી દુર્ઘટનાઓ ન બને તે માટે કડક સુધારાઓની જરૂર છે:
૧. કડક સ્ટ્રક્ચરલ ઓડિટ પોલિસી: ઓડિટ માત્ર કાગળ પર ન રહેતા વાસ્તવિક હોવું જોઈએ. ઓડિટ પ્રક્રિયાનું વિડિયો રેકોર્ડિંગ થવું જોઈએ. થર્ડ પાર્ટી ઇન્સ્પેક્શન ફરજિયાત બનાવવું જોઈએ જેથી સ્થાનિક અધિકારીઓ અને કોન્ટ્રાક્ટરોની મિલીભગત અટકાવી શકાય. ૨. ડિજિટલ મોનિટરિંગ: દરેક સરકારી ઈમારત અને સ્ટ્રક્ચરનો ડિજિટલ રેકોર્ડ હોવો જોઈએ જેમાં તેના બાંધકામની તારીખ, છેલ્લા રિપેરિંગની તારીખ અને આગામી ઓડિટની તારીખની એલર્ટ સિસ્ટમ હોય. ૩. બ્લેકલિસ્ટિંગ: જે કોન્ટ્રાક્ટરો હલકી ગુણવત્તાનું કામ કરે છે, તેમને માત્ર દંડ કરીને છોડી ન દેવા જોઈએ, પરંતુ તેમને હંમેશ માટે બ્લેકલિસ્ટ કરવા જોઈએ જેથી તેઓ બીજા કોઈ પ્રોજેક્ટમાં લોકોના જીવ જોખમમાં ન મૂકી શકે. ૪. જનજાગૃતિ અને ફરિયાદ નિવારણ: જો નાગરિકોને કોઈ સ્ટ્રક્ચર ભયજનક લાગે, તો તેઓ સીધી ફરિયાદ કરી શકે તેવી સરળ વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ અને આવી ફરિયાદો પર તાત્કાલિક એક્શન લેવાવું જોઈએ. તડકેશ્વર કેસમાં પણ સ્થાનિકોએ રજૂઆત કરી હોવાની ચર્ચાઓ છે, જો તેની ગંભીરતાથી નોંધ લેવાઈ હોત તો કદાચ આ દુર્ઘટના ટળી શકી હોત. ૫. જવાબદારી નક્કી કરવી: કોઈપણ પ્રોજેક્ટમાં એન્જિનિયર અને કોન્ટ્રાક્ટરની જવાબદારી બાંધકામ પૂરું થયાના વર્ષો બાદ પણ નક્કી હોવી જોઈએ (Defect Liability Period).
મીડિયા અને નાગરિકોની ભૂમિકા
આ સમગ્ર પ્રકરણમાં મીડિયાની ભૂમિકા પણ મહત્વની રહી છે. મીડિયાએ સતત આ મુદ્દાને ઉઠાવીને તંત્ર પર દબાણ બનાવ્યું છે, જેના કારણે પોલીસ તપાસમાં વેગ આવ્યો છે. જાગૃત નાગરિક તરીકે આપણી પણ ફરજ છે કે આપણે આપણી આસપાસના જર્જરિત બાંધકામો વિશે તંત્રને જાણ કરીએ અને જ્યાં સુધી પગલાં ન લેવાય ત્યાં સુધી અવાજ ઉઠાવતા રહીએ.
સોશિયલ મીડિયાના માધ્યમથી પણ લોકોએ ન્યાયની માંગ બુલંદ બનાવી છે. આજે કોર્ટમાં શું નિર્ણય આવે છે તેના અપડેટ્સ લોકો સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરી રહ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે સુરતની જનતા હવે જાગૃત થઈ ચૂકી છે અને અન્યાય સાંખી લેવા તૈયાર નથી.
નિષ્કર્ષ
તડકેશ્વર પાણીની ટાંકી દુર્ઘટના એ સુરતના ઇતિહાસમાં એક કાળો ડાઘ છે. આજે 8 આરોપીઓની કોર્ટમાં રજૂઆત એ ન્યાયની દિશામાં પહેલું મોટું પગલું છે. પોલીસની કામગીરી અત્યાર સુધી સરાહનીય રહી છે, પરંતુ લડાઈ હજુ લાંબી છે. જ્યાં સુધી દરેક દોષિતને સજા નથી મળતી અને સિસ્ટમમાં રહેલી ખામીઓ સુધારવામાં નથી આવતી, ત્યાં સુધી આ દુર્ઘટનાનો ભોગ બનેલા આત્માઓને શાંતિ મળશે નહીં.
આપણે આશા રાખીએ કે કોર્ટ આ કેસમાં કડક વલણ અપનાવશે અને પોલીસને તપાસ માટે પૂરતો સમય આપશે. સાથે સાથે, આ ઘટના રાજ્યની તમામ નગરપાલિકાઓ અને મહાનગરપાલિકાઓ માટે એક ‘વેક-અપ કોલ’ સાબિત થવી જોઈએ. ભ્રષ્ટાચાર અને બેદરકારીની ઈમારતો ગમે ત્યારે તૂટી શકે છે, પરંતુ તેના કાટમાળ નીચે માનવતા ન દબાવી જોઈએ.