અમેરિકા અને ઇઝરાયેલના જોઈન્ટ ઓપરેશન ‘એપિક ફ્યુરી’ (Operation Epic Fury) માં ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર અયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈની હત્યા બાદ મધ્ય પૂર્વ (Middle East) ની પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે કાબૂ બહાર જતી રહી છે. ઈરાને બદલાની આગમાં ભભૂકી ઉઠીને ‘ઓપરેશન ટ્રુ પ્રોમિસ 2’ (Operation True Promise 2) ની શરૂઆત કરી દીધી છે. પરંતુ આ બદલાની કાર્યવાહીમાં એક એવી રણનીતિ સામે આવી છે જેણે સામાન્ય લોકો અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોને ચોંકાવી દીધા છે.
જ્યારે દુશ્મન અમેરિકા છે, તો પછી મિસાઈલોનો વરસાદ પડોશી મુસ્લિમ દેશો પર કેમ થઈ રહ્યો છે? અત્યારે વૈશ્વિક સ્તરે અને મીડિયામાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ જ ગુંજી રહ્યો છે કે, અમેરિકા નહીં, દુબઈ નિશાને કેમ ઈરાન? 9 મુસ્લિમ દેશો પર મિસાઈલનું કારણ શું છે?
1. અમેરિકા પર સીધો હુમલો કેમ નહીં? (ધ જિયોગ્રાફિકલ રિયાલિટી)
ઘણા લોકોના મનમાં સવાલ ઉઠે છે કે જો અમેરિકાએ ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતાની હત્યા કરી છે, તો ઈરાન વોશિંગ્ટન અથવા ન્યૂયોર્ક પર મિસાઈલો કેમ નથી દાગતું? આની પાછળ ત્રણ અત્યંત નક્કર અને વાસ્તવિક કારણો છે:
- ભૌગોલિક અંતર (Geographical Distance): ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનું અંતર 10,000 કિલોમીટરથી વધુ છે. ઈરાન પાસે એવી ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ બેલિસ્ટિક મિસાઇલો (ICBMs) ની ભારે અછત છે જે અમેરિકાના મેઇનલેન્ડ (Mainland) સુધી સચોટ રીતે પહોંચી શકે.
- અમેરિકાની અભેદ્ય એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ: અમેરિકાની સરહદો થાડ (THAAD), પેટ્રિઓટ (Patriot) અને એજિસ (Aegis) કોમ્બેટ સિસ્ટમથી સુરક્ષિત છે. જો ઈરાન કોઈ મિસાઈલ છોડે પણ ખરું, તો તે રસ્તામાં જ આસમાનમાં નષ્ટ થઈ જશે.
- ન્યુક્લિયર કાઉન્ટર-એટેકનો ડર: જો ઈરાનની એક પણ મિસાઈલ અમેરિકન ધરતી પર પડે, તો તેને અમેરિકા પર સીધું ‘યુદ્ધનું એલાન’ (Declaration of War) માનવામાં આવશે. આવી સ્થિતિમાં અમેરિકા ઈરાન પર ન્યુક્લિયર હુમલો (Nuclear Strike) કરતા પણ અચકાશે નહીં, જે ઈરાનના નકશાને કાયમ માટે ભૂંસી નાખશે.
આ જ કારણ છે કે ઈરાનની રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC) એ સ્માર્ટ ગેમ રમતા અમેરિકાને તેના ઘરને બદલે મધ્ય પૂર્વમાં આવેલા તેના ‘બેઝ કેમ્પ્સ’ અને તેના સાથી દેશો પર નિશાન બનાવવાની રણનીતિ અપનાવી છે.
2. દુબઈ કેમ છે ઈરાનના રડાર પર? (Why Dubai is the Prime Target)
જ્યારે આપણે કહીએ છીએ કે અમેરિકા નહીં, દુબઈ નિશાને કેમ ઈરાન? 9 મુસ્લિમ દેશો પર મિસાઈલનું કારણ, ત્યારે દુબઈનું નામ સૌથી મોખરે આવે છે. સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) નું આ સૌથી ચમકતું શહેર અત્યારે ભયના ઓથાર હેઠળ છે. દુબઈને નિશાન બનાવવા પાછળ ઈરાનના કેટલાક ચોક્કસ હેતુઓ છે:
A. અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ (Abraham Accords) ની સજા
વર્ષ 2020 માં UAE એ અમેરિકાની મધ્યસ્થીથી ઇઝરાયેલ સાથે રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત કર્યા હતા, જેને ‘અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ’ કહેવાય છે. ઈરાન હંમેશાથી આ સમજૂતીને ઇસ્લામિક જગત સાથે ‘ગદ્દારી’ માનતું આવ્યું છે. ઈરાનની નજરમાં દુબઈ હવે ઇઝરાયેલ અને અમેરિકાનું સૌથી મોટું આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સાથી છે.
