ગુજરાતની સંસ્કારનગરી વડોદરા હંમેશા તેની શાંતિ અને કાયદો વ્યવસ્થા માટે જાણીતી રહી છે. પરંતુ તાજેતરમાં બનેલી એક ઘટનાએ શહેરના પોલીસ બેડામાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર રાજ્યના વહીવટી તંત્રમાં હડકંપ મચાવી દીધો છે. કાયદાના રક્ષકોની નજર સામે, પોલીસ સ્ટેશનની ચાર દીવાલોની વચ્ચે એક ગંભીર ગુનાના આરોપીનું મૃત્યુ થવું એ કોઈ સામાન્ય બાબત નથી.
વડોદરામાં પોલીસ કસ્ટડીમાં ચકચાર
વડોદરામાં પોલીસ કસ્ટડીમાં ચકચાર ત્યારે મચી ગઈ જ્યારે એક હત્યાના ગુનામાં સંડોવાયેલા અને ઉત્તર પ્રદેશ (UP) થી મહામહેનતે પકડાયેલા આરોપીએ પોલીસ લોકઅપમાં જ ગળે ફાંસો ખાઈને આપઘાત કરી લીધો. આ ઘટના માત્ર એક આરોપીના મૃત્યુ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે પોલીસની કાર્યપદ્ધતિ, લોકઅપની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને માનવ અધિકારોના જતન સામે અનેક ગંભીર સવાલો ઉભા કરે છે.
ભાગ 1: ઘટનાક્રમ – તે રાત્રે શું બન્યું હતું?
પોલીસ સ્ટેશનનું લોકઅપ એ એવી જગ્યા છે જ્યાં ચોવીસ કલાક સંત્રી (ગાર્ડ) નો પહેરો હોય છે અને સીસીટીવી કેમેરાની સતત નજર હોય છે. તેમ છતાં, આરોપી આપઘાત કરવામાં સફળ કેવી રીતે થયો? આ પ્રશ્ન દરેકના મનમાં ઘૂમરાઈ રહ્યો છે. પ્રાપ્ત વિગતો અનુસાર, વડોદરાના એક ચકચારી હત્યા કેસમાં પોલીસને આ આરોપીની લાંબા સમયથી તલાશ હતી. ગુનો આચર્યા બાદ તે રાજ્ય છોડીને ભાગી ગયો હતો. વડોદરા ક્રાઈમ બ્રાન્ચ અને સ્થાનિક પોલીસની ટીમોએ ટેકનિકલ સર્વેલન્સ અને હ્યુમન ઈન્ટેલિજન્સના આધારે તેને ઉત્તર પ્રદેશના એક ગામમાંથી દબોચી લીધો હતો.
ઉત્તર પ્રદેશથી ટ્રાન્ઝિટ રિમાન્ડ મેળવીને તેને વડોદરા લાવવામાં આવ્યો હતો. પોલીસ માટે આ એક મોટી સફળતા હતી. આરોપીની પૂછપરછમાં હત્યાના કારણો, તેમાં વપરાયેલા હથિયારો અને અન્ય કાવતરાખોરો વિશે મહત્વની માહિતી મળવાની આશા હતી. તેને પોલીસ સ્ટેશનના લોકઅપમાં રાખવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ મોડી રાત્રે અથવા વહેલી સવારે જ્યારે પોલીસ સ્ટેશનમાં સન્નાટો હતો, ત્યારે આ આરોપીએ કથિત રીતે લોકઅપના ગ્રીલ અથવા કોઈ અન્ય આધાર સાથે પોતાના કપડાં અથવા ધાબળાનો ઉપયોગ કરીને ગળે ફાંસો ખાઈ લીધો.
જ્યારે ફરજ પરના પોલીસકર્મીની નજર પડી ત્યારે ઘણું મોડું થઈ ગયું હતું. તેને તાત્કાલિક સારવાર માટે સયાજી હોસ્પિટલ (SSG) લઈ જવામાં આવ્યો, પરંતુ ફરજ પરના તબીબોએ તેને મૃત જાહેર કર્યો. આ સમાચાર વાયુવેગે પ્રસરતા જ ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારીઓ દોડતા થઈ ગયા હતા. વડોદરામાં પોલીસ કસ્ટડીમાં ચકચાર મચી જવા પામી હતી કારણ કે કસ્ટોડિયલ ડેથ (કસ્ટડીમાં મૃત્યુ) એ પોલીસ વિભાગ માટે ગંભીર તપાસનો વિષય છે.
