જ્યારે શબ્દો બદલાયા અને ઇતિહાસ રચાયો
નમસ્કાર મિત્રો! આજે તારીખ ૧૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ છે. વિશ્વના રાજકારણ અને અર્થવ્યવસ્થા માટે આજનો દિવસ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થયો છે. ગઈકાલે આપણે સૌએ જોયું કે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે એક ઐતિહાસિક વેપાર સમજૂતી (Trade Agreement) પર હસ્તાક્ષર થયા. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ વચ્ચેની આ મુલાકાતને મીડિયાએ ખૂબ કવરેજ આપ્યું. પરંતુ, જે વાત હેડલાઇન્સમાં ન આવી અને જે પડદા પાછળ બની, તે સૌથી મોટી ખબર છે.
વોશિંગ્ટનથી મળતા અહેવાલો મુજબ, વ્હાઈટ હાઉસે સમજૂતીની જાહેરાત કર્યાના ૨૪ કલાકની અંદર જ સત્તાવાર ફેક્ટશીટ (Factsheet) માં એક Secret Amendment (ગુપ્ત સુધારો) કર્યો છે. આ સુધારો એટલો મહત્વનો છે કે તેણે ભારતને અબજો ડોલરના સંભવિત નુકસાનથી બચાવી લીધું છે અને ભારતની ‘વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા’ (Strategic Autonomy) ને અકબંધ રાખી છે.
આ US-India Trade Deal હવે માત્ર એક કાગળનો ટુકડો નથી, પણ ભારતની વધતી જતી વૈશ્વિક તાકાતનો પુરાવો છે. અમેરિકા જેવો સુપરપાવર દેશ, જે સામાન્ય રીતે પોતાની શરતો પર જ વાત કરે છે, તેણે ભારતની નારાજગીના ડરે ચૂપચાપ પોતાની શરતો બદલી નાખી.
ભાગ ૧: રાતોરાત શું બદલાયું? – ‘વચન’ થી ‘ઇરાદા’ સુધીની સફર
આ કિસ્સો સમજવા જેવો છે. ૧૦ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના રોજ જ્યારે ડીલ સાઈન થઈ, ત્યારે વ્હાઈટ હાઉસે જે પ્રેસ નોટ બહાર પાડી હતી, તેમાં ભારત માટે એક કડક શરત હતી.
ઓરિજિનલ ફેક્ટશીટ:
તેમાં લખ્યું હતું કે: “India Commits to purchase $100 Billion worth of goods…” (ભારત ૧૦૦ અબજ ડોલરનો સામાન ખરીદવા માટે વચનબદ્ધ છે). આ ‘Commits’ શબ્દ ભારત માટે ગળાનો ગાળિયો હતો. તેનો અર્થ એ હતો કે ભારતે ફરજિયાતપણે અમેરિકા પાસેથી તેટલો સામાન ખરીદવો જ પડે, ભલે આપણને જરૂર હોય કે ન હોય.
સુધારેલી ફેક્ટશીટ (૧૧ ફેબ્રુઆરી):
ભારતીય વાટાઘાટકારો (Negotiators) એ રાતોરાત અમેરિકન પ્રશાસન પર દબાણ લાવ્યું. પરિણામે, આજે સવારે અપડેટ થયેલી ફેક્ટશીટમાં વાક્ય બદલાઈ ગયું છે: “India Intends to purchase…” (ભારત ખરીદવાનો ઇરાદો રાખે છે).
આ એક શબ્દનો ફેરફાર US-India Trade Deal માં ભારત માટે ગેમ ચેન્જર સાબિત થયો છે.
- Intends (ઇરાદો): મતલબ કે અમે કોશિશ કરીશું, પણ કોઈ કાનૂની બંધન નથી. જો ભાવ પોસાય તો લઈશું, નહીં તો નહીં.
- આ સુધારાને કારણે ભારત પરથી આયાતનું દબાણ હટી ગયું છે અને ભારત હવે પોતાની શરતો પર વેપાર કરી શકશે.
ભાગ ૨: કૃષિ ક્ષેત્રે મોટી રાહત – દૂધ અને કઠોળનો વિવાદ
આ ગુપ્ત સુધારાનો સૌથી મોટો ફાયદો ભારતના ખેડૂતોને થયો છે. અમેરિકા લાંબા સમયથી ભારત પર દબાણ કરી રહ્યું હતું કે ભારત અમેરિકન ડેરી પ્રોડક્ટ્સ (દૂધ, ચીઝ) અને કઠોળ (Pulses) પરની આયાત ડ્યુટી ઘટાડે.