B. આર્થિક નસ દબાવવાનો પ્રયાસ
દુબઈ મધ્ય પૂર્વનું સૌથી મોટું ફાઇનાન્સિયલ, ટુરિઝમ અને એવિએશન હબ છે.
- જો દુબઈ પર એક પણ ડ્રોન કે મિસાઈલ પડે, તો ત્યાંનું રિયલ એસ્ટેટ માર્કેટ અને શેરબજાર કડડભૂસ થઈ જશે.
- વિદેશી રોકાણકારો રાતોરાત પોતાનો જંગી રૂપિયો પાછો ખેંચી લેશે. ઈરાન જાણે છે કે તે સૈન્ય તાકાતમાં અમેરિકાને હરાવી શકે તેમ નથી, પરંતુ તે અમેરિકાના સાથી દેશોની ઇકોનોમીને તબાહ કરીને તેમને ઘૂંટણિયે લાવી શકે છે.
C. ભૌગોલિક નિકટતા (Proximity)
દુબઈ અને ઈરાન વચ્ચે માત્ર પર્શિયન ગલ્ફ (Persian Gulf) નામનો સાંકડો સમુદ્ર છે. ઈરાનના બંદર અબ્બાસ (Bandar Abbas) થી દુબઈનું અંતર માત્ર 150 કિલોમીટર છે. ઈરાનના સસ્તા કમિકાઝે ડ્રોન્સ (Kamikaze Drones – શહીદ 136) અને શોર્ટ-રેન્જ મિસાઇલો ગણતરીની મિનિટોમાં દુબઈની ગગનચુંબી ઇમારતો સુધી પહોંચી શકે છે.
3. કયા છે એ 9 મુસ્લિમ દેશો અને શા માટે? (The 9 Targets of Iran)
ઈરાનના નિશાને માત્ર દુબઈ (UAE) જ નથી. મધ્ય પૂર્વના કુલ 9 દેશો અત્યારે હાઈ-એલર્ટ પર છે. આ 9 દેશો મુસ્લિમ દેશો હોવા છતાં ઈરાનના હિટ-લિસ્ટમાં છે, કારણ કે આ દેશોમાં અમેરિકન સૈન્ય મથકો (US Military Bases) આવેલા છે, જ્યાંથી અમેરિકન ફાઈટર જેટ્સ ઓપરેટ કરે છે અને ઈરાન પર હુમલો કરે છે.
અહીં છે તે 9 દેશોની યાદી અને તેમની પર હુમલાનું કારણ:
- કતાર (Qatar): કતારમાં અમેરિકાનું સૌથી મોટું મિલિટરી બેઝ ‘અલ ઉદેઇદ એર બેઝ’ (Al Udeid Air Base) આવેલું છે. આ બેઝ US CENTCOM (સેન્ટ્રલ કમાન્ડ) નું મુખ્ય મથક છે. ઈરાન માને છે કે ખામેનેઈ પર હુમલાનું કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ અહીંથી જ સંચાલિત થયું હતું.
- બહેરીન (Bahrain): બહેરીનમાં અમેરિકન નૌકાદળનો ‘ફિફ્થ ફ્લીટ’ (US Navy 5th Fleet) તૈનાત છે. પર્શિયન ગલ્ફમાં ફરતા તમામ અમેરિકન યુદ્ધ જહાજો અને એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સનું સંચાલન અહીંથી થાય છે.
- કુવૈત (Kuwait): કુવૈતમાં ‘કેમ્પ આરીફજાન’ (Camp Arifjan) આવેલું છે, જ્યાં હજારો અમેરિકન સૈનિકો અને લોજિસ્ટિક સપ્લાય રહેલો છે.
- સાઉદી અરેબિયા (Saudi Arabia): સાઉદી અરેબિયા ઈરાનનો જૂનો કટ્ટર દુશ્મન (સુન્ની વિરુદ્ધ શિયા) છે. સાઉદીના ‘પ્રિન્સ સુલતાન એર બેઝ’ પર અમેરિકન ફાઈટર જેટ્સ તૈનાત છે.
- સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE / દુબઈ-અબુ ધાબી): અબુ ધાબી નજીક ‘અલ ધફરા એર બેઝ’ (Al Dhafra Air Base) પર અમેરિકન સૈનિકો છે, અને દુબઈનું જબેલ અલી બંદર અમેરિકન જહાજો માટે મુખ્ય સ્ટોપેજ છે.
