શહેરોમાં પાણીની કટોકટી: મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનો નવો પ્લાન શું છે? – 2026 ના ઉનાળા પહેલાં તંત્રની વોટર મેનેજમેન્ટ બ્લૂપ્રિન્ટનું વિસ્તૃત વિશ્લેષણ

વર્ષ 2026 નો સૂર્યોદય થઈ ચૂક્યો છે અને મકરસંક્રાંતિના પર્વની ઉજવણી બાદ હવે જે ગંભીર પ્રશ્ન શાસકો અને પ્રશાસકોના માથે તોળાઈ રહ્યો છે, તે છે પાણી. જાન્યુઆરી મહિનાના મધ્યમાં જ જ્યારે જળાશયોના તળિયા દેખાવાની શરૂઆત થઈ જાય અને ભૂગર્ભ જળના સ્તર ચિંતાજનક રીતે નીચે ઉતરી જાય, ત્યારે આવનારો ઉનાળો કેવો હશે તેની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ નથી. ભારતભરના મહાનગરો અને ખાસ કરીને ગુજરાતના મેગા સિટીઝ અત્યારે એક અદ્રશ્ય દુષ્કાળનો સામનો કરી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનોએ યુદ્ધના ધોરણે એક નવો એક્શન પ્લાન તૈયાર કર્યો છે.

2026 ના ઉનાળા પહેલાં તંત્રની વોટર મેનેજમેન્ટ

1. 2026 માં પાણીની સ્થિતિ કેમ ગંભીર છે? વર્તમાન પરિદ્રશ્ય

પાણી એ જીવન છે, આ વાક્ય આપણે બાળપણથી સાંભળતા આવ્યા છીએ, પરંતુ 2026 માં આ વાક્યનો અર્થ જીવન અને મરણ વચ્ચેનો તફાવત બની ગયો છે. શહેરીકરણની આંધળી દોટ અને આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) ને કારણે વરસાદની પેટર્ન બદલાઈ ગઈ છે. 2025 ના ચોમાસામાં અનિયમિત વરસાદને કારણે ડેમમાં પૂરતા પ્રમાણમાં પાણીનો સંગ્રહ થઈ શક્યો નથી.

બીજી તરફ, શહેરોની વસ્તી વિસ્ફોટક રીતે વધી રહી છે. મોટા બિલ્ડિંગો અને કોંક્રીટના જંગલોને કારણે જમીનમાં પાણી ઉતરતું નથી, પરિણામે રિચાર્જિંગની પ્રક્રિયા શૂન્ય થઈ ગઈ છે. બોરવેલ જે પહેલા 200 ફૂટે પાણી આપતા હતા, તે હવે 800 થી 1000 ફૂટ સુધી ઊંડા ગયા છે. શહેરોમાં પાણીની કટોકટી હવે માત્ર ઉનાળા પૂરતી સીમિત નથી રહી, પરંતુ તે બારેમાસની સમસ્યા બની રહી છે. આ ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને જ રાજ્ય સરકાર અને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓએ પરંપરાગત પદ્ધતિઓ છોડીને હાઈ-ટેક અને કડક નિયમો વાળા પ્લાન તરફ વળવું પડ્યું છે.

2. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનો ‘માસ્ટર વોટર પ્લાન 2026’

શહેરીજનોને પીવાનું શુદ્ધ પાણી પૂરું પાડવું એ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનની પ્રાથમિક ફરજ છે. પરંતુ જ્યારે સ્ત્રોત મર્યાદિત હોય અને માંગ અમર્યાદિત હોય, ત્યારે વ્યવસ્થાપન (Management) જ એકમાત્ર રસ્તો બચે છે. કોર્પોરેશનના ઉચ્ચ અધિકારીઓ, હાઈડ્રોલોજિસ્ટ્સ અને અર્બન પ્લાનર્સની બનેલી કમિટીએ એક નવો ડ્રાફ્ટ તૈયાર કર્યો છે, જેને આપણે ‘વોટર સિક્યુરિટી પ્લાન’ કહી શકીએ. આ પ્લાનના મુખ્ય પાસાઓ નીચે મુજબ છે:

(ક) 24×7 વોટર સપ્લાય અને સ્માર્ટ મીટરિંગ પ્રોજેક્ટ

અત્યાર સુધી શહેરોમાં સવારે કે સાંજે એક-બે કલાક પાણી આવતું હતું. આ પદ્ધતિમાં લોકો જરૂરિયાત કરતા વધારે પાણીનો સંગ્રહ કરતા હતા અને પછી તે વાસી પાણી ફેંકી દેતા હતા, જેનાથી બગાડ થતો હતો. કોર્પોરેશનનો નવો પ્લાન હવે ’24×7 વોટર સપ્લાય’ તરફ આગળ વધી રહ્યો છે.

આ યોજનાનો સૌથી મહત્વનો ભાગ છે ‘સ્માર્ટ વોટર મીટર’. જેમ વીજળીનું બિલ યુનિટના વપરાશ પર આવે છે, તેમ હવે પાણીનું બિલ પણ વપરાશના આધારે આવશે.

• વોલ્યુમેટ્રિક ટેરિફ: અત્યાર સુધી આપણે પાણીનો ફિક્સ ચાર્જ અથવા પ્રોપર્ટી ટેક્સમાં સમાવિષ્ટ ચાર્જ ચૂકવતા હતા. હવે શહેરોમાં પાણીની કટોકટી ને નિયંત્રિત કરવા માટે, દરેક ઘર અને કોમર્શિયલ યુનિટ પર મીટર લગાવવામાં આવશે. જે જેટલું પાણી વાપરશે, તેટલું બિલ ચૂકવશે.
• સ્લેબ સિસ્ટમ: ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગને પરવડે તે માટે અમુક લિટર સુધી (દા.ત. માસિક 15,000 લિટર) પાણીના દર નજીવા રહેશે. પરંતુ જો વપરાશ આ મર્યાદા વટાવશે, તો કોમર્શિયલ દરો લાગુ પડશે. આનાથી લોકો પાણીનો બગાડ કરતા અટકશે.

(ખ) નોન-રેવન્યુ વોટર (NRW) ઘટાડવું: લીકેજ સામે યુદ્ધ

તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાંથી જેટલું પાણી નીકળે છે, તેમાંથી લગભગ 30% થી 40% પાણી ગ્રાહકના નળ સુધી પહોંચતા પહેલા જ રસ્તામાં લીકેજ અથવા ચોરીને કારણે વેડફાઈ જાય છે. આને ટેકનિકલ ભાષામાં ‘નોન-રેવન્યુ વોટર’ (NRW) કહેવાય છે. કોર્પોરેશનના નવા પ્લાનમાં જૂની પાઈપલાઈનો બદલવા અને ‘લીકેજ ડિટેક્શન સેન્સર’ લગાવવાની જોગવાઈ છે. આધુનિક SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition) સિસ્ટમ દ્વારા કંટ્રોલ રૂમમાં બેઠા બેઠા જ ખબર પડી જશે કે કયા વિસ્તારમાં પ્રેશર ડ્રોપ થયું છે અને ક્યાં લીકેજ છે. આનાથી પાણીનો વ્યય અટકશે અને છેવાડાના માનવી સુધી પૂરતું પ્રેશર મળી રહેશે.

(ગ) ગ્રે-વોટર રિસાયક્લિંગ અને ડ્યુઅલ પાઈપિંગ સિસ્ટમ

શહેરોમાં પાણીની કટોકટી ઉકેલવા માટેનો આ સૌથી ક્રાંતિકારી વિચાર છે. આપણે ટોયલેટ ફ્લશિંગ, બાગ-બગીચા અને ગાડી ધોવા માટે પીવાના શુદ્ધ (RO કક્ષાના) પાણીનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, જે ગુનાહિત બગાડ છે. નવા બિલ્ડિંગ બાયલોઝ (GDCR) મુજબ, હવે દરેક નવી સોસાયટી અને કોમર્શિયલ કોમ્પ્લેક્સમાં ‘ડ્યુઅલ પાઈપિંગ’ સિસ્ટમ ફરજિયાત કરવામાં આવી રહી છે.

