ઉપલેટામાં રાહત: મેલડી માતાજી મંદિર પાસે ખૂંખાર દીપડો પાંજરે

ભયના ઓથાર વચ્ચે રાહતનું કિરણ

સૌરાષ્ટ્રની ધરતી સિંહો અને દીપડાઓનું ઘર મનાય છે. પરંતુ જ્યારે આ વન્યજીવો જંગલ છોડીને માનવ વસાહતોની નજીક આવી જાય છે, ત્યારે એક ડરનું વાતાવરણ સર્જાય છે. રાજકોટ જિલ્લાના ઉપલેટા પંથકમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી એક ડર ફેલાયેલો હતો. રાત પડે અને ખેડૂતોના જીવ તાળવે ચોંટી જતા હતા. કારણ હતું – એક ખૂંખાર દીપડાનો આતંક.

આજે તારીખ ૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ, ઉપલેટાના લોકો માટે એક મોટા રાહતના સમાચાર આવ્યા છે. જે Upleta પંથકમાં ભયનું બીજું નામ બની ગયો હતો, તે દીપડો આખરે વન વિભાગની કુનેહને કારણે પાંજરે પુરાયો છે. ખાસ કરીને ધાર્મિક આસ્થાના કેન્દ્ર સમાન Meldi Mataji Temple (મેલડી માતાજી મંદિર) ની આસપાસ આ દીપડાની અવરજવર હતી, જેના કારણે દર્શનાર્થીઓ અને આસપાસના રહીશોમાં ફફડાટ હતો.

આ દીપડો પાંજરે પુરાતા (Leopard Caged) ખેડૂતોએ રાહતનો દમ લીધો છે. હવે તેઓ રાત્રે ખેતરમાં પાણી વાળવા કે રખોપુ કરવા નિર્ભય બનીને જઈ શકશે. વન વિભાગ (Forest Department) ની ટીમે જે રીતે રાત-દિવસ એક કરીને આ ઓપરેશન પાર પાડ્યું છે, તે ખરેખર પ્રશંસનીય છે.

ભાગ ૧: ઘટનાસ્થળ – મેલડી માતાજી મંદિર અને ભયનો માહોલ (The Incident Location)

ઉપલેટા શહેર અને તેની આસપાસના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં છેલ્લા ૧૦-૧૫ દિવસથી દીપડાના પગલાં જોવા મળતા હતા. ક્યારેક કોઈ વાડીમાં વાછરડાનું મારણ થતું, તો ક્યારેક રાત્રે બાઈક લઈને નીકળેલા રાહદારીને દીપડાની ચમકતી આંખો દેખાતી.

મંદિર આસપાસ આતંક:

સૌથી વધુ ચિંતાનો વિષય એ હતો કે આ દીપડો ઉપલેટાના બાયપાસ રોડ અથવા સીમ વિસ્તારમાં આવેલા Meldi Mataji Temple ની આસપાસ અવારનવાર દેખાતો હતો. આ મંદિર શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર છે. અહીં રોજ સવાર-સાંજ ભક્તો દર્શન માટે આવે છે. રવિવાર કે મંગળવારે તો અહીં ભીડ હોય છે.

• મંદિરની પાછળનો ભાગ ઝાડી-ઝાંખરા વાળો હોવાથી દીપડાને છુપાવવા માટે ઉત્તમ જગ્યા મળી રહેતી હતી.
• પૂજારીઓ અને ભક્તોમાં ડર હતો કે ક્યાંક આ દીપડો કોઈ માણસ પર હુમલો ન કરી બેસે.

ખેડૂતોની દયનીય સ્થિતિ:

ઉપલેટા એ ખેતીપ્રધાન વિસ્તાર છે. શિયાળુ પાક તૈયાર છે અને તેને પાણી પાવાની સિઝન ચાલી રહી છે. લાઈટ રાત્રે આવતી હોવાથી ખેડૂતોએ રાત્રે વાડીએ જવું પડે છે. પરંતુ Upleta ના સીમ વિસ્તારમાં દીપડાની દહેશતને કારણે ખેડૂતો વાડીએ જતા ડરતા હતા. “પાક બળી જાય તો વાંધો નહીં, પણ જીવ છે તો જહાન છે” – આ વિચાર સાથે ઘણા ખેડૂતોએ રાત્રે પાણી વાળવાનું બંધ કરી દીધું હતું.

