ગુજરાતનો સૌથી લોકપ્રિય અને ઉમંગભર્યો તહેવાર એટલે Uttrayan (ઉત્તરાયણ). આકાશમાં રંગબેરંગી પતંગો, ધાબા પર વાગતા લાઉડસ્પીકર, ઊંધિયું-જલેબીની મજ્જા અને “કાઈપો છે…” ના ગગનભેદી નારાઓ! આ વાતાવરણમાં આપણે એટલા ખોવાઈ જઈએ છીએ કે ઘણીવાર આપણી સુરક્ષાને ભૂલી જઈએ છીએ.
પરંતુ યાદ રાખો, પતંગની એક દોરી જેટલી પાતળી હોય છે, એટલી જ તે જોખમી પણ સાબિત થઈ શકે છે. દર વર્ષે Makar Sankranti દરમિયાન સેંકડો અકસ્માતો થાય છે, જેમાં લોકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે અથવા જીવ ગુમાવે છે. આ તહેવાર ખુશીઓ વહેંચવા માટે છે, હોસ્પિટલ જવા માટે નહીં.
5 સેફ્ટી ટિપ્સ ભૂલશો તો ભારે પડી શકે
1. ધાબા પરની સુરક્ષા: સીમા રેખા ઓળંગશો નહીં (Terrace Safety)
ઉત્તરાયણના દિવસે આપણું ધ્યાન માત્ર આકાશમાં હોય છે, જમીન પર નહીં. પતંગ કાપવાની ઉતાવળમાં કે પતંગ પકડવાની લાલચમાં આપણે ધાબાની કિનારી સુધી પહોંચી જઈએ છીએ.
શું ધ્યાન રાખવું?
- ધાબાની પાળી (Parapet Wall): જો તમારા ધાબાની પાળી નીચી હોય, તો તેની પાસે જવાનું ટાળો. પતંગ પકડવા માટે ક્યારેય પાળી પર ચડવું જોઈએ નહીં.
- નાના બાળકોનું ધ્યાન: બાળકો ઉત્સાહમાં આવીને દોડતા હોય છે. તેમને ક્યારેય ધાબા પર એકલા ન છોડો. ધાબાના દરવાજાને લોક રાખો અથવા ત્યાં કોઈ વડીલને ચોકીદારી માટે બેસાડો.
- પગથિયાં અને સળિયા: ધાબા પર પડેલા વધારાના સળિયા કે સામાનથી દૂર રહો, જેથી લપસી પડવાનો ડર ન રહે.
યાદ રાખો: પતંગ તો બીજી આવશે, પણ જીવ ફરી નહીં આવે. Terrace Safety એ પહેલી પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ.
2. પક્ષીઓની સુરક્ષા: આભના જીવોને બચાવો (Save Birds)
ઉત્તરાયણનો તહેવાર પક્ષીઓ માટે “કાળ” સમાન સાબિત થાય છે. ચાઈનીઝ દોરી અને કેમિકલ યુક્ત માંજો પક્ષીઓની પાંખો કાપી નાખે છે.
પક્ષીઓને બચાવવા શું કરવું?
- સમયનું ધ્યાન: પક્ષીઓ સવારે 6 થી 9 અને સાંજે 5 થી 7 ના સમયમાં આકાશમાં વિહાર કરતા હોય છે. આ સમયે પતંગ ચગાવવાનું ટાળવું જોઈએ જેથી અકસ્માત ઓછો થાય.
- માંજો (Manjha): બને ત્યાં સુધી સુતરાઉ દોરીનો ઉપયોગ કરો. ચાઈનીઝ માંજો (Nylon Thread) સખત પ્રતિબંધિત છે અને તે પક્ષીઓ માટે જીવલેણ છે.
- હેલ્પલાઈન નંબર: જો તમને કોઈ ઈજાગ્રસ્ત પક્ષી દેખાય, તો તરત જ 1962 (Karuna Helpline) પર કોલ કરો. તમારી એક જાગૃતિ પક્ષીનો જીવ બચાવી શકે છે.
3. ગળા અને આંગળીઓની સુરક્ષા (Human Safety Tips)
પતંગની દોરી (Manjha) કાચના પાવડરથી બનેલી હોય છે, જે ચામડીને સેકન્ડોમાં કાપી શકે છે.
તમારી જાતને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખશો?