• પાઈપ 1: મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનું પીવાનું પાણી, જે માત્ર રસોડા અને બાથરૂમના નળમાં આવશે.
• પાઈપ 2: રિસાયકલ કરેલું પાણી (STP નું ટ્રીટેડ વોટર), જે ટોયલેટ ફ્લશ અને ગાર્ડનિંગ માટે વપરાશે. મોટા residential complexes એ પોતાના નાના સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (STP) લગાવવા પડશે અને વપરાયેલા પાણીને રિસાયકલ કરી ફરી ઉપયોગમાં લેવું પડશે. આનાથી પીવાના પાણીની માંગમાં 40-50% નો ઘટાડો થઈ શકે છે.

(ઘ) ટ્રીટેડ વેસ્ટ વોટર પોલિસી: ઉદ્યોગો માટે પાણી

શહેરોની આસપાસ આવેલા ઉદ્યોગો લાખો લિટર પાણી વાપરે છે. અત્યાર સુધી તેમને ડેમ કે નદીનું શુદ્ધ પાણી અપાતું હતું. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના નવા પ્લાન મુજબ, હવે ઉદ્યોગોને પીવાનું પાણી આપવાનું બંધ કરી દેવામાં આવશે. તેના બદલે, શહેરના ગટરમાંથી આવતા પાણીને ટર્શરી ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (TTP) માં શુદ્ધ કરી ઔદ્યોગિક વપરાશ માટે વેચવામાં આવશે. સુરત અને અમદાવાદ જેવા શહેરોમાં આ મોડેલ સફળ રહ્યું છે અને હવે તેને રાજ્યભરમાં આક્રમક રીતે લાગુ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આનાથી બે ફાયદા થશે: એક તો પીવાનું પાણી બચશે અને બીજું કોર્પોરેશનને ટ્રીટેડ પાણી વેચીને આવક થશે.

3. રેઈન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ: કાગળ પર નહીં, હકીકતમાં

વર્ષોથી આપણે ‘વરસાદી પાણીના સંગ્રહ’ વિશે સાંભળીએ છીએ, પરંતુ અમલીકરણના નામે મીંડું હતું. 2026 ના પ્લાનમાં આ મુદ્દે અત્યંત કડક વલણ અપનાવવામાં આવ્યું છે.

• બી.યુ. પરમિશન સાથે લિંક: કોઈપણ નવા મકાન કે કોમ્પ્લેક્સને ત્યાં સુધી ‘બિલ્ડિંગ યુઝ’ (BU) પરમિશન નહીં મળે જ્યાં સુધી તેમાં કાર્યરત રેઈન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ સિસ્ટમ અથવા પરકોલેશન કૂવો ન હોય.
• જીઓ-ટેગિંગ: જૂની સોસાયટીઓ જેમણે ટેક્સમાં રિબેટ મેળવવા માટે હાર્વેસ્ટિંગ સિસ્ટમ દર્શાવી છે, તેમનું જીઓ-ટેગિંગ અને ફિઝિકલ વેરિફિકેશન થશે. જો સિસ્ટમ બંધ હાલતમાં હશે કે માત્ર દેખાડો હશે, તો ભારે દંડ ફટકારવામાં આવશે.
• જાહેર જગ્યાઓ: કોર્પોરેશન પોતે રસ્તાઓ, બગીચાઓ અને ખુલ્લા પ્લોટોમાં ‘વોટર રિચાર્જિંગ શાફ્ટ’ બનાવશે જેથી ચોમાસાનું પાણી ગટરમાં વહી જવાને બદલે જમીનમાં ઉતરે.

4. વોટર વિજિલન્સ સ્ક્વોડ: પાણી પોલીસની રચના

શહેરોમાં પાણીની કટોકટી સામે લડવા માટે હવે કાયદાનો ડંડો પણ ઉગામવામાં આવશે. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દ્વારા ખાસ ‘વોટર વિજિલન્સ સ્ક્વોડ’ ની રચના કરવામાં આવી રહી છે. આ ટીમનું કામ શું હશે?