ભાગ ૨: વન વિભાગનું ઓપરેશન – કેવી રીતે પકડાયો દીપડો? (The Rescue Operation)

જ્યારે ગ્રામજનો અને સરપંચ દ્વારા વન વિભાગને જાણ કરવામાં આવી, ત્યારે તંત્ર તરત જ હરકતમાં આવ્યું. Forest Department ના અધિકારીઓએ સ્થળ નિરીક્ષણ કર્યું અને દીપડાના પગના નિશાન (Pugmarks) પરથી ખાતરી કરી કે આ એક પુખ્ત વયનો અને કદાવર દીપડો છે.

પાંજરું ગોઠવવાની વ્યૂહરચના:

દીપડો બહુ ચાલાક પ્રાણી હોય છે. તે સહેલાઈથી પાંજરામાં આવતો નથી. વન વિભાગે Meldi Mataji Temple ની નજીક, જ્યાં દીપડાની અવરજવર સૌથી વધુ હતી, ત્યાં લોખંડનું મજબૂત પાંજરું ગોઠવ્યું.

• મારણ (Bait): પાંજરાની અંદર દીપડાને લલચાવવા માટે એક મારણ (જેમ કે મરઘી કે બકરીનું બચ્ચું) રાખવામાં આવ્યું હતું. આ મારણને અલગ પાર્ટીશનમાં રાખવામાં આવે છે જેથી દીપડો તેને જોઈ શકે અને તેની ગંધ લઈ શકે, પણ તેને નુકસાન ન પહોંચાડી શકે.
• કેમેફ્લેજ (Camouflage): પાંજરાને ઝાડીઓ અને ડાળીઓથી ઢાંકી દેવામાં આવ્યું હતું જેથી દીપડાને તે કુદરતી વાતાવરણ જેવું લાગે અને લોખંડના સળિયા ન દેખાય.

મધરાતે સફળતા:

ગઈકાલે રાત્રે (૮ ફેબ્રુઆરીની રાત્રે) દીપડો શિકારની શોધમાં મંદિર પાસે આવ્યો. તેને પાંજરામાં રાખેલા મારણની ગંધ આવી. ભૂખ્યો દીપડો ખોરાકની લાલચમાં જેવો પાંજરામાં પ્રવેશ્યો, કે તરત જ ઓટોમેટિક દરવાજો ધડાકાભેર બંધ થઈ ગયો. સવારે જ્યારે ખેડૂતો વાડીએ જતા હતા, ત્યારે તેમણે પાંજરામાં દીપડાની ડણક સાંભળી. તરત જ વન વિભાગને જાણ કરવામાં આવી. દીપડો પાંજરે (Leopard Caged) પુરાઈ ચૂક્યો હતો. આ સમાચાર વાયુવેગે ઉપલેટા પંથકમાં ફેલાઈ ગયા અને લોકોના ટોળા જોવા ઉમટી પડ્યા.

ભાગ ૩: પકડાયેલા દીપડા વિશે માહિતી

વન વિભાગના સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, પકડાયેલો દીપડો નર (Male) છે અને તેની ઉંમર આશરે ૫ થી ૭ વર્ષની હોવાનો અંદાજ છે.

• સ્વાસ્થ્ય: દીપડો દેખાવે તંદુરસ્ત અને હુષ્ટપુષ્ટ છે. તેના શરીર પર કોઈ ઈજાના નિશાન નથી, જે દર્શાવે છે કે તે કુદરતી શિકાર કરીને જ જીવતો હતો.
• વર્તણૂક: પાંજરામાં પુરાયા બાદ તે ખૂબ જ આક્રમક (Aggressive) વર્તન કરી રહ્યો હતો. તે સતત ડણકો નાખી રહ્યો હતો અને પાંજરાના સળિયા તોડવાનો પ્રયાસ કરતો હતો. આ ખૂંખાર સ્વભાવને કારણે જ ગ્રામજનોમાં ભય હતો.

