ગાંધીનગર/જીનીવા, 3 માર્ચ 2026: આપણો ગ્રહ પૃથ્વી માત્ર મનુષ્યોનો જ નથી, પરંતુ તે અબજો વન્યજીવો અને વનસ્પતિઓનું પણ ઘર છે. આ અદભુત જૈવવિવિધતા (Biodiversity) જ પૃથ્વી પર જીવનનું સંતુલન જાળવી રાખે છે. પ્રકૃતિના આ મૂલ્યવાન ખજાના પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવા અને તેના સંરક્ષણ માટે દર વર્ષે 3 માર્ચના રોજ સમગ્ર વિશ્વમાં ‘વિશ્વ વન્યજીવ દિવસ’ (World Wildlife Day) મનાવવામાં આવે છે.
1. 3 માર્ચનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ: શા માટે આ જ દિવસ?
જ્યારે આપણે વિશ્વ વન્યજીવ દિવસ: 3 માર્ચે ઉજવણી, ગીરમાં ખાસ કાર્યક્રમો, CITESનું વર્ચ્યુઅલ સેલિબ્રેશન ની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે એ જાણવું જરૂરી છે કે 3 માર્ચનો દિવસ જ શા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યો.
- CITES નો જન્મ: 3 માર્ચ 1973 ના રોજ, વન્યજીવો અને વનસ્પતિઓની લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પરના કન્વેન્શન (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora – CITES) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ એક આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર છે જે ખાતરી કરે છે કે જંગલી પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓનો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર તેમના અસ્તિત્વ માટે ખતરો ન બને.
- UNGA નો ઠરાવ: 20 ડિસેમ્બર 2013 ના રોજ, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા (UNGA) ના 68મા સત્રમાં, થાઈલેન્ડ દ્વારા પ્રસ્તાવિત એક ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો, જેમાં 3 માર્ચને વિશ્વ વન્યજીવ દિવસ (WWD) તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો. ત્યારથી, CITES સચિવાલય આ દિવસની ઉજવણી માટે વૈશ્વિક સ્તરે નોડલ એજન્સી તરીકે કામ કરે છે.
2. વર્ષ 2026 ની ગ્લોબલ થીમ: ટેકનોલોજી અને સંરક્ષણનો સમન્વય
દર વર્ષે વિશ્વ વન્યજીવ દિવસની ઉજવણી એક ચોક્કસ થીમ (Theme) પર આધારિત હોય છે.
વર્ષ 2026 માટે, સંરક્ષણના ક્ષેત્રમાં આવી રહેલી ડિજિટલ ક્રાંતિને ધ્યાનમાં રાખીને, ટેકનોલોજી અને ડેટા સાયન્સના ઉપયોગ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. જંગલોમાં કેમેરા ટ્રેપ્સ (Camera Traps), ડ્રોન (Drones), આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), અને સેટેલાઇટ ટ્રેકિંગ (Satellite Tracking) ના ઉપયોગથી વન્યજીવોનું મોનિટરિંગ અત્યંત સચોટ બન્યું છે. આ થીમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય યુવાનોને ડિજિટલ ઇનોવેશન દ્વારા પ્રકૃતિ સંરક્ષણ સાથે જોડવાનો છે.
3. ગુજરાતનું ગૌરવ: ગીરમાં ખાસ કાર્યક્રમોની ભવ્ય ઉજવણી
ગુજરાતનું ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Gir National Park) સમગ્ર એશિયામાં એશિયાટિક સિંહો (Asiatic Lions) નું એકમાત્ર નિવાસસ્થાન છે. જ્યારે દેશભરમાં વન્યજીવ દિવસની ઉજવણી થતી હોય, ત્યારે ગીરનું નામ સૌથી મોખરે આવે તે સ્વાભાવિક છે.
આજે વિશ્વ વન્યજીવ દિવસ: 3 માર્ચે ઉજવણી, ગીરમાં ખાસ કાર્યક્રમો, CITESનું વર્ચ્યુઅલ સેલિબ્રેશન અંતર્ગત ગુજરાત વન વિભાગ દ્વારા સાસણ ગીર (Sasan Gir) ખાતે અનેક પ્રશંસનીય અને જાગૃતિસભર કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
ગીરમાં યોજાઈ રહેલા મુખ્ય કાર્યક્રમો:
- પ્રકૃતિ શિક્ષણ શિબિરો (Nature Education Camps): ગીરની આસપાસના ગામડાઓ અને શાળાઓના 5,000 થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ માટે વિશેષ પ્રકૃતિ શિબિરોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. આ શિબિરોમાં બાળકોને જંગલ ભ્રમણ કરાવવામાં આવે છે અને સિંહોની ઇકોલોજીકલ (Ecological) ભૂમિકા વિશે સમજાવવામાં આવે છે.
