“અમે શિક્ષક છીએ, ડેટા ઓપરેટર નહીં”
નમસ્કાર ગુજરાત! આજે તારીખ ૧૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬, શનિવાર છે. જ્યારે એક તરફ વેલેન્ટાઈન ડેની ઉજવણી ચાલી રહી છે, ત્યારે બીજી તરફ ગુજરાતના લાખો શિક્ષકોના હાથમાં ગુલાબને બદલે આવેદનપત્રો છે. રાજ્યના શિક્ષણ જગતમાં અત્યારે એક મોટો ગણગણાટ ચાલી રહ્યો છે—”હવે બહુ થયું.”
ગુજરાત રાજ્યના પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષક સંઘોએ સરકાર દ્વારા સોંપવામાં આવતી બિન-શૈક્ષણિક કામગીરી, ખાસ કરીને વિવિધ પ્રકારના ‘સરવે’ (Surveys) નો સજ્જડ બહિષ્કાર કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. શિક્ષકોનું કહેવું છે કે સરકારની Administrative Forces (વહીવટી દળો) તેમને ભણાવવાનું છોડીને માત્ર આંકડાઓ એકઠા કરવાના મશીન બનાવી રહી છે.
ક્યારેક ‘ફેમિલી આઈડી’ નો સરવે, ક્યારેક ‘આરોગ્ય તપાસ’ નો સરવે, તો ક્યારેક ‘મતદાર યાદી’ સુધારણા—શિક્ષકોના માથે એટલું કામ છે કે તેઓ વર્ગખંડમાં જઈને ભણાવી શકતા નથી. ૧૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ આ આક્રોશ ચરમસીમાએ પહોંચ્યો છે. શિક્ષકોએ મોબાઈલ એપ્લિકેશન્સ ડિલીટ કરી છે અને ઓફિલાઈન કામગીરીનો પણ ઇન્કાર કરી દીધો છે.
ભાગ ૧: બહિષ્કારનું કારણ – આખરે ધીરજ ખૂટી (The Breaking Point)
શિક્ષકો વર્ષોથી વધારાની કામગીરી કરતા આવ્યા છે, પણ ૧૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ સ્થિતિ વિસ્ફોટક કેમ બની?
તાત્કાલિક કારણ:
સરકારે તાજેતરમાં એક નવો ‘ડિજિટલ સામાજિક અને આર્થિક સરવે’ (કાલ્પનિક/સંભવિત ૨૦૨૬ નો પ્રોજેક્ટ) જાહેર કર્યો છે.
- આ સરવેમાં શિક્ષકોએ ઘરે-ઘરે જઈને લોકોની આવક, જાતિ અને અન્ય વિગતો એકત્ર કરીને એપમાં અપલોડ કરવાની હતી.
- આ કામ માટે તેમને કોઈ અલગ ભથ્થું આપવામાં આવતું નથી અને શાળાના સમય બાદ પણ કામ કરવું પડે છે.
- આના વિરોધમાં રાજ્યભરના શિક્ષક સંગઠનોએ પોતાની Collective Forces (સામૂહિક શક્તિ) બતાવીને કામનો બહિષ્કાર કર્યો છે.
ભાગ ૨: ‘અમને ભણાવવા દો’ – શિક્ષકોની વેદના
એક શિક્ષકની મુખ્ય ફરજ શું છે? વિદ્યાર્થીનું ઘડતર કરવું. પરંતુ વાસ્તવિકતા કંઈક અલગ છે.
- વર્ગખંડ ખાલી: જ્યારે શિક્ષક સરવે કરવા ગામમાં જાય છે, ત્યારે વર્ગખંડમાં વિદ્યાર્થીઓ ભગવાન ભરોસે હોય છે.
- માનસિક તાણ: સવારે સ્કૂલ, બપોરે સરવે અને રાત્રે ડેટા એન્ટ્રી. શિક્ષકોની Mental Forces (માનસિક શક્તિઓ) હવે જવાબ આપી રહી છે.
- બિન-શૈક્ષણિક ભાર: BLO (બૂથ લેવલ ઓફિસર) ની કામગીરી, મધ્યાહ્ન ભોજન, આધાર કાર્ડ લિંકિંગ, બેંક ખાતા ખોલાવવા—આ બધું શિક્ષકે જ કરવાનું હોય છે.
ભાગ ૩: સરકારનો પક્ષ – Administrative Forces ની મજબૂરી
સરકાર શા માટે દરેક કામમાં શિક્ષકોને જ જોતરે છે? તેના પણ કારણો છે.
- વિશાળ નેટવર્ક: શિક્ષકો એ સરકારની સૌથી મોટી અને સૌથી વિશ્વસનીય Field Force છે. તેઓ છેવાડાના ગામડા સુધી પહોંચેલા છે.