હવે આ દીપડાને એનિમલ કેર સેન્ટર (શક્યતઃ સક્કરબાગ ઝૂ, જૂનાગઢ) ખાતે લઈ જવામાં આવશે. ત્યાં તેનું મેડિકલ ચેકઅપ થશે અને ત્યારબાદ ઉચ્ચ અધિકારીઓના આદેશ મુજબ તેને જંગલ વિસ્તારમાં (ગિરનાર અથવા ગીર જંગલની ઊંડે) છોડવામાં આવશે.

ભાગ ૪: સૌરાષ્ટ્ર અને દીપડાઓ – વધતી વસ્તી (Wildlife Scenario in Saurashtra)

ઉપલેટામાં દીપડો દેખાવો એ કોઈ નવી વાત નથી. સૌરાષ્ટ્રમાં ગીરના જંગલની બહાર પણ સિંહો અને દીપડાઓની વસ્તી વધી રહી છે. ગુજરાતમાં દીપડાઓની સંખ્યા ૨૦૦૦ ને પાર કરી ગઈ છે. Upleta, ધોરાજી, જેતપુર અને જૂનાગઢના ગ્રામ્ય વિસ્તારો હવે દીપડાઓનું નવું રહેઠાણ બની ગયા છે.

રેવન્યુ વિસ્તારમાં વસવાટ:

જંગલો ઘટવાને કારણે અને ખોરાકની શોધમાં દીપડાઓ હવે ‘રેવન્યુ વિસ્તાર’ (માનવ વસ્તી અને ખેતીની જમીન) માં આવી ગયા છે.

• શેરડીના ખેતરો: ઉપલેટા અને આસપાસના વિસ્તારમાં શેરડી અને મગફળીનું વાવેતર થાય છે. શેરડીના ઊંચા ખેતરો દીપડા માટે સુરક્ષિત આશરો અને બ્રીડિંગ ગ્રાઉન્ડ બની રહે છે. તેને અહીં પાણી અને ખોરાક (ભૂંડ, રોજ, કુતરા) સરળતાથી મળી રહે છે.
• નદીઓના કોતરો: મોજ નદી અને વેણુ નદીના કાંઠાના કોતરો દીપડાને છુપાવવા માટે કુદરતી ગુફાઓ પૂરી પાડે છે.

ભાગ ૫: માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષના કારણો (Causes of Man-Animal Conflict)

આજે આપણે દીપડાને પકડી લીધો, પણ શું આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ છે? કાલે બીજો દીપડો આવશે. Man-Animal Conflict વધવા પાછળ આપણે પણ જવાબદાર છીએ.

૧. જંગલ અતિક્રમણ: આપણે જંગલો કાપીને ખેતરો અને રિસોર્ટ બનાવી દીધા છે. પ્રાણીઓ ક્યાં જાય? ૨. ખોરાકની અછત: જંગલમાં તૃણાહારી પ્રાણીઓની સંખ્યા ઘટે તો માંસાહારી પ્રાણીઓ ગામડા તરફ વળે છે. ગામડામાં તેમને પાલતુ પશુઓ (ગાય, ભેંસ, બકરી) નો શિકાર સરળતાથી મળી રહે છે. ૩. જીવનશૈલીમાં બદલાવ: પહેલા ખેતરોમાં ખુલ્લી જગ્યાઓ હતી, હવે ફેન્સિંગ થઈ ગયું છે, જેથી પ્રાણીઓના કોરિડોર (આવવા-જવાનો રસ્તો) બંધ થઈ ગયા છે.

ભાગ ૬: ખેડૂતો માટે સુરક્ષા માર્ગદર્શિકા (Safety Tips for Farmers)

Upleta ના ખેડૂતો માટે હવે સાવચેત રહેવું ખૂબ જરૂરી છે. ભલે એક દીપડો પકડાયો, પણ સાવધાની હટી તો દુર્ઘટના ઘટી શકે છે. વન વિભાગ અને નિષ્ણાતો દ્વારા Farmer Safety માટે કેટલીક સલાહ આપવામાં આવે છે:

૧. રાત્રે એકલા ન જવું:

જો રાત્રે વાડીએ જવું પડે, તો હંમેશા જૂથમાં (Group) જાઓ. ક્યારેય એકલા ન જવું. દીપડો સામાન્ય રીતે એકલા માણસ પર હુમલો કરવાની હિંમત કરે છે, પણ ટોળાથી ડરે છે.