• ઈલેક્ટ્રિક મોટર ચેકિંગ: સપ્લાય લાઈનમાંથી સીધી મોટર મૂકીને પાણી ખેંચવું એ ગુનો છે. આ સ્ક્વોડ ઓચિંતી તપાસ કરી મોટરો જપ્ત કરશે.
• પાણીનો બગાડ: સવારે નળી લગાવીને રસ્તા ધોવા કે ગાડીઓ ધોવી હવે મોંઘુ પડશે. ડ્રોન કેમેરા અને CCTV દ્વારા આવા લોકો પર નજર રાખવામાં આવશે અને ઘરે ઈ-મેમો મોકલવામાં આવશે.
• ગેરકાયદે જોડાણો: મુખ્ય લાઈનમાં ભંગાણ પાડીને લીધેલા ગેરકાયદેસર નળ જોડાણો (કનેક્શન) કાપી નાખવામાં આવશે અને ભારે પેનલ્ટી વસૂલવામાં આવશે.

5. ડિસેલિનેશન: દરિયાના ખારા પાણીનો ઉપયોગ

જે શહેરો દરિયાકિનારે આવેલા છે (જેમ કે જામનગર, ભાવનગર, સુરત), ત્યાં પરંપરાગત સ્ત્રોતો સુકાઈ રહ્યા છે. આ માટે કોર્પોરેશન હવે ‘ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ્સ’ (Desalination Plants) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે. જોકે આ પ્રક્રિયા ખર્ચાળ છે, પરંતુ ભવિષ્યની જરૂરિયાતને જોતા આ દિશામાં આગળ વધવું અનિવાર્ય છે. પીવાના પાણી માટે ભવિષ્યમાં દરિયાનું પાણી શુદ્ધ કરીને પૂરું પાડવાનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ અમુક વિસ્તારોમાં શરૂ થઈ રહ્યો છે.

6. ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ: AI અને IoT

2026 માં જળ વ્યવસ્થાપન હવે મેન્યુઅલ નથી રહ્યું. આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) અને ઈન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ (IoT) નો ઉપયોગ કરીને ‘સ્માર્ટ વોટર ગ્રીડ’ બનાવવામાં આવી રહી છે.

• ડિમાન્ડ ફોરકાસ્ટિંગ: AI સોફ્ટવેર દ્વારા કયા વિસ્તારમાં, કયા સમયે, કેટલી પાણીની માંગ રહેશે તેનું પૂર્વાનુમાન કરવામાં આવશે. આના આધારે વાલ્વ ઓપરેટિંગ ઓટોમેટિક થશે.
• ગુણવત્તા ચકાસણી: પાઈપલાઈનમાં રિયલ-ટાઈમ સેન્સર લગાવવામાં આવશે જે પાણીના TDS, pH અને ક્લોરિન લેવલની સતત ચકાસણી કરશે. જો દૂષિત પાણીની ફરિયાદ આવશે, તો તંત્રને ગ્રાહક ફરિયાદ કરે તે પહેલાં જ ખબર પડી જશે.

7. આર્થિક પાસું: શું પાણી મોંઘું થશે?

આ પ્રશ્ન દરેક નાગરિકના મનમાં છે. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, શહેરોમાં પાણીની કટોકટી નિવારવા માટે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પાછળ કરોડોનો ખર્ચ કરવો પડે છે. મફત અથવા અત્યંત સસ્તા દરે પાણી આપવું હવે આર્થિક રીતે પોસાય તેમ નથી. નવા પ્લાન મુજબ, પાણીના દરોમાં વાજબી વધારો કરવામાં આવશે. જોકે, તેનો હેતુ નફો કરવાનો નથી, પરંતુ ‘No Profit, No Loss’ ના ધોરણે સિસ્ટમને ચલાવવાનો છે. જે લોકો પાણીનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરશે, તેમના પર ખાસ કોઈ બોજ નહીં આવે, પરંતુ જે લોકો બેફામ પાણી વાપરે છે, તેમણે વધુ કિંમત ચૂકવવી પડશે.