- જોર્ડન (Jordan): ઇઝરાયેલની સીમાને અડીને આવેલા જોર્ડને ભૂતકાળમાં ઈરાનની મિસાઇલોને ઇઝરાયેલ પહોંચતા પહેલા હવામાં તોડી પાડી હતી. અહીં અમેરિકાનું ‘ટાવર 22’ (Tower 22) બેઝ પણ છે, જેને નિશાન બનાવવામાં આવી રહ્યું છે.
- ઇરાક (Iraq): ઇરાકમાં ‘અલ અસદ એરબેઝ’ (Al Asad Airbase) પર પહેલા પણ ઈરાન હુમલો કરી ચૂક્યું છે. અહીં અમેરિકન સૈનિકો ઈરાનની બોર્ડરથી સાવ નજીક છે.
- સીરિયા (Syria): સીરિયામાં અમેરિકાનું ‘અલ તન્ફ ગેરીસન’ (Al Tanf Garrison) છે. અહીં પણ ઈરાન સમર્થિત મિલિશિયા અને અમેરિકન ફોર્સ વચ્ચે સીધી અથડામણ થઈ રહી છે.
- ઓમાન (Oman): ઓમાન ભલે તટસ્થ (Neutral) દેશ ગણાય છે, પરંતુ હોર્મુઝની સામુદ્રધુની પર તેનું ભૌગોલિક લોકેશન તેને ઈરાન માટે અત્યંત સેન્સિટિવ બનાવે છે. અમેરિકન એરફોર્સ ઓમાનની એરસ્પેસનો ઉપયોગ કરે છે.
આ લિસ્ટ જોયા પછી સ્પષ્ટ થાય છે કે અમેરિકા નહીં, દુબઈ નિશાને કેમ ઈરાન? 9 મુસ્લિમ દેશો પર મિસાઈલનું કારણ એ છે કે આ દેશોએ અમેરિકન સૈન્યને પોતાની જમીન ભાડે આપી છે, જેને ઈરાન પોતાના અસ્તિત્વ માટે સૌથી મોટો ખતરો માને છે.
4. ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ બ્લોકેડ: વૈશ્વિક અર્થતંત્રને બાનમાં લેવાનો પ્લાન
ઈરાનનું બીજું સૌથી ખતરનાક હથિયાર કોઈ મિસાઈલ નથી, પરંતુ એક ભૌગોલિક જળમાર્ગ છે— સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ (Strait of Hormuz).
- આ એક અત્યંત સાંકડી સામુદ્રધુની છે જે પર્શિયન ગલ્ફને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. દુનિયાનું 20% ક્રૂડ ઓઇલ (Crude Oil) અને 15% લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ (LNG) ના જહાજો આ જ રસ્તેથી પસાર થાય છે.
- સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત અને કતારનું તમામ તેલ આ જ રસ્તેથી એશિયા (ભારત, ચીન) અને યુરોપ જાય છે.
- ઈરાને ખુલ્લી ધમકી આપી છે કે જો અમેરિકા આ 9 આરબ દેશોના બેઝ પરથી ઈરાન પર હુમલો કરશે, તો ઈરાની નેવી (IRGC Navy) હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં માઇન્સ (સમુદ્રી બોમ્બ) બિછાવી દેશે અને આ રસ્તો કાયમ માટે બંધ કરી દેશે.
જો આમ થશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પેટ્રોલના ભાવ 150 થી 200 ડોલર પ્રતિ બેરલને પાર કરી જશે, જે વૈશ્વિક અર્થતંત્રને ઘૂંટણિયે લાવી દેશે. આ જ કારણથી આ 9 મુસ્લિમ દેશો અત્યારે ગભરાટમાં છે, કારણ કે તેમની સંપૂર્ણ આર્થિક આવક તેલની નિકાસ પર નિર્ભર છે.
5. એસિમેટ્રિક વોરફેર (Asymmetric Warfare) અને પ્રોક્સી નેટવર્કનું પતન
ઈરાન અત્યાર સુધી ‘પ્રોક્સી વોર’ (છદ્મ યુદ્ધ) લડતું આવ્યું હતું. તે સીધો હુમલો કરવાને બદલે લેબનોનમાં હિઝબુલ્લાહ, યમનમાં હૂતી અને ગાઝામાં હમાસ મારફતે ઇઝરાયેલ અને અમેરિકાને નિશાન બનાવતું હતું.
પરંતુ, અમેરિકાના તાજેતરના હુમલામાં સુપ્રીમ લીડર ખામેનેઈ અને 48 ટોચના કમાન્ડરોના મોત બાદ આખું ‘એક્સિસ ઓફ રેઝિસ્ટન્સ’ (Axis of Resistance) નેતૃત્વવિહીન બની ગયું છે. પ્રોક્સી નેટવર્ક તૂટી જવાથી ઈરાનની બાકી બચેલી મિલિટરીને હવે સીધા મેદાનમાં ઉતરવાની ફરજ પડી છે.
