ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ: બજેટ 2026-27માં સેક્ટર માટે ફાળવણી ₹2,755 કરોડ

ભારતના આર્થિક તાણાવાણાને મજબૂત કરતું બજેટ

ભારતનો ટેક્સટાઇલ (કાપડ) ઉદ્યોગ માત્ર એક ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર નથી; તે ભારતીય સંસ્કૃતિ, કૃષિ અને રોજગારીનો સૌથી મોટો આધારસ્તંભ છે. ખેતી પછી જો કોઈ ક્ષેત્ર સૌથી વધુ લોકોને રોજગારી આપતું હોય, તો તે કાપડ ઉદ્યોગ છે. તાજેતરમાં રજૂ થયેલા કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં, નાણામંત્રી દ્વારા ટેક્સટાઇલ સેક્ટર માટે ₹2,755 કરોડ ની ફાળવણી કરવામાં આવી છે.

એક આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને આર્થિક વિશ્લેષક તરીકે, ઉપલબ્ધ ડેટા, વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન અને સરકારી નીતિઓનો અભ્યાસ કરીને હું સ્પષ્ટપણે જોઈ શકું છું કે આ બજેટ માત્ર આંકડાઓની રમત નથી. આ ફાળવણી ચીન અને બાંગ્લાદેશ જેવા હરીફ દેશો સામે ભારતના કાપડ ઉદ્યોગને ટકાવી રાખવા અને ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ (Make in India) ને વૈશ્વિક સ્તરે લઈ જવાની એક સુનિયોજિત રણનીતિ છે.

ખાસ કરીને જ્યારે આપણે સુરત જેવા મેગા ટેક્સટાઇલ હબમાં બેઠા હોઈએ, ત્યારે આ બજેટની સીધી અસર સ્થાનિક વેપારીઓ, પાવરલૂમ માલિકો અને કાપડના કારીગરો પર પડે છે. આ અત્યંત વિસ્તૃત ‘મેટા-બ્લોગ’માં આપણે આ ₹2,755 કરોડના બજેટનું પોસ્ટમોર્ટમ કરીશું. આપણે સમજીશું કે આ નાણાં ક્યાં ખર્ચાશે, કપાસ પકવતા ખેડૂતો (કૃષિ ક્ષેત્ર) અને સુરતના સિન્થેટિક માર્કેટ પર તેની શું અસર થશે, અને ભવિષ્યના ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ્સ માટે આ બજેટ કઈ રીતે એક નવો રસ્તો તૈયાર કરી રહ્યું છે.

1. બજેટ 2026-27: ₹2,755 કરોડની ફાળવણીનું માળખાગત વિશ્લેષણ

કોઈપણ બજેટને સમજવા માટે તેના ભંડોળના વિતરણ (Fund Allocation) ને સમજવું સૌથી જરૂરી છે. સરકારે આ ₹2,755 કરોડને જુદી જુદી યોજનાઓ અને મિશન્સ વચ્ચે વ્યૂહાત્મક રીતે વહેંચ્યા છે, જેથી સંપૂર્ણ ટેક્સટાઇલ વેલ્યુ ચેઇન (Value Chain) નો વિકાસ થઈ શકે.

નીચે આપેલું ટેબલ બજેટની સંભવિત ફાળવણી અને તેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યોને સ્પષ્ટ કરે છે:

2. કૃષિ અને ટેક્સટાઇલનો અતૂટ નાતો: કપાસ પકવતા ખેડૂતો પર પ્રભાવ

ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગનું મૂળ ખેતરમાં રહેલું છે. ભારત વિશ્વમાં કપાસ (Cotton) નું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે. કાપડ ઉદ્યોગની સફળતા સીધી રીતે ખેડૂતોની સમૃદ્ધિ સાથે જોડાયેલી છે.

આ બજેટમાં કરવામાં આવેલી ફાળવણી ખેતી અને ઉદ્યોગ વચ્ચેના આ સેતુને વધુ મજબૂત કરે છે:

• એગ્રો-ટેક્સટાઇલ્સ (Agrotech) ને પ્રોત્સાહન: નેશનલ ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ્સ મિશન હેઠળ, ‘એગ્રો-ટેક્સટાઇલ્સ’ (જેમ કે ગ્રીનહાઉસ નેટ્સ, ક્રોપ કવર, એન્ટી-હેઇલ નેટ્સ) ના ઉત્પાદન પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આનાથી ખેડૂતોને આબોહવા પરિવર્તન સામે પાકનું રક્ષણ કરવામાં મદદ મળશે અને સાથે જ ઉદ્યોગને એક નવું બજાર મળશે.
• મૂલ્યવર્ધન (Value Addition): જ્યારે ટેક્સટાઇલ પાર્ક્સ અને સ્પિનિંગ મિલ્સને સબસિડી મળે છે, ત્યારે સ્થાનિક કપાસની માંગ વધે છે. કાચા કપાસની સીધી નિકાસ કરવાને બદલે, જો દેશમાં જ તેમાંથી દોરો (Yarn) અને કાપડ બને, તો ખેડૂતોને કપાસના વધુ સારા અને સ્થિર ભાવ (MSP થી ઉપર) મળી શકે છે.
• સપ્લાય ચેઇનમાં સુધારો: કપાસના ખેતરથી લઈને ફેક્ટરી સુધીના પરિવહન (Logistics) માં થતો બગાડ ઘટાડવા માટે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર ખર્ચ કરવામાં આવશે, જે કૃષિ અર્થતંત્ર માટે અત્યંત હકારાત્મક બાબત છે.