ભાગ 2: ઉત્તર પ્રદેશથી વડોદરા સુધીની સફર અને પોલીસની મહેનત
આ ઘટનાની ગંભીરતા સમજવા માટે આપણે એ સમજવું જરૂરી છે કે આ આરોપી કેટલો મહત્વનો હતો. વડોદરામાં થયેલી હત્યા કોઈ સામાન્ય ગુનો ન હતો. તે કદાચ કોઈ અંગત અદાવત, ગેંગવોર અથવા લૂંટના ઈરાદે થયેલી હત્યા હોઈ શકે છે, જેના તાર અન્ય રાજ્યો સુધી જોડાયેલા હતા. આરોપી ગુનો કરીને યુપી ભાગી ગયો હતો, તે દર્શાવે છે કે તે રીઢો ગુનેગાર હોઈ શકે છે અથવા તેણે અગાઉથી ભાગી જવાની યોજના બનાવી હતી.
ગુજરાત પોલીસની ટીમ જ્યારે યુપી પહોંચી ત્યારે તેમને અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હશે. સ્થાનિક પોલીસનો સહયોગ મેળવવો, અજાણ્યા વિસ્તારમાં આરોપીને શોધવો અને તેને કાયદાકીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરીને ગુજરાત લાવવો – આ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે. પોલીસે રાત-દિવસ એક કરીને તેને પકડ્યો હતો. આ ધરપકડ પાછળ લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ અને પોલીસકર્મીઓની અથાક મહેનત હતી.
જ્યારે આટલી મહેનત બાદ આરોપી કસ્ટડીમાં આવે અને તે આત્મહત્યા કરી લે, ત્યારે તે માત્ર પોલીસની બેદરકારી જ નહીં, પરંતુ તપાસ એજન્સીની નિષ્ફળતા પણ ગણાય છે. આરોપીના મૃત્યુ સાથે કેસની ઘણી મહત્વની કડીઓ તૂટી ગઈ છે. હવે પોલીસ પાસે હત્યાનો કેસ સાબિત કરવા માટે માત્ર પારિસ્થિતિક પુરાવાઓ (Circumstantial Evidence) જ બચ્યા છે, જે કોર્ટમાં ક્યારેક અપૂરતા સાબિત થાય છે.
ભાગ 3: કસ્ટડીમાં સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને બેદરકારીના સવાલો
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે લોકઅપમાં આત્મહત્યા શક્ય કેવી રીતે બની? સુપ્રીમ કોર્ટ અને નેશનલ હ્યુમન રાઈટ્સ કમિશન (NHRC) દ્વારા કસ્ટડીમાં રખાતા કેદીઓ માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા (Guidelines) આપવામાં આવી છે.
- પ્રતિબંધિત વસ્તુઓ: જ્યારે કોઈ આરોપીને લોકઅપમાં મૂકવામાં આવે છે, ત્યારે તેની પાસેથી બેલ્ટ, દોરીવાળા નાડા, લાંબા કપડાં, પેન, ચશ્મા જેવી કોઈ પણ વસ્તુ લઈ લેવામાં આવે છે જેનો ઉપયોગ તે આત્મહત્યા કરવા માટે કરી શકે. શું આ કિસ્સામાં આરોપીનું પૂરતું ચેકિંગ કરવામાં આવ્યું ન હતું? તેને ફાંસો ખાવા માટે સાધન ક્યાંથી મળ્યું? જો તેણે પહેરેલા કપડાં કે ઓઢવા માટે આપેલા ધાબળાનો ઉપયોગ કર્યો હોય, તો તે ફાડીને દોરડું બનાવતો હતો ત્યારે સંત્રી શું કરતો હતો?
- સીસીટીવી મોનિટરિંગ: સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ મુજબ દરેક પોલીસ સ્ટેશનના લોકઅપમાં હાઈ-ડેફિનેશન સીસીટીવી કેમેરા હોવા ફરજિયાત છે, જેમાં નાઈટ વિઝન હોય. આ કેમેરાનું મોનિટરિંગ સ્ટેશન ઓફિસરના રૂમમાં સતત થવું જોઈએ. શું તે સમયે કેમેરા બંધ હતા? અથવા કેમેરા ચાલુ હતા તો મોનિટરિંગ કરનાર વ્યક્તિ ઊંઘતી હતી? વડોદરામાં પોલીસ કસ્ટડીમાં ચકચાર મચવાનું આ એક મુખ્ય કારણ છે કે ટેકનોલોજી હોવા છતાં માનવીય ચૂક થઈ.