પરંપરાગત સૈન્ય યુદ્ધમાં (Conventional War) અમેરિકન એરફોર્સ સામે ટકી રહેવું અશક્ય હોવાથી, ઈરાને ‘એસિમેટ્રિક વોરફેર’ એટલે કે આસપાસના પડોશીઓ (દુબઈ, દોહા, રિયાધ) માં ગભરાટ ફેલાવીને અમેરિકા પર દબાણ લાવવાની કૂટનીતિ અપનાવી છે.
6. ભારત પર આ મહાસંકટની કેવી અસર પડશે?
આ 9 દેશો પર ઈરાનના નિશાનથી ભારતની ચિંતાઓમાં ભારે વધારો થયો છે. નવી દિલ્હીમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં મળેલી CCS (કેબિનેટ કમિટી ઓન સિક્યોરિટી) ની બેઠકમાં આ જ મુદ્દો કેન્દ્રસ્થાને હતો.
- ભારતીય ડાયસ્પોરાનો જીવ જોખમમાં: આ 9 દેશો (ખાસ કરીને UAE, સાઉદી અને કતાર) માં લગભગ 90 લાખથી 1 કરોડ ભારતીયો વસવાટ કરે છે. દુબઈ પર એક પણ હુમલો આ તમામ ભારતીયોના જીવ જોખમમાં મૂકી શકે છે. ફ્લાઇટ્સ પહેલેથી જ રદ થઈ રહી છે, જેના કારણે લાખો લોકો દુબઈ એરપોર્ટ પર અટવાયા છે.
- ઊર્જા સુરક્ષા (Energy Security): ભારત તેની જરૂરિયાતનું 85% તેલ આયાત કરે છે, જેમાંથી મોટો ભાગ ઇરાક, સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈથી આવે છે. જો હોર્મુઝનો રસ્તો બંધ થશે તો ભારતમાં પેટ્રોલ પંપો પર લાઈનો લાગી શકે છે અને મોંઘવારી ચરમસીમાએ પહોંચી જશે.
- રેમિટન્સ (Remittance) નો ફટકો: ગલ્ફ દેશોમાં કામ કરતા ભારતીયો દર વર્ષે અબજો ડોલર ભારતમાં પોતાના પરિવારને મોકલે છે. જો ત્યાં યુદ્ધ ફાટી નીકળે અને નોકરીઓ જાય, તો ભારતની ઇકોનોમી (ખાસ કરીને કેરળ અને પંજાબ જેવા રાજ્યો) ને મોટો આંચકો લાગશે.
એક ખોટો નિર્ણય અને ત્રીજું વિશ્વયુદ્ધ
જ્યારે આપણે આખો ઘટનાક્રમ સમજીએ છીએ, ત્યારે સ્પષ્ટ થાય છે કે અમેરિકા નહીં, દુબઈ નિશાને કેમ ઈરાન? 9 મુસ્લિમ દેશો પર મિસાઈલનું કારણ કોઈ આંધળો ગુસ્સો નથી, પરંતુ એક બહુ જ સુઆયોજિત વ્યૂહરચના છે.
ઈરાન જાણે છે કે અમેરિકાને સીધો ફટકો મારવો અશક્ય છે, પરંતુ અમેરિકાના મિત્રો (જેમ કે દુબઈ) ની આર્થિક કરોડરજ્જુ તોડીને તે અમેરિકાને વાટાઘાટોના ટેબલ પર આવવા મજબૂર કરી શકે છે. જોકે, આ રણનીતિ બેધારી તલવાર જેવી છે. જો ઈરાનની મિસાઈલથી આ 9 દેશોમાંથી કોઈ પણ દેશમાં મોટું નુકસાન થશે, તો સુન્ની આરબ દેશો (સાઉદી, યુએઈ) અને અમેરિકા મળીને ઈરાન પર પૂર્ણ કક્ષાનું યુદ્ધ (All-out War) જાહેર કરી દેશે.
આજની તારીખે મધ્ય પૂર્વ બારૂદના ઢગલા પર બેઠું છે, અને એક નાની ચિનગારી પણ ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધ (World War 3) ની સત્તાવાર શરૂઆત કરાવી શકે છે.
મગન લુહાર CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. પત્રકારત્વ ઉપરાંત તેઓ એક જાણીતા અભિનેતા (Actor) પણ છે. કલા અને મીડિયા ક્ષેત્રે બહોળો અનુભવ ધરાવતા મગનભાઈએ સામાજિક જવાબદારીની ભાવના સાથે આ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની સ્થાપના કરી છે. તેઓ ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિકાસ અને સામાજિક મુદ્દાઓને પોતાની આગવી શૈલીમાં વાચા આપવા માટે જાણીતા છે.