શું હતું જોખમ?
જો ભારતે અમેરિકાની વાત માની લીધી હોત અને ‘ફરજિયાત આયાત’ સ્વીકારી હોત, તો:
- ભારતનું માર્કેટ સસ્તા અમેરિકન દૂધ અને ચિકન લેગ્સથી ઉભરાઈ જાત.
- આપણા પશુપાલકો અને ખેડૂતોને મોટું નુકસાન થાત.
પરંતુ, Revised Trade Terms મુજબ, હવે ભારતે કૃષિ પેદાશો પર કોઈ પણ પ્રકારની ડ્યુટી ઘટાડવાની બાંહેધરી આપી નથી. અમેરિકાએ ચૂપચાપ આ શરતને ‘ડીલ બ્રેકર’ માનવાનું બંધ કરી દીધું છે. આ ભારતની Food Security અને ખેડૂતોના હિતમાં લેવાયેલો સૌથી મોટો નિર્ણય છે.
ભાગ ૩: ડિજિટલ ટેક્સ (DST) – ટેક કંપનીઓને બચાવી લીધી
૨૦૨૬ માં ભારત ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થામાં મહાસત્તા છે. ગૂગલ, ફેસબુક અને એમેઝોન જેવી કંપનીઓ ભારતમાં અબજો કમાય છે. ભારત સરકારે તેમના પર ‘ડિજિટલ સર્વિસ ટેક્સ’ (DST) અથવા જેને આપણે ‘ગૂગલ ટેક્સ’ કહીએ છીએ, તે લગાવ્યો છે.
અમેરિકા આ ટેક્સનો સખત વિરોધ કરતું હતું અને બદલામાં ભારતીય સામાન પર ૨૫% ટેરિફ લગાવવાની ધમકી આપી હતી.
- આજના US-India Trade Deal ના સુધારેલા દસ્તાવેજ મુજબ, અમેરિકાએ ભારતીય સામાન પરના વળતા પ્રહાર (Retaliatory Tariffs) ને સંપૂર્ણપણે મોકૂફ રાખ્યો છે.
- એટલે કે, ભારત વિદેશી ટેક કંપનીઓ પાસેથી ટેક્સ વસૂલવાનું ચાલુ રાખશે અને અમેરિકા ભારત સામે કોઈ પગલાં નહીં લે. આ ભારતીય તિજોરી માટે હજારો કરોડનો ફાયદો છે.
ભાગ ૪: જીએસપી (GSP) સ્ટેટસ – નિકાસકારો માટે સારા સમાચાર
વર્ષ ૨૦૧૯ માં અમેરિકાએ ભારતનું ‘જનરલાઈઝડ સિસ્ટમ ઓફ પ્રેફરન્સ’ (GSP) સ્ટેટસ રદ કર્યું હતું, જેનાથી ભારતીય નિકાસકારોને અમેરિકામાં ટેક્સ-ફ્રી એન્ટ્રી મળતી બંધ થઈ ગઈ હતી.
આ ગુપ્ત સુધારામાં એક મહત્વની લાઈન ઉમેરવામાં આવી છે કે “અમેરિકા ભારતને GSP સ્ટેટસ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે સકારાત્મક વિચારણા કરશે.”
- જો GSP પાછું આવે, તો ભારતના જેન્સ, જ્વેલરી, અને એન્જિનિયરિંગ ગુડ્સ અમેરિકામાં સસ્તા થશે.
- ચીન સામેની સ્પર્ધામાં ભારતીય નિકાસકારોને મોટો ફાયદો થશે.
ભાગ ૫: ગુજરાત કનેક્શન – હીરા અને ટેક્સટાઈલ ઉદ્યોગને બૂસ્ટ
આ ડીલની સીધી અસર ગુજરાત પર પડવાની છે. સુરત અને અમદાવાદના વેપારીઓ માટે આ સમાચાર દિવાળી જેવા છે.
૧. હીરા ઉદ્યોગ (Diamond Industry):
રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ અમેરિકાએ રશિયન હીરા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, જેના કારણે સુરતના હીરા ઉદ્યોગને કાચા માલની તકલીફ હતી.