8. નાગરિકોની ભૂમિકા: જનભાગીદારી વિના બધું નકામું

કોર્પોરેશન ગમે તેટલા પ્લાન બનાવે કે સેન્સર લગાવે, જો નાગરિકો સહકાર નહીં આપે તો શહેરોમાં પાણીની કટોકટી ક્યારેય હલ નહીં થાય. આપણે આપણી માનસિકતા બદલવી પડશે.

• લીકેજ રિપેર: આપણા ઘરમાં ટપકતા નળને આપણે સામાન્ય ગણીએ છીએ, પણ એક ટપકતો નળ વર્ષે હજારો લિટર પાણી બગાડે છે. તેને તાત્કાલિક રીપેર કરાવવો જોઈએ.
• RO નું વેસ્ટ વોટર: ઘરમાં લગાવેલા RO પ્લાન્ટમાંથી નીકળતું વેસ્ટ વોટર ગટરમાં જવા દેવાને બદલે તેને ડોલમાં ભરીને પોતા મારવા કે કપડાં ધોવા ઉપયોગમાં લેવું જોઈએ.
• જાગૃતિ: પાણી બચાવવું એ માત્ર સરકારનું કામ નથી. સોસાયટી મીટિંગોમાં પાણીના બગાડ અંગે ચર્ચા થવી જોઈએ.

9. પડકારો અને અવરોધો

આ નવો પ્લાન કાગળ પર જેટલો આકર્ષક લાગે છે, તેને જમીન પર ઉતારવો તેટલો જ મુશ્કેલ છે.

• રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ: પાણીના મીટર લગાવવા કે ભાવ વધારવા એ અલોકપ્રિય નિર્ણયો છે. ચૂંટણી સમયે નેતાઓ આ નિર્ણયો લેતા ડરે છે.
• જૂનું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: શહેરોમાં પાઈપલાઈનોનું જાળું 40-50 વર્ષ જૂનું છે. તેને બદલવા માટે આખું શહેર ખોદવું પડે, જે ટ્રાફિક અને અન્ય સમસ્યાઓ સર્જે છે.
• ગેરકાયદે વસાહતો: સ્લમ વિસ્તારો અને ગેરકાયદે વસાહતોમાં મીટરિંગ સિસ્ટમ લાગુ કરવી વહીવટી રીતે ખૂબ જટિલ છે.

10. ભવિષ્ય તરફ એક નજર

અંતમાં, 15 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ આપણે જે શહેરોમાં પાણીની કટોકટી જોઈ રહ્યા છીએ, તે કુદરતની ચેતવણી છે. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનો નવો પ્લાન યોગ્ય દિશામાં છે. રિસાયક્લિંગ, રિયુઝ (Reuse) અને રિસ્પોન્સિબલ યુઝ (Responsible Use) – આ ત્રણ ‘R’ જ આપણને બચાવી શકશે.

કેપટાઉન (દક્ષિણ આફ્રિકા) માં થોડા વર્ષો પહેલા ‘ડે ઝીરો’ (Day Zero) જાહેર કરવો પડ્યો હતો, એટલે કે નળમાંથી પાણી આવતું બંધ થઈ ગયું હતું. જો આપણે આજે નહીં ચેતીએ, તો આપણા શહેરોમાં પણ ‘ડે ઝીરો’ દૂર નથી. પાણીને વારસામાં મળેલી મિલકત સમજવાને બદલે આવનારી પેઢીની અનામત સમજીને વાપરીએ.

મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન પોતાની તૈયારીઓ કરી રહ્યું છે, ટેકનોલોજી લાવી રહ્યું છે અને કાયદા કડક કરી રહ્યું છે. હવે વારો આપણો છે. ચાલો, પાણીના દરેક ટીપાંની કિંમત સમજીએ અને આ મહાઅભિયાનમાં સહભાગી બનીએ. કારણ કે, જળ છે તો જ જીવન છે, અને જળ છે તો જ આપણું શહેર છે.