૨. અવાજ કરતા રહેવું:

વાડીએ જતા સમયે જોરથી વાતો કરવી, મોબાઈલમાં ગીતો વગાડવા અથવા લાકડી જમીન પર પછાડતા ચાલવું. વન્યજીવો અવાજ સાંભળીને દૂર ભાગી જાય છે.

૩. ટોર્ચ અને લાકડી:

હાથમાં હંમેશા મોટી ટોર્ચ અને મજબૂત લાકડી રાખવી. રાત્રે અંધારામાં ટોર્ચનો પ્રકાશ દીપડાની આંખોમાં પડે તો તે અંજાઈ જાય છે અને હુમલો નથી કરતો.

૪. ખુલ્લામાં ન સૂવું:

ઘણા ખેત-મજૂરો રાત્રે ઓસરીમાં કે ખેતરમાં ખુલ્લામાં સુવે છે. આ સૌથી જોખમી છે. હંમેશા બંધ ઓરડામાં સૂવું અથવા સૂતી વખતે મચ્છરદાનીનો ઉપયોગ કરવો (જે થોડું રક્ષણ આપી શકે) અને આસપાસ તાપણું (આગ) કરવું. દીપડો આગથી ડરે છે.

૫. પશુઓની સુરક્ષા:

તમારા ઢોર-ઢાંખરને રાત્રે મજબૂત અને ઊંચી વાડ વાળા વાડામાં પૂરો. જો દીપડાને સરળતાથી શિકાર નહીં મળે, તો તે તમારા ખેતરની આસપાસ નહીં ભટકે.

ભાગ ૭: વન વિભાગની પ્રશંસનીય કામગીરી અને પડકારો

આ ઓપરેશનમાં Forest Department ની ઉપલેટા રેન્જ અને રાજકોટ ડિવિઝનની ટીમનો મોટો ફાળો છે. આપણે ઘણીવાર તંત્રની ટીકા કરીએ છીએ, પણ જંગલ ખાતાના કર્મચારીઓ પોતાના જીવના જોખમે આ કામ કરે છે તે ભૂલવું ન જોઈએ.

• રાતનું પેટ્રોલિંગ: છેલ્લા ૧૦ દિવસથી ફોરેસ્ટરો અને ટ્રેકરો આખી રાત Meldi Mataji Temple વિસ્તારમાં પેટ્રોલિંગ કરતા હતા.
• ધીરજ: પાંજરું મૂક્યા પછી તરત દીપડો નથી આવતો. ઘણીવાર અઠવાડિયા સુધી રાહ જોવી પડે છે. આ દરમિયાન લોકોનો રોષ પણ સહન કરવો પડે છે.
• રેસ્ક્યુ રિસ્ક: જ્યારે દીપડો પાંજરે પુરાય છે, ત્યારે તેને ટ્રાન્સફર કરવો પણ જોખમી હોય છે. લોકોનું ટોળું ભેગું થઈ જાય ત્યારે દીપડો ગભરાઈને વધુ આક્રમક બની શકે છે.

ઉપલેટાના રેન્જ ફોરેસ્ટ ઓફિસરે (RFO) જણાવ્યું કે, “અમારી પ્રાથમિકતા હંમેશા માનવ જીવન બચાવવાની અને સાથે સાથે વન્યજીવને સુરક્ષિત રીતે રેસ્ક્યુ કરવાની હોય છે. અમે ગ્રામજનોના સહકાર બદલ તેમનો આભાર માનીએ છીએ.”

ભાગ ૮: ગ્રામજનો અને આગેવાનોની પ્રતિક્રિયા

આજે સવારે Leopard Caged થયાના સમાચાર મળતા જ મેલડી માતાજી મંદિરના ટ્રસ્ટીઓ અને સ્થાનિક આગેવાનોએ ઘટનાસ્થળે પહોંચીને વન વિભાગની કામગીરીને બિરદાવી હતી.

• સરપંચનું નિવેદન: “અમારા ગામમાં છેલ્લા ઘણા સમયથી ડર હતો. મહિલાઓ અને બાળકો ઘરની બહાર નીકળતા ડરતા હતા. આજે આ ખૂંખાર દીપડો પકડાતા અમે શાંતિનો શ્વાસ લીધો છે.”
• ખેડૂત આગેવાન: “રવિ પાકને પાણી પાવાનો કટોકટીનો સમય છે. હવે અમે રાત્રે નિર્ભય થઈને ખેતી કરી શકીશું. પણ અમારી માંગ છે કે વન વિભાગ હજુ પણ પેટ્રોલિંગ ચાલુ રાખે કારણ કે દીપડાઓ ઘણીવાર જોડીમાં હોય છે.”