- સંત્રીની ફરજ: લોકઅપની બહાર ચોવીસ કલાક એક હથિયારધારી અથવા લાઠીધારી પોલીસકર્મી તૈનાત હોય છે. તેનું કામ જ કેદીની હિલચાલ પર નજર રાખવાનું છે. શું તે સમયે સંત્રી તેની જગ્યા પર હાજર ન હતો?
આ સવાલોના જવાબો પોલીસ વિભાગે આપવા પડશે. આ ઘટના સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP) નું પાલન કરવામાં ક્યાંક ને ક્યાંક ગંભીર ચૂક થઈ છે.
ભાગ 4: કસ્ટોડિયલ ડેથ અને કાયદાકીય જોગવાઈઓ
ભારતીય કાયદામાં કસ્ટોડિયલ ડેથ (હિरासतમાં મૃત્યુ) ને ખૂબ જ ગંભીરતાથી લેવામાં આવે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોલીસ કસ્ટડીમાં મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે તે માત્ર આત્મહત્યા છે કે પોલીસ ટોર્ચર (ત્રાસ) નું પરિણામ છે, તેની તપાસ કરવી અનિવાર્ય બની જાય છે.
કલમ 176 (CRPC/BNSS) હેઠળ તપાસ: કાયદા મુજબ, કસ્ટડીમાં થયેલા મૃત્યુની તપાસ પોલીસ કરી શકતી નથી. આ માટે જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટ અથવા એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા તપાસ (Inquest) કરવામાં આવે છે. આ ઘટનામાં પણ મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા પંચનામું કરવામાં આવશે. મૃતદેહનું પોસ્ટમોર્ટમ કોઈ એક ડોક્ટર દ્વારા નહીં, પરંતુ ડોક્ટરોની પેનલ દ્વારા કરવામાં આવે છે અને સમગ્ર પ્રક્રિયાની વિડિયોગ્રાફી કરવામાં આવે છે. આ પારદર્શિતા જાળવવા માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.
NHRC ની ભૂમિકા: રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ (NHRC) ને 24 કલાકની અંદર આ ઘટનાની જાણ કરવી પડે છે. NHRC ની પોતાની ગાઈડલાઈન્સ છે જેમાં મૃતકના શરીર પર કોઈ ઈજાના નિશાન છે કે કેમ, તે કઈ માનસિક સ્થિતિમાં હતો, તેની મેડિકલ તપાસ થઈ હતી કે નહીં – આ બધું જોવામાં આવે છે. જો તપાસમાં પોલીસની બેદરકારી કે અતિરેક સાબિત થાય, તો જવાબદાર પોલીસ અધિકારીઓ સામે હત્યા અથવા ફરજમાં બેદરકારીનો ગુનો દાખલ થઈ શકે છે અને તેમને સસ્પેન્ડ પણ કરવામાં આવે છે.
ડી.કે. બસુ ગાઈડલાઈન્સ: સુપ્રીમ કોર્ટના ઐતિહાસિક ડી.કે. બસુ કેસના ચુકાદા મુજબ, ધરપકડ કરાયેલ વ્યક્તિના અધિકારોનું રક્ષણ કરવું પોલીસની ફરજ છે. તેમાં તેના સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું અને તેને સુરક્ષિત રાખવું સામેલ છે. આરોપી ગુનેગાર હોય તો પણ તેને જીવન જીવવાનો મૂળભૂત અધિકાર (Article 21) છે. પોલીસ કસ્ટડીમાં તેનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી રાજ્ય (State) ની છે.
ભાગ 5: આપઘાત પાછળનું મનોવિજ્ઞાન – ડર, પસ્તાવો કે દબાણ?
વડોદરામાં પોલીસ કસ્ટડીમાં ચકચાર એટલા માટે પણ છે કારણ કે લોકો જાણવા માંગે છે કે આરોપીએ આવું પગલું કેમ ભર્યું? મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, જે વ્યક્તિએ હત્યા જેવો ગંભીર ગુનો કર્યો હોય, તે માનસિક રીતે અસ્થિર અથવા અત્યંત આવેગશીલ હોઈ શકે છે.