- આ US-India Trade Deal માં અમેરિકાએ ભારતને ખાતરી આપી છે કે તે સુરતમાં પોલિશ થયેલા હીરા પરના નિયમો હળવા કરશે.
- આ ‘ટેકનિકલ એડજસ્ટમેન્ટ’ (જે જાહેરમાં નથી કહેવાયું) સુરતના કારખાનાઓને ફરી ધમધમતા કરશે.
૨. ટેક્સટાઈલ (Textile):
બાંગ્લાદેશમાં અસ્થિરતા અને વિયેતનામ સાથેના અમેરિકાના પ્રશ્નોને કારણે, અમેરિકન બાયર્સ હવે ભારત તરફ વળ્યા છે. ડીલમાં ટેક્સટાઈલ પરના ટેરિફ ન વધારવાનો નિર્ણય ગુજરાતના કાપડ ઉદ્યોગ માટે મોટી રાહત છે.
ભાગ ૬: H-1B વિઝા અને ઇમિગ્રેશન – શું મળ્યું ભારતીયોને?
જ્યારે પણ અમેરિકા સાથે ડીલ થાય, ત્યારે દરેક ભારતીયના મનમાં એક જ પ્રશ્ન હોય – “વિઝાનું શું થયું?” જોકે આ Trade Deal છે, ઇમિગ્રેશન ડીલ નથી, છતાં વ્હાઈટ હાઉસે કરેલા સુધારામાં ‘સર્વિસ સેક્ટર’ નો ઉલ્લેખ છે.
- પ્રોફેશનલ મોબિલિટી: અમેરિકાએ ભારતીય આઈટી પ્રોફેશનલ્સ માટે વિઝા પ્રક્રિયા ઝડપી અને સરળ બનાવવાનું ‘વચન’ આપ્યું છે. (અહીં નોંધો કે અમેરિકાએ ‘Commit’ શબ્દ વાપર્યો છે, જ્યારે ભારતે ખરીદી માટે ‘Intend’ વાપર્યો છે. આ ભારતની ડબલ જીત છે.)
- આનો અર્થ એ કે TCS, Infosys જેવી કંપનીઓને હવે અમેરિકામાં પ્રોજેક્ટ્સ માટે માણસો મોકલવામાં ઓછી મુશ્કેલી પડશે.
ભાગ ૭: ચીન ફેક્ટર – અમેરિકાની મજબૂરી
તમને પ્રશ્ન થશે કે અમેરિકા જેવો દેશ ભારત સામે આટલો નરમ કેમ પડ્યો? તેણે ફેક્ટશીટ બદલવાની જરૂર કેમ પડી? જવાબ છે – China.
૨૦૨૬ માં અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે કોલ્ડ વોર ચરમસીમાએ છે.
- અમેરિકાને એશિયામાં ચીનને કાઉન્ટર કરવા માટે ભારતની સખત જરૂર છે.
- તે જાણે છે કે જો તે ભારત પર વેપારના મુદ્દે દબાણ કરશે, તો ભારત રશિયા અથવા અન્ય જૂથો તરફ વળી શકે છે.
- આથી, આ US-India Trade Deal માં અમેરિકાએ આર્થિક નુકસાન વેઠીને પણ ભારત સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી (Strategic Partnership) મજબૂત કરવાનું પસંદ કર્યું છે.
ભાગ ૮: વિપક્ષ અને સરકારની પ્રતિક્રિયા
ભારતમાં આ મુદ્દે રાજકારણ ગરમાયું છે. ૧૦ તારીખે જ્યારે ડીલ જાહેર થઈ ત્યારે વિપક્ષે આક્ષેપ કર્યો હતો કે સરકારે અમેરિકા સામે ઘૂંટણિયે પડીને દેશનું બજાર વેચી દીધું.
પરંતુ, ૧૧ ફેબ્રુઆરીએ વ્હાઈટ હાઉસના Secret Amendment ના સમાચાર આવતા જ સરકારનો પક્ષ મજબૂત થયો છે.
- વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલ: “આ વડાપ્રધાન મોદીની મજબૂત લીડરશીપનું પરિણામ છે. અમે સાબિત કર્યું છે કે ભારત હવે કોઈના દબાણમાં આવીને ડીલ નથી કરતું, પણ બરાબરીના ધોરણે વાત કરે છે.”