ભાગ ૯: દીપડાનું ભવિષ્ય – જંગલમાં પુનઃવસન

ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય છે કે પકડાયેલા દીપડાનું શું થશે? સરકારી નિયમો મુજબ, જો દીપડો ‘મેન-ઈટર’ (માનવભક્ષી) ન હોય, એટલે કે તેણે જાણીજોઈને કોઈ માણસને મારીને ખાધો ન હોય, તો તેને સજા નથી થતી. તેને તેના કુદરતી આવાસમાં મુક્ત કરવામાં આવે છે.

• આ દીપડાને રેડિયો કોલર (Radio Collar) પહેરાવવામાં આવી શકે છે જેથી તેની હિલચાલ પર નજર રાખી શકાય.
• તેને જામવાળા, ગીર અથવા બરડા ડુંગર જેવા વિસ્તારોમાં છોડવામાં આવશે જ્યાં માનવ વસ્તી ઓછી હોય.

ભાગ ૧૦: સહઅસ્તિત્વ (Co-existence) – કુદરત સાથે જીવતા શીખવું પડશે

ઉપલેટા અને સૌરાષ્ટ્રના લોકોએ હવે એ સ્વીકારવું પડશે કે દીપડા આપણી આસપાસ જ રહેવાના છે. આપણે તેમને પૂરેપૂરા ખતમ ન કરી શકીએ અને ન તો બધાને પાંજરે પૂરી શકીએ. આપણે ‘સહઅસ્તિત્વ’ (Co-existence) શીખવું પડશે.

જેમ ગીરના માલધારીઓ સિંહો સાથે રહે છે, તેમ આપણે પણ સાવચેતી સાથે જીવવું પડશે. દીપડો આપણો દુશ્મન નથી, તે ઈકો-સિસ્ટમનો એક ભાગ છે. તે ખેતરમાંથી ભૂંડ અને રોજડાનો શિકાર કરીને ખેડૂતોને મદદ પણ કરે છે. બસ જરૂર છે થોડી જાગૃતતા અને સાવધાનીની.

ભાગ ૧૧: સરકાર પાસે અપેક્ષાઓ

આ ઘટના પછી ખેડૂતોની સરકાર પાસે કેટલીક માંગણીઓ પણ છે: ૧. દિવસે વીજળી: જો ખેતીવાડી માટે દિવસે વીજળી આપવામાં આવે (કિસાન સૂર્યોદય યોજના), તો ખેડૂતોએ રાત્રે જોખમી રીતે વાડીએ જવું ન પડે. ૨. ફેન્સિંગ સહાય: ખેતરની ફરતે ફેન્સિંગ કરવા માટે સબસિડી વધારવી જોઈએ. ૩. વળતર: જો કોઈ પશુનું મારણ થાય, તો વન વિભાગ તરફથી મળતું વળતર ઝડપથી અને પૂરતું મળવું જોઈએ.

ઉપલેટામાં શાંતિ, પણ સતર્કતા જરૂરી

અંતમાં, આજે ૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ નો દિવસ Upleta માટે રાહતનો દિવસ છે. Meldi Mataji Temple પાસેનો ખૂંખાર દીપડો પાંજરે પુરાયો છે. ભક્તો હવે નિર્ભય બનીને માતાજીના દર્શન કરી શકશે અને ખેડૂતો ખેતી કરી શકશે.

પરંતુ, આ એક દીપડાની વાત નથી. વન્યજીવો અને માણસો વચ્ચેનો સંઘર્ષ એક મોટી સમસ્યા છે. વન વિભાગની તત્પરતા અને લોકોની જાગૃતતા જ આનો ઉકેલ છે. આશા રાખીએ કે ભવિષ્યમાં આવા બનાવો ઓછા બને અને પ્રકૃતિ તથા માનવ વચ્ચે સંતુલન જળવાઈ રહે.

સુરક્ષિત રહો, જાગૃત રહો.