3. સુરત અને દક્ષિણ ગુજરાત: સિન્થેટિક કેપિટલ માટે આ બજેટના શું અર્થ છે?

સુરતને ભારતની ‘સિલ્ક સિટી’ અને ‘સિન્થેટિક કેપિટલ’ કહેવામાં આવે છે. દેશનું 60% થી વધુ માનવસર્જિત કાપડ (Man-Made Fiber – MMF) સુરતમાં બને છે. બજેટમાં કરવામાં આવેલી જોગવાઈઓ સુરતના સ્થાનિક ઉદ્યોગ માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.

A. નવસારી PM MITRA પાર્કનો વેગ: સુરતની નજીક નવસારી (વાંસી-બોરસી) ખાતે નિર્માણાધીન PM MITRA (PM Mega Integrated Textile Regions and Apparel) પાર્ક માટે બજેટમાંથી ફંડિંગ છૂટું કરવામાં આવશે. આ પાર્ક એક જ સ્થળે સ્પિનિંગ, વીવિંગ, પ્રોસેસિંગ, અને ગાર્મેન્ટિંગની સુવિધા આપશે. સુરતના ઉદ્યોગકારો જેઓ જગ્યાની અછત અને ટ્રાફિકની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છે, તેમના માટે આ પ્લગ-એન્ડ-પ્લે સુવિધા આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પૂરું પાડશે.

B. પાવરલૂમ સેક્ટરનું આધુનિકીકરણ: સુરતમાં લાખો પાવરલૂમ્સ (સાચા સંચા) ચાલે છે. ATUFS (ટેક્નોલોજી અપગ્રેડેશન ફંડ) દ્વારા મળતી નાણાકીય સહાયથી સુરતના વણકરો જૂના સંચા કાઢીને નવી ‘વોટર-જેટ’ (Water-jet), ‘એર-જેટ’ (Air-jet) અને ‘રેપિયર’ (Rapier) લૂમ્સ લગાવી શકશે. આનાથી કાપડની ગુણવત્તા (Quality) સુધરશે અને ઉત્પાદન ખર્ચ (Cost of production) ઘટશે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સ્પર્ધા કરવા માટે અત્યંત જરૂરી છે.

C. MMF (Man-Made Fiber) પર ફોકસ: વિશ્વમાં હવે કોટન કરતાં પોલિએસ્ટર અને સિન્થેટિક કપડાંની માંગ વધુ છે. સુરત MMF માં મહારત ધરાવે છે. PLI (Production Linked Incentive) સ્કીમ અને બજેટની જોગવાઈઓ સુરતના ઉદ્યોગકારોને ગાર્મેન્ટિંગ (તૈયાર કપડાં બનાવવા) તરફ વળવા પ્રોત્સાહિત કરશે, જે અત્યાર સુધી સુરતનો સૌથી નબળો પક્ષ રહ્યો છે.

4. ભવિષ્યનો માર્ગ: ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ્સ (Technical Textiles)

કાપડ હવે માત્ર પહેરવા પૂરતું સીમિત નથી રહ્યું. ₹2,755 કરોડના બજેટનો એક મોટો હિસ્સો ભવિષ્યની ટેક્નોલોજી પર કેન્દ્રિત છે, જેને ‘ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ્સ’ કહેવાય છે.

• મેડિટેક (Meditech): હોસ્પિટલોમાં વપરાતા સર્જિકલ ગાઉન્સ, માસ્ક, કૃત્રિમ રક્તવાહિનીઓ અને બેન્ડેજ.
• જિયોટેક (Geotech): રસ્તાઓ અને હાઈવે બનાવતી વખતે જમીનનું ધોવાણ અટકાવવા વપરાતું ખાસ કાપડ.
• મોબિલટેક (Mobiltech): કારની સીટ કવર્સ, એરબેગ્સ, અને એરોસ્પેસ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં વપરાતું કાપડ.

સરકાર ઇચ્છે છે કે ભારતીય ઉદ્યોગકારો માત્ર શર્ટ અને સાડીઓ પૂરતા મર્યાદિત ન રહે, પરંતુ આ હાઇ-વેલ્યુ (High-value) સેગમેન્ટમાં પ્રવેશ કરે, જ્યાં નફાનું માર્જિન (Profit margin) ખૂબ ઊંચું હોય છે અને વૈશ્વિક માંગ સતત વધી રહી છે.

5. ઉદ્યોગના વાસ્તવિક પડકારો અને બજેટમાં ચૂકી ગયેલી બાબતો (The Ground Reality & Misses)

કોઈપણ આર્થિક નીતિ સંપૂર્ણ હોતી નથી. ભલે ₹2,755 કરોડની ફાળવણી મોટી દેખાતી હોય, પરંતુ ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર વેપારીઓ હજુ પણ કેટલાક ગંભીર પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે, જેનું સંપૂર્ણ સમાધાન આ બજેટમાં દેખાતું નથી.