- વિપક્ષ હવે મૌન છે, કારણ કે દસ્તાવેજોમાં થયેલો ફેરફાર સ્પષ્ટ છે.
ભાગ ૯: શેરબજાર પર અસર – સેન્સેક્સમાં ઉછાળો
જેવા આ સમાચાર બજારમાં આવ્યા, દલાલ સ્ટ્રીટ પર તેજી જોવા મળી.
- સેન્સેક્સ અને નિફ્ટી ઓલ-ટાઈમ હાઈ નજીક પહોંચ્યા છે.
- ખાસ કરીને આઈટી (IT), ફાર્મા અને ટેક્સટાઈલ શેરોમાં લેવાલી નીકળી છે.
- વિદેશી રોકાણકારો (FPI) ને ખાતરી થઈ છે કે ભારત સરકારની નીતિઓ સ્થિર અને મજબૂત છે, તેથી ડોલરનો પ્રવાહ ભારત તરફ વધી રહ્યો છે.
ભાગ ૧૦: ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર – iCET ની ભૂમિક
આ વેપાર સમજૂતીનો એક અદ્રશ્ય પણ મહત્વનો ભાગ ટેકનોલોજી છે. Initiative on Critical and Emerging Technology (iCET) હેઠળ અમેરિકાએ ભારતને જેટ એન્જિન અને સેમિકન્ડક્ટર ટેકનોલોજી આપવાનું સ્વીકાર્યું છે.
- આ સુધારેલી ડીલમાં અમેરિકાએ એવા પ્રતિબંધો હટાવી લીધા છે જે ભારતીય કંપનીઓને અમેરિકન હાઈ-ટેક પાર્ટ્સ ખરીદતા રોકતા હતા.
- હવે ભારત ડ્રોન, સ્પેસ ટેકનોલોજી અને એઆઈ (AI) ક્ષેત્રે અમેરિકા સાથે ખભેખભા મિલાવીને કામ કરી શકશે.
ભાગ ૧૧: આર્થિક વિશ્લેષણ – લાંબા ગાળાની અસરો
આ ઘટનાક્રમ ૨૦૨૬ અને તે પછીના ભારત માટે શું સૂચવે છે?
- આત્મનિર્ભર ભારત: ભારતે સાબિત કર્યું છે કે ‘આત્મનિર્ભરતા’ નો અર્થ દુનિયાથી અલગ થવું નથી, પણ દુનિયા સાથે સ્વાભિમાનથી વેપાર કરવો છે.
- વૈશ્વિક સાખ: વ્હાઈટ હાઉસ પાસે દસ્તાવેજ બદલાવવો એ નાની વાત નથી. આ ઘટના ગ્લોબલ સાઉથ (વિકાસશીલ દેશો) માં ભારતની ઈમેજને એક લીડર તરીકે પ્રસ્થાપિત કરે છે.
- નિકાસ વૃદ્ધિ: આગામી પાંચ વર્ષમાં ભારત-અમેરિકા વેપાર $૩૦૦ અબજને પાર કરી જશે, જેમાં ભારતનો પક્ષ મજબૂત રહેશે.
ભાગ ૧૨: એક નવો સૂર્યોદય
અંતમાં, ૧૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ નો આ દિવસ ભારતની કૂટનીતિ માટે સુવર્ણ અક્ષરે લખાશે. US-India Trade Deal માં થયેલો આ ‘ગુપ્ત સુધારો’ એ ભારતની જીત છે.
આપણે એવા યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ જ્યાં યુદ્ધો માત્ર મેદાન પર નહીં, પણ કોન્ફરન્સ રૂમમાં લડાય છે. એક શબ્દ બદલીને ભારતે અબજો ડોલર બચાવ્યા છે અને પોતાની સાર્વભૌમત્વનું રક્ષણ કર્યું છે.
અમેરિકા ભલે સુપરપાવર હોય, પણ આજે તેને સમજાયું છે કે નવું ભારત ઝુકતું નથી. તે આંખ નીચે કરીને નહીં, પણ આંખમાં આંખ નાખીને વાત કરે છે. ગુજરાતના વેપારીઓથી લઈને બેંગ્લોરના ટેકીઝ સુધી, સૌ કોઈ માટે આ ડીલ નવા દરવાજા ખોલશે.