- પકડાઈ જવાનો ડર: ઘણીવાર ગુનેગારોને એવું લાગે છે કે તેઓ ક્યારેય પકડાશે નહીં. પરંતુ જ્યારે યુપી જેવા દૂરના રાજ્યમાંથી પણ પોલીસ તેને પકડી લાવે છે, ત્યારે તેનો આત્મવિશ્વાસ તૂટી જાય છે. તેને લાગે છે કે હવે આજીવન જેલમાં રહેવું પડશે અથવા ફાંસીની સજા થશે. આ હતાશા તેને આત્મહત્યા તરફ દોરી જાય છે.
- પોલીસ પૂછપરછનો ભય: થર્ડ ડિગ્રી ટોર્ચર ભલે કાયદાકીય રીતે પ્રતિબંધિત હોય, પરંતુ ગુનેગારોના મનમાં પોલીસ મારનો ભય હંમેશા રહેતો હોય છે. કદાચ તેને ડર હતો કે પોલીસ પૂછપરછ દરમિયાન તેની સાથે સખતાઈ વર્તશે.
- ગુનાહિત પસ્તાવો (Guilt): એવું પણ બની શકે કે હત્યા કર્યા બાદ તેને પસ્તાવો થઈ રહ્યો હોય. કસ્ટડીના એકાંતમાં જ્યારે તેને વિચારવાનો સમય મળ્યો, ત્યારે અપરાધબોધ (Guilt) તેના પર હાવી થઈ ગયો હોય.
- માનસિક સ્વાસ્થ્ય: શું આરોપી ડિપ્રેશન કે અન્ય કોઈ માનસિક બીમારીથી પીડાતો હતો? ધરપકડ બાદ પોલીસ દ્વારા તેનું મેડિકલ ચેકઅપ કરાવવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ શું તેના માનસિક સ્વાસ્થ્યનું મૂલ્યાંકન થયું હતું? સામાન્ય રીતે પોલીસ શારીરિક તપાસ પર ધ્યાન આપે છે, માનસિક સ્થિતિ પર નહીં.
ભાગ 6: હત્યા કેસ પર અસર – ન્યાયનું શું થશે?
આ આરોપીના મૃત્યુથી સૌથી મોટું નુકસાન હત્યાના ભોગ બનનાર પીડિત પરિવારને થયું છે. તેઓ ન્યાયની આશા રાખીને બેઠા હતા. તેઓ ઈચ્છતા હતા કે હત્યારાને કોર્ટમાં સજા મળે અને સત્ય બહાર આવે. પરંતુ આરોપીના મૃત્યુ સાથે કેસની ટ્રાયલ તેની સામે બંધ (Abated) થઈ જશે.
જો આ કેસમાં તે એકમાત્ર આરોપી હતો, તો પોલીસ હવે ક્લોઝર રિપોર્ટ ફાઈલ કરશે. પરંતુ જો આ હત્યામાં અન્ય લોકો સામેલ હતા, તો મુખ્ય આરોપીના મૃત્યુથી તપાસની કડી તૂટી જશે. પોલીસને એ જાણવું હતું કે હત્યા પાછળનો હેતુ (Motive) શું હતો? શું કોઈએ તેને સોપારી આપી હતી? હથિયાર ક્યાં છુપાવ્યું છે? આ બધા સવાલો હવે અનુત્તરિત રહી જશે. પીડિત પરિવારને કાયમ માટે એ અફસોસ રહેશે કે તેમને સંપૂર્ણ ન્યાય ન મળ્યો.
ભાગ 7: પોલીસ વિભાગની છબી અને સુધારાની જરૂરિયાત
આ ઘટના વડોદરા પોલીસની છબી પર એક ડાઘ સમાન છે. જ્યારે લોકો પોલીસ સ્ટેશનને સુરક્ષિત જગ્યા માનતા હોય, ત્યારે ત્યાં જ મોત થાય તે ચિંતાજનક છે. આ ઘટના બાદ પોલીસ વિભાગે આત્મચિંતન કરવાની જરૂર છે.