1. ચીન અને બાંગ્લાદેશથી સસ્તી આયાત (Dumping): ચીન દ્વારા અત્યંત સસ્તા ભાવે સિન્થેટિક ફેબ્રિકનું ડમ્પિંગ થઈ રહ્યું છે. બાંગ્લાદેશ સાથેના ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (FTA) ના કારણે ડ્યુટી-ફ્રી ગાર્મેન્ટ્સ ભારતમાં આવી રહ્યા છે. સ્થાનિક ઉદ્યોગકારો કસ્ટમ ડ્યુટી (Import Duty) વધારવાની માંગ કરી રહ્યા હતા, જેના પર બજેટમાં કોઈ નક્કર જાહેરાત જોવા મળી નથી.
2. ઇન્વર્ટેડ ડ્યુટી સ્ટ્રક્ચર (Inverted Duty Structure in GST): કાચા માલ (જેમ કે યાર્ન અને કેમિકલ્સ) પર GST નો દર ઊંચો છે (12% થી 18%), જ્યારે તૈયાર કાપડ પર GST નો દર ઓછો (5%) છે. આના કારણે વેપારીઓની ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ (ITC) જમા થઈ જાય છે અને તેમની વર્કિંગ કેપિટલ (Working Capital) બ્લોક થઈ જાય છે. ટેક્સટાઇલ સેક્ટર આ વિસંગતતા દૂર કરવાની રાહ જોઈ રહ્યું હતું.
3. માળખાકીય વીજળી ખર્ચ (High Power Costs): ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોમાં પાવરલૂમ્સ માટે વીજળીનો દર વિયેતનામ કે બાંગ્લાદેશ કરતા ઘણો ઊંચો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં 1-1 રૂપિયાના માર્જિન પર સ્પર્ધા થતી હોય છે, ત્યારે ઊંચો વીજળી ખર્ચ ભારતીય કાપડને મોંઘુ બનાવે છે.

6. વૈશ્વિક હરીફાઈ અને નિકાસના લક્ષ્યાંકો (Export Ambitions)

ભારત સરકારનું લક્ષ્ય 2030 સુધીમાં ટેક્સટાઇલ નિકાસ (Textile Exports) ને $100 બિલિયન સુધી પહોંચાડવાનું છે. આ અત્યંત મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક છે.

અત્યારે વૈશ્વિક બજારમાં ભારતનો હિસ્સો લગભગ 4-5% છે. આ બજેટ દ્વારા સરકાર ‘સ્કેલ’ (Scale) વધારવા માંગે છે. વિદેશી ખરીદદારો (જેમ કે Zara, H&M, Walmart) ને મોટા જથ્થામાં, એકસમાન ગુણવત્તાવાળો અને સમયસર માલ જોઈએ છે. ભારતમાં ઉદ્યોગ અત્યંત વિભાજિત (Fragmented) છે — કપાસ ગુજરાતમાં ઉગે, સ્પિનિંગ તમિલનાડુમાં થાય, પ્રોસેસિંગ સુરતમાં થાય અને ગાર્મેન્ટિંગ બેંગ્લોરમાં થાય. આના કારણે સમય અને ખર્ચ બંને વધે છે.

PM MITRA પાર્ક્સ અને આ બજેટની માળખાકીય ફાળવણીઓ આખી સપ્લાય ચેઇનને એક જ છત નીચે લાવીને વિયેતનામ અને બાંગ્લાદેશના ‘એગ્રેસિવ એક્સપોર્ટ મોડલ’ ને ટક્કર આપવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

એક મજબૂત અને આત્મનિર્ભર ટેક્સટાઇલ ઇકોસિસ્ટમ તરફ

2026-27 ના બજેટમાં ટેક્સટાઇલ સેક્ટર માટે કરવામાં આવેલી ₹2,755 કરોડની ફાળવણી એ દર્શાવે છે કે સરકાર ઉદ્યોગની વર્તમાન જરૂરિયાતો અને ભવિષ્યની તકો બંનેથી વાકેફ છે.

સુરતના પાવરલૂમ માલિકથી લઈને સૌરાષ્ટ્રના કપાસ પકવતા ખેડૂત સુધી, આ બજેટની અસરો સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇનમાં જોવા મળશે. જોકે, માત્ર ફંડ ફાળવવું પૂરતું નથી; યોજનાઓનો ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર ઝડપી અમલ (Execution) અને GST રિફંડ જેવી લાંબા સમયથી પડતર સમસ્યાઓનું નિવારણ જ ભારતીય કાપડ ઉદ્યોગને વૈશ્વિક લીડર બનાવી શકશે. ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ્સ અને મેગા પાર્ક્સના માધ્યમથી ભારતીય ઉદ્યોગકારોએ હવે ‘વોલ્યુમ’ (જથ્થા) ની સાથે ‘વેલ્યુ’ (ગુણવત્તા અને બ્રાન્ડિંગ) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો સમય આવી ગયો છે.