- ગળાનું બેલ્ટ અથવા સ્કાર્ફ: ટુ-વ્હીલર ચલાવતી વખતે ગળામાં મજબૂત સ્કાર્ફ વીંટાળો અથવા હેલ્મેટ પહેરો. શક્ય હોય તો બાઈક પર ‘સેફ્ટી ગાર્ડ’ લગાવો.
- આંગળીઓ પર પટ્ટી: પતંગ ચગાવતા પહેલા આંગળીઓ પર સેલોટેપ અથવા હેન્ડીપ્લાસ્ટ લગાવો. આનાથી દોરીથી આંગળીઓ કપાશે નહીં.
- ચશ્માનો ઉપયોગ: દિવસભર તડકામાં આકાશ સામે જોવાથી આંખોને નુકસાન થઈ શકે છે. સારા ક્વોલિટીના Sunglasses પહેરવાથી આંખો સુરક્ષિત રહેશે અને પતંગ પણ સ્પષ્ટ દેખાશે.
4. વીજળીના વાયરોથી સાવધાન (Electrical Safety)
ઘણીવાર પતંગ વીજળીના તારમાં ફસાઈ જાય છે. આવા સમયે પતંગ કાઢવાનો પ્રયત્ન કરવો જીવલેણ બની શકે છે.
- વાયરો પાસે પતંગ ન ચગાવો: જો તમારા ધાબાની આસપાસ હાઈ-વોલ્ટેજ વાયરો જતા હોય, તો ત્યાં પતંગ ન ચગાવવી હિતાવહ છે.
- ધાતુના સળિયાનો ઉપયોગ ન કરો: ફસાયેલી પતંગ કાઢવા માટે લોખંડના સળિયા કે ભીની લાકડીનો ઉપયોગ ક્યારેય ન કરો. તેનાથી ઈલેક્ટ્રિક શોક લાગી શકે છે.
- Power Outage: જો પતંગને કારણે શોર્ટ સર્કિટ થાય, તો તરત જ વીજ કંપનીને જાણ કરો.
5. ખાણી-પીણી અને સ્વાસ્થ્ય (Health and Hygiene)
ઉત્તરાયણમાં ઊંધિયું, જલેબી, તલના લાડુ અને ચીકીનો જબરો ક્રેઝ હોય છે. પણ આ તહેવારમાં સ્વાસ્થ્ય બગડવાની પણ શક્યતા રહે છે.
- હાઈડ્રેશન: આખો દિવસ તડકામાં રહેવાથી ડિહાઈડ્રેશન થઈ શકે છે. પુષ્કળ પાણી, લીંબુ શરબત કે નારિયેળ પાણી પીતા રહો.
- સનસ્ક્રીન: તડકાથી બચવા માટે ચહેરા અને હાથ પર સનસ્ક્રીન લોશન લગાવો, જેથી સ્કિન બર્ન ન થાય.
- શુદ્ધ આહાર: બહારની ખુલ્લી વસ્તુઓ ખાવાનું ટાળો. ઉત્તરાયણની ઠંડીમાં ગરમાગરમ ઘરનું ખાવાનું શ્રેષ્ઠ છે.
ચાઈનીઝ દોરી અને ટુક્કલ પર પ્રતિબંધ
સરકાર દ્વારા Chinese Manjha અને Lanterns (ટુક્કલ) પર સખત પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. ચાઈનીઝ દોરી ક્યારેય નાશ પામતી નથી અને તે રસ્તા પર ચાલતા વાહનચાલકો માટે જીવલેણ ફાંસો બની જાય છે. તેમજ ટુક્કલથી આગ લાગવાની સંભાવના રહે છે. જવાબદાર નાગરિક તરીકે આ વસ્તુઓનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ.
ઉત્તરાયણ એ આનંદ, ઉત્સાહ અને મિલનનો તહેવાર છે. જો આપણે આ 5 Safety Tips ને અનુસરીશું, તો આપણે કોઈપણ દુર્ઘટના વગર આ તહેવારને માણી શકીશું. તમારી સુરક્ષા એ તમારા પરિવારની ખુશી છે.