ટેકનોલોજીકલ અપગ્રેડેશન: માત્ર સીસીટીવી લગાવવા પૂરતા નથી. હવે ‘આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ’ (AI) બેઝડ કેમેરા સિસ્ટમની જરૂર છે. જો લોકઅપમાં કેદી કોઈ અસામાન્ય હિલચાલ કરે (જેમ કે ગ્રીલ પર ચઢવું અથવા લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં રહેવું), તો AI સિસ્ટમ દ્વારા ઓટોમેટિક એલાર્મ વાગવું જોઈએ.
સ્ટાફ ટ્રેનિંગ: પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરજ બજાવતા કોન્સ્ટેબલ અને લોકઅપ ગાર્ડ્સને વિશેષ તાલીમ આપવાની જરૂર છે. તેમણે કેદીઓની બોડી લેંગ્વેજ વાંચતા શીખવું જોઈએ. જો કોઈ કેદી વધુ પડતો શાંત હોય અથવા બેચેન હોય, તો તરત જ ઉપરી અધિકારીને જાણ કરવી જોઈએ.
કાઉન્સેલિંગ: ધરપકડ કરાયેલા આરોપીઓનું પ્રાથમિક કાઉન્સેલિંગ થવું જોઈએ. જો કોઈ આરોપી આત્મહત્યાનું જોખમ ધરાવતો (Suicidal Tendency) લાગે, તો તેને સામાન્ય લોકઅપને બદલે હોસ્પિટલના સુરક્ષિત વોર્ડમાં અથવા ચોવીસ કલાકની કડક દેખરેખ હેઠળ રાખવો જોઈએ.
ભાગ 8: સમાજ અને માનવ અધિકાર સંગઠનોની પ્રતિક્રિયા
વડોદરામાં પોલીસ કસ્ટડીમાં ચકચાર મચ્યા બાદ સામાજિક કાર્યકરો અને માનવ અધિકાર સંગઠનો સક્રિય થયા છે. તેઓ નિષ્પક્ષ તપાસની માંગ કરી રહ્યા છે. તેઓનું કહેવું છે કે ઘણીવાર પોલીસ કસ્ટડીમાં થતા મૃત્યુને આત્મહત્યામાં ખપાવી દેવામાં આવે છે. તેથી, પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ અને સીસીટીવી ફૂટેજની બારીકાઈથી તપાસ થવી જોઈએ.
મૃતકના પરિવારજનો (જો કોઈ હોય તો) પણ પોલીસ પર ગંભીર આક્ષેપો કરી શકે છે. યુપીથી આવેલા પરિવારજનો દાવો કરી શકે છે કે તેમના દીકરાની હત્યા કરવામાં આવી છે. આ સ્થિતિમાં પોલીસ માટે પોતાની નિર્દોષતા સાબિત કરવી એક મોટો પડકાર બની રહેશે. પારદર્શિતા જ આ વિવાદનો એકમાત્ર ઉકેલ છે.
ભાગ 9: ભૂતકાળના કિસ્સાઓ અને બોધપાઠ
ગુજરાતમાં કસ્ટોડિયલ ડેથના કિસ્સાઓ અગાઉ પણ બન્યા છે. દરેક વખતે તપાસના આદેશો અપાય છે, થોડા સમય માટે હોબાળો થાય છે, અને પછી બધું શાંત થઈ જાય છે. પરંતુ આ વખતે વડોદરા પોલીસે આમાંથી બોધપાઠ લેવો પડશે.
- ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધારણા: લોકઅપની ડિઝાઈન એવી હોવી જોઈએ કે ત્યાં આત્મહત્યા માટે કોઈ ‘હેંગિંગ પોઈન્ટ’ (લટકવાની જગ્યા) ન મળે. પંખા પર જાળી હોવી જોઈએ, બાથરૂમના દરવાજા અડધા હોવા જોઈએ, અને ગ્રીલ એવી હોવી જોઈએ કે ત્યાં કંઈ બાંધી ન શકાય. આને ‘એન્ટી-સ્યુસાઈડ લોકઅપ’ કહેવાય છે.
- જવાબદારી નક્કી કરવી: જે પણ અધિકારી કે કર્મચારીની ફરજ દરમિયાન આ ઘટના બની, તેની સામે માત્ર ખાતાકીય તપાસ નહીં, પરંતુ દાખલારૂપ કાર્યવાહી થવી જોઈએ. જ્યાં સુધી જવાબદારી નક્કી નહીં થાય, ત્યાં સુધી બેદરકારી ચાલતી રહેશે.