- શિક્ષિત સ્ટાફ: શિક્ષકો ભણેલા-ગણેલા હોય છે, તેથી તેઓ ડેટા એન્ટ્રી અને એપનો ઉપયોગ સારી રીતે કરી શકે છે.
- ખર્ચ બચત: અલગથી સ્ટાફ રોકવાને બદલે પગારદાર શિક્ષકો પાસે કામ કરાવવાથી સરકારને આર્થિક ફાયદો થાય છે.
પરંતુ સવાલ એ છે કે શું ખર્ચ બચાવવા માટે શિક્ષણની ગુણવત્તાનો ભોગ લેવો યોગ્ય છે?
ભાગ ૪: RTE કાયદો શું કહે છે? (Legal Forces)
રાઈટ ટુ એજ્યુકેશન (RTE) એક્ટ, ૨૦૦૯ ની કલમ ૨૭ સ્પષ્ટ કહે છે કે શિક્ષકોને બિન-શૈક્ષણિક કામગીરીમાં રોકી શકાય નહીં.
અપવાદો:
માત્ર ત્રણ કામો માટે શિક્ષકોને રોકી શકાય:
- દસ વર્ષીય વસ્તી ગણતરી (Census).
- આપત્તિ રાહત કામગીરી (Disaster Relief).
- ચૂંટણી પ્રક્રિયા (Election Duties).
આ સિવાયના કોઈ પણ સરવે (જેમ કે શૌચાલય ગણતરી, પશુ ગણતરી કે આર્થિક સરવે) કરાવવા એ કાયદાનું ઉલ્લંઘન છે. શિક્ષકો હવે Legal Forces નો સહારો લઈને કોર્ટના દ્વાર ખખડાવવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે.
ભાગ ૫: ડિજિટલ ઈન્ડિયા કે ડિજિટલ ત્રાસ?
૨૦૨૬ માં ટેકનોલોજી મદદરૂપ થવી જોઈએ, પણ શિક્ષકો માટે તે માથાનો દુખાવો બની ગઈ છે.
- સર્વર ડાઉન: સરકારી એપ્લિકેશન્સ ઘણીવાર ચાલતી નથી. શિક્ષકોને રાત્રે ૨-૨ વાગ્યા સુધી જાગીને ડેટા અપલોડ કરવો પડે છે.
- ડેટાનો ખર્ચ: શિક્ષકોએ પોતાના અંગત મોબાઈલ અને ડેટાનો ઉપયોગ કરવો પડે છે.
- Digital Forces નો આ દુરુપયોગ શિક્ષકોમાં હતાશા જન્માવે છે. તેઓ કહે છે, “અમારા હાથમાં ચોક અને ડસ્ટર શોભે, મોબાઈલ અને ટેબ્લેટ નહીં.”
ભાગ ૬: વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય પર અસર – Learning Forces નબળી પડી
આ બધામાં સૌથી મોટું નુકસાન કોનું છે? વિદ્યાર્થીઓનું.
- ગુણવત્તામાં ઘટાડો: ગુજરાતના સરકારી શાળાઓના પરિણામો સતત ચર્ચાનો વિષય બને છે. જ્યારે શિક્ષક ભણાવશે જ નહીં, તો પરિણામ ક્યાંથી સુધરશે?
- પાયો કાચો: પ્રાથમિક શિક્ષણ એ પાયો છે. જો પાયામાં જ સરવેની ઉધઈ લાગી જશે, તો ભવિષ્યની પેઢી કેવી રીતે તૈયાર થશે?
- વાલીઓ પણ હવે શિક્ષકોના સમર્થનમાં આવ્યા છે. તેઓ ઈચ્છે છે કે તેમના બાળકોને પૂરતું શિક્ષણ મળે.
ભાગ ૭: યુનિયનની રણનીતિ – આંદોલનના મંડાણ
ગુજરાત રાજ્ય પ્રાથમિક શિક્ષક સંઘ અને અન્ય સંગઠનોએ હવે સરકાર સામે બાંયો ચડાવી છે.
- આવેદનપત્ર: તમામ જિલ્લા કલેક્ટર અને જિલ્લા શિક્ષણાધિકારી (DEO) ને આવેદન આપવામાં આવ્યા છે.
- ઓનલાઈન બહિષ્કાર: તમામ વોટ્સએપ ગ્રુપ લેફ્ટ કરવા અને ઓનલાઈન કામગીરી બંધ કરવી.
- ગાંધીનગર સત્યાગ્રહ: જો માંગ નહીં સંતોષાય તો ગાંધીનગરમાં ધરણા કરવાની ચીમકી આપી છે. શિક્ષકોની Unified Forces (એકજૂટ તાકાત) સરકારને ઝુકાવી શકે છે.