ઉત્તરાયણનો આનંદ માતમમાં ન ફેરવાય તે માટે વાંચો આ ખાસ ગાઈડ
ઉત્તરાયણ એટલે ખુશી, રંગબેરંગી પતંગો, મંજાની લડાઈ અને પરિવાર સાથેનો ઉત્સવ. પરંતુ દરેક વર્ષે આ તહેવાર દરમિયાન બેદરકારીના કારણે અનેક અકસ્માતો થાય છે. ધાબા પરથી પડવાની ઘટના, વીજ કરંટ લાગવો, ગળામાં મંજાનો ઘા કે બાળકોને ગંભીર ઇજા જેવી ઘટનાઓ ઉત્તરાયણનો આનંદ દુઃખમાં ફેરવી દે છે.
આથી, પતંગ ચગાવતાં પહેલા નીચે આપેલી 5 સેફ્ટી ટિપ્સ જરૂર વાંચો અને અનુસરો.
ધાબે ચઢતાં પહેલા મજબૂતી તપાસો
ઘણા ઘરોમાં ધાબાની રેલિંગ નબળી કે જૂની હોય છે. ઉત્તરાયણના દિવસે ભીડ અને ઉત્સાહમાં લોકો તેની તપાસ કર્યા વિના ધાબે ચઢી જાય છે, જે જોખમી સાબિત થાય છે.
- ધાબાની રેલિંગ, પાઈપ અને સીડીઓ મજબૂત છે કે નહીં તેની ખાતરી કરો
- ભીના કે લપસણિયા ધાબા પર પતંગ ન ચગાવો
- ખૂબ ઊંચી ઈમારતના કિનારે ઊભા રહી પતંગ ચગાવવાથી બચો
બાળકો પર ખાસ ધ્યાન આપો
ઉત્તરાયણ બાળકો માટે સૌથી વધુ ઉત્સાહજનક તહેવાર છે, પરંતુ તેમની સુરક્ષા સૌથી મહત્વની છે.
- નાના બાળકોને એકલા ધાબે ન મોકલો
- તેમને રેલિંગથી દૂર રાખો
- દોડતા દોડતા પતંગ પકડવાની ટેવ પર રોક લગાવો
- બાળકોને સેફ્ટી નિયમો સમજાવો
મંજાનો ઉપયોગ બહુ સાવચેતીથી કરો
મંજાના કારણે અનેક ગંભીર અકસ્માતો થાય છે, ખાસ કરીને ગળા, હાથ અને આંખને ઇજા પહોંચે છે.
- કાચી અથવા ચાઇનીઝ મંજાનો ઉપયોગ ટાળો
- મંજાને ખુલ્લા હાથથી ખેંચવાનું ટાળો
- હાથમાં ગ્લોવ્સ પહેરો
- રસ્તા, બાઈક ચાલકો અને પક્ષીઓનું ધ્યાન રાખો
વીજ લાઈનોથી દૂર રહો
પતંગ ઉડાવતી વખતે વીજ લાઈન સૌથી મોટું જોખમ બની શકે છે.
- વીજ તાર પાસે પતંગ ન ઉડાવો
- પતંગ વીજ લાઈન પર અટકે તો જાતે ઉતારવાનો પ્રયત્ન ન કરો
- તરત જ વીજ વિભાગ અથવા અનુભવી વ્યક્તિને જાણ કરો
દારૂ, નશા અને અતિ ઉત્સાહથી બચો
ઉત્તરાયણ દરમિયાન નશો અથવા અતિ ઉત્સાહ ગંભીર અકસ્માતનું કારણ બની શકે છે.
- નશાની હાલતમાં ધાબે ચઢવું જોખમી છે
- ધક્કા-મુક્કી અને ધમાલથી બચો
- પરિવાર અને પાડોશીઓ સાથે સમન્વય રાખો
ઉત્તરાયણ સુરક્ષિત બનાવવી આપણી જવાબદારી
ઉત્તરાયણ માત્ર પતંગ ઉડાવવાનો તહેવાર નથી, પરંતુ પરિવાર, પરંપરા અને ખુશીનો ઉત્સવ છે. થોડીક સાવચેતી અને જવાબદારી રાખીને આપણે આ તહેવારને યાદગાર બનાવી શકીએ છીએ.
યાદ રાખો, એક નાની બેદરકારી આખા પરિવાર માટે મોટું દુઃખ બની શકે છે. તેથી પતંગ ચગાવતાં પહેલા સુરક્ષા નિયમો અપનાવો અને ઉત્તરાયણનો આનંદ સુરક્ષિત રીતે માણો.