ભાગ 10: નિષ્કર્ષ – વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવો જરૂરી
અંતમાં, વડોદરામાં બનેલી આ ઘટના અત્યંત દુઃખદ અને ચિંતાજનક છે. વડોદરામાં પોલીસ કસ્ટડીમાં ચકચાર એ માત્ર એક સમાચાર નથી, પરંતુ સિસ્ટમમાં રહેલા છીંડાઓનો પુરાવો છે. યુપીથી ઝડપાયેલા આરોપીનું આત્મહત્યા કરવું એ તપાસ એજન્સીની મહેનત પર પાણી ફરી વળવા સમાન છે.
હવે જરૂરી છે કે આ કેસની તટસ્થ તપાસ થાય. સત્ય જે પણ હોય તે પ્રજા સમક્ષ આવવું જોઈએ. જો પોલીસની ભૂલ હોય તો સ્વીકારવી જોઈએ અને સુધારવી જોઈએ. જો આરોપીએ કોઈ ચોક્કસ મનોદશામાં આ પગલું ભર્યું હોય, તો ભવિષ્યમાં આવા કેદીઓને કેવી રીતે હેન્ડલ કરવા તેની નવી નીતિ બનવી જોઈએ.
કાયદો વ્યવસ્થાનો પાયો ‘વિશ્વાસ’ છે. જ્યારે પોલીસ સ્ટેશનની અંદર મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે તે વિશ્વાસ ડગે છે. વડોદરા પોલીસ, જે તેની કાર્યક્ષમતા માટે જાણીતી છે, તેણે આ ડાગ ભૂંસવા માટે ઝડપી અને પારદર્શક પગલાં લેવા પડશે. હત્યાના મૂળ કેસની તપાસ પણ અટકવી ન જોઈએ. વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓ (ફોરેન્સિક સાયન્સ) ના આધારે હત્યા કેસને તાર્કિક અંત સુધી લઈ જવો જોઈએ જેથી પીડિત પરિવારને ભલે મોડો, પણ ન્યાય મળી શકે.
આ ઘટના એક ‘વેક-અપ કોલ’ છે. તે યાદ અપાવે છે કે ગુનેગાર ભલે ગમે તેવો હોય, કસ્ટડીમાં તેનું જીવન રાજ્યની અમાનત છે. અને અમાનતમાં ખયાનત થવી એ લોકશાહી અને કાયદાના શાસન માટે શોભનીય નથી. આશા રાખીએ કે ભવિષ્યમાં આવી ઘટનાઓનું પુનરાવર્તન ન થાય અને ‘કસ્ટડી’ નો અર્થ સાચા અર્થમાં ‘સુરક્ષા’ બની રહે.
કાયદાકીય પ્રક્રિયાની જટિલતા (Deep Dive)
આ ઘટનાના સંદર્ભમાં, આપણે કાયદાકીય પ્રક્રિયાની જટિલતાઓને વધુ ઊંડાણથી સમજવી જોઈએ. જ્યારે આરોપી યુપીથી પકડાયો હતો, ત્યારે ‘ટ્રાન્ઝિટ રિમાન્ડ’ (Transit Remand) ની પ્રક્રિયા થઈ હશે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન આરોપીને યુપીની સ્થાનિક કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હશે, જ્યાં તેણે કદાચ પોતાની સુરક્ષાની ચિંતા વ્યક્ત કરી હશે અથવા નહીં પણ કરી હોય. ટ્રાન્ઝિટ રિમાન્ડનો હેતુ જ એ છે કે આરોપીને એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં સુરક્ષિત રીતે લઈ જઈ શકાય.
વડોદરા લાવ્યા બાદ, તેને 24 કલાકની અંદર સ્થાનિક મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યો હશે. ત્યાં પોલીસે તેના રિમાન્ડ (Police Custody) માંગ્યા હશે. કોર્ટ જ્યારે કસ્ટડી આપે છે, ત્યારે તે શરત મૂકે છે કે આરોપીની શારીરિક અને માનસિક સલામતી પોલીસની જવાબદારી રહેશે. કોર્ટ દર 48 કલાકે મેડિકલ ચેકઅપનો આદેશ પણ આપે છે. આ તમામ કાનૂની સુરક્ષાચક્રો હોવા છતાં, જો આરોપી આત્મહત્યા કરે છે, તો તેનો અર્થ એ છે કે ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર આ પ્રોટોકોલ્સનું પાલન માત્ર કાગળ પર થઈ રહ્યું છે અથવા તેમાં ગંભીર વ્યવહારિક મુશ્કેલીઓ છે.