ભાગ ૮: વિકલ્પ શું છે? – સરકાર શું કરી શકે?
જો શિક્ષકો સરવે ન કરે, તો કોણ કરે?
- બેરોજગાર યુવાનો: સરકાર દરેક ગામમાં શિક્ષિત બેરોજગારોને આ કામ સોંપી શકે છે. આનાથી રોજગારી મળશે અને સરવે પણ થશે.
- આઉટસોર્સિંગ: ખાનગી એજન્સીઓને સરવેનું કામ આપી શકાય.
- ગ્રામ પંચાયત: તલાટી અને ગ્રામ સેવકોની મદદ લઈ શકાય.
સરકારે પોતાની Workforce Forces (માનવબળ) નું યોગ્ય આયોજન કરવું પડશે.
ભાગ ૯: ભૂતકાળના આંદોલનો અને પરિણામ
આ પહેલીવાર નથી જ્યારે શિક્ષકો રસ્તા પર આવ્યા હોય.
- ગ્રેડ-પે આંદોલન હોય કે જૂની પેન્શન યોજના (OPS), શિક્ષકોએ હંમેશા પોતાની તાકાત બતાવી છે.
- પરંતુ આ વખતે મુદ્દો ‘પગાર’ નો નથી, ‘સ્વમાન’ અને ‘શિક્ષણ’ નો છે. તેથી પ્રજાનો પણ તેમને ટેકો મળી રહ્યો છે.
ભાગ ૧૦: શું શિક્ષણ મંત્રી સાંભળશે?
ગાંધીનગરમાં શિક્ષણ મંત્રી અને અધિકારીઓ વચ્ચે બેઠકોનો દોર શરૂ થયો છે.
- સરકાર જાણે છે કે જો શિક્ષકો નારાજ થશે, તો ૨૦૨૭ ની ચૂંટણીમાં અસર પડી શકે છે.
- બની શકે કે સરકાર કોઈ મધ્યમ માર્ગ કાઢે અને સરવેની કામગીરી મરજિયાત કરે અથવા અન્ય સ્ટાફને સોંપે.
ભાગ ૧૧: શિક્ષકોનું દર્દ – સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ
૧૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ શિક્ષકોએ સોશિયલ મીડિયા પર પોતાની વ્યથા ઠાલવી છે.
- #NoNonTeachingWork અને #LetUsTeach જેવા હેશટેગ ટ્રેન્ડ થઈ રહ્યા છે.
- એક શિક્ષકે લખ્યું: “હું શિક્ષક છું, પોસ્ટમેન નથી. મને મારા વિદ્યાર્થીઓની આંખમાં ભવિષ્ય દેખાય છે, એપના ડેટામાં નહીં.”
- આ Digital Advocacy Forces તેમના આંદોલનને વેગ આપી રહી છે.
ભાગ ૧૨: વાલી મંડળોની પ્રતિક્રિયા
વાલી મંડળોનું કહેવું છે કે, “અમે અમારા બાળકોને સ્કૂલમાં ભણવા મોકલીએ છીએ. જો શિક્ષક આખો દિવસ મોબાઈલમાં ડેટા ભરતા હોય, તો અમારા બાળકોનું શું? અમે શિક્ષકોના બહિષ્કારને ટેકો આપીએ છીએ.”
ભાગ ૧૩: નિષ્ણાતોનો મત
શિક્ષણવિદો માને છે કે: “શિક્ષક એ રાષ્ટ્રનો નિર્માતા છે. તેને કારકુની કામમાં જોતરવો એ રાષ્ટ્રના ભવિષ્ય સાથે ચેડાં કરવા સમાન છે. Educational Forces ને મુક્ત રાખવી જોઈએ જેથી તે સર્જનાત્મક કાર્ય કરી શકે.”
ભાગ ૧૪: શિક્ષણ બચાવો અભિયાન
અંતમાં, ૧૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ નો આ બહિષ્કાર માત્ર કામનો વિરોધ નથી, પણ શિક્ષણ બચાવવાનો પ્રયાસ છે.
જ્યાં સુધી સરકાર શિક્ષકોને માત્ર ‘કર્મચારી’ ગણશે અને ‘ગુરુ’ નહીં ગણે, ત્યાં સુધી આ ઘર્ષણ ચાલતું રહેશે. શિક્ષકોની માંગ વાજબી છે. તેમને ભણાવવા દો. સરવે માટે બીજા વિકલ્પો શોધો.
જો Administrative Forces અને Educational Forces વચ્ચે સમન્વય નહીં સધાય, તો નુકસાન ગુજરાતના લાખો વિદ્યાર્થીઓનું થશે. આશા રાખીએ કે સરકાર જલ્દી આનો સુખદ ઉકેલ લાવે.