પોલીસ અધિકારીઓ ઘણીવાર દલીલ કરે છે કે તેમની પાસે સ્ટાફની અછત (Staff Shortage) છે. એક પોલીસ સ્ટેશનમાં સેંકડો કેસ આવતા હોય, અને લોકઅપની દેખરેખ માટે મર્યાદિત સ્ટાફ હોય, ત્યારે 24×7 એક-એક સેકન્ડની નજર રાખવી મુશ્કેલ બને છે. પરંતુ માનવ અધિકારના દ્રષ્ટિકોણથી સ્ટાફની અછત એ કોઈ બહાનું બની શકતું નથી. રાજ્ય સરકારે પોલીસ ભરતી અને સંસાધનો વધારવા પર ભાર મૂકવો જોઈએ.
વળી, આત્મહત્યા માટે વપરાયેલ મટિરિયલ (દા.ત. ધાબળો) વિશે પણ ચર્ચા જરૂરી છે. શિયાળાની ઋતુ હોય કે એસી લોકઅપ, કેદીને ઓઢવા માટે કંઈક આપવું જરૂરી છે. પરંતુ ખાસ પ્રકારના ‘ટીયર-પ્રૂફ’ (જે ફાટી ન શકે) ધાબળા અને કપડાં હવે વિકસિત દેશોની જેલોમાં વપરાય છે. ગુજરાત પોલીસે પણ આવા આધુનિક સંસાધનો વસાવવા જોઈએ જેથી કેદીઓ તેનો દુરુપયોગ કરીને ફાંસો ન બનાવી શકે.
સામાજિક મનોવિજ્ઞાન અને ગુનાખોરી
આ કેસમાં આરોપીની પૃષ્ઠભૂમિ તપાસવી પણ રસપ્રદ રહેશે. જે વ્યક્તિ યુપી જઈને છુપાઈ શકે છે, તે ચોક્કસપણે શાतिर મગજ ધરાવતો હશે. આવા અપરાધીઓનું મનોબળ સામાન્ય રીતે મજબૂત હોય છે. તો પછી આત્મહત્યા જેવું કાયરતાપૂર્ણ પગલું કેમ? શક્ય છે કે તેને લાગ્યું હોય કે તેના પરિવારને હવે સમાજમાં બદનામીનો સામનો કરવો પડશે. અથવા હત્યા પાછળનું સત્ય એટલું ભયાનક હશે કે તે જાહેર થવાના ડરથી તેણે જીવન ટૂંકાવ્યું. ક્યારેક ‘ગેંગ કલ્ચર’ માં એવું પણ બને છે કે આરોપીને બહારથી ધમકી મળે છે કે જો તે મોઢું ખોલશે તો તેના પરિવારને મારી નાખવામાં આવશે. આવા દબાણમાં (Pressure tactics) આવીને પણ કેદીઓ આત્મહત્યા કરતા હોય છે. પોલીસે આ દિશામાં (Abetment to suicide – આત્મહત્યા માટે દુષ્પ્રેરણા) પણ તપાસ કરવી જોઈએ કે શું કોઈએ તેને આત્મહત્યા કરવા મજબૂર કર્યો હતો?
વડોદરામાં પોલીસ કસ્ટડીમાં ચકચાર મચાવતી આ ઘટના ભવિષ્યના પોલીસ સુધારણા (Police Reforms) માટે એક કેસ સ્ટડી બનવી જોઈએ. માત્ર તપાસ રિપોર્ટ ફાઈલ કરીને સંતોષ માનવાને બદલે, સિસ્ટમમાં ધરમૂળથી ફેરફાર કરવાની તક તરીકે આને જોવી જોઈએ. આખરે, ન્યાય વ્યવસ્થાનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર ગુનેગારને સજા આપવાનો નથી, પરંતુ માનવ ગરિમાનું રક્ષણ કરવાનો પણ છે, પછી ભલે તે વ્યક્તિ આરોપી કેમ ન હોય.