- માલધારીઓનું સન્માન: ગીરના જંગલમાં વસતો માલધારી સમાજ સિંહોના સંરક્ષણનો સૌથી મોટો હિસ્સો છે. સિંહો અને માલધારીઓ વચ્ચેનું સહઅસ્તિત્વ (Co-existence) દુનિયાભરના વાઇલ્ડલાઇફ એક્સપર્ટ્સ માટે અભ્યાસનો વિષય છે. વન વિભાગ દ્વારા આજે એવા માલધારીઓ અને વન્યપ્રાણી મિત્રો (Wildlife Friends) નું સન્માન કરવામાં આવી રહ્યું છે, જેમણે રેસ્ક્યૂ ઓપરેશનમાં મદદ કરી હોય.
- ટ્રેકર્સ અને ફોરેસ્ટ ગાર્ડ્સની કામગીરીનું પ્રદર્શન: ગીરના જંગલમાં સિંહોનું પગેરું દાબતા ‘લાયન ટ્રેકર્સ’ (Lion Trackers) ની કામગીરી અદભુત હોય છે. પ્રવાસીઓ માટે સાસણ ખાતે એક વિશેષ પ્રદર્શન ગોઠવાયું છે, જેમાં ટ્રેકર્સ અને મહિલા ગાર્ડ્સ (ગીરની સિંહણો) કેવી રીતે જીવના જોખમે ડ્યુટી કરે છે તેનું નિદર્શન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
- પ્લાસ્ટિક મુક્ત ગીર ઝુંબેશ: ગીર અભયારણ્ય વિસ્તારમાં પ્રવાસીઓ દ્વારા ફેંકવામાં આવતો પ્લાસ્ટિકનો કચરો વન્યજીવો માટે જીવલેણ સાબિત થાય છે. આજે વન વિભાગ, સ્થાનિક એનજીઓ (NGOs) અને ઈકો-ટુરિઝમ કમિટી દ્વારા ગીર જંગલની બોર્ડર પર ‘મેગા ક્લીનેપ ડ્રાઈવ’ (Mega Cleanup Drive) શરૂ કરવામાં આવી છે.
4. વૈશ્વિક મંચ: CITES નું વર્ચ્યુઅલ સેલિબ્રેશન
જ્યારે આપણે વિશ્વ વન્યજીવ દિવસ: 3 માર્ચે ઉજવણી, ગીરમાં ખાસ કાર્યક્રમો, CITESનું વર્ચ્યુઅલ સેલિબ્રેશન ની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આયોજિત વર્ચ્યુઅલ ઇવેન્ટની વાત કરવી અત્યંત જરૂરી બની જાય છે.
કોવિડ-19 મહામારી પછી મોટાભાગની વૈશ્વિક સમિટ્સમાં વર્ચ્યુઅલ ભાગીદારીનો વ્યાપ વધ્યો છે. આજે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN), CITES સચિવાલય અને ઇન્ટરનેશનલ ફંડ ફોર એનિમલ વેલફેર (IFAW) ના સંયુક્ત ઉપક્રમે એક ભવ્ય ગ્લોબલ વર્ચ્યુઅલ ઇવેન્ટ (Global Virtual Event) નું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
વર્ચ્યુઅલ સેલિબ્રેશનના મુખ્ય આકર્ષણો:
- વૈશ્વિક નેતાઓનું સંબોધન: જીનીવા (Geneva) થી લાઇવ સ્ટ્રીમ થઈ રહેલા આ કાર્યક્રમમાં UN સેક્રેટરી-જનરલ, CITES ના સેક્રેટરી-જનરલ અને દુનિયાભરના ટોચના વાઇલ્ડલાઇફ કન્ઝર્વેશનિસ્ટ્સ પોતાના વિચારો રજૂ કરી રહ્યા છે.
- ડિજિટલ આર્ટ એક્ઝિબિશન: વન્યજીવોની સુંદરતા અને તેમની સામેના સંકટને દર્શાવતું એક ઓનલાઈન આર્ટ એક્ઝિબિશન ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું છે. આમાં વિશ્વભરના આર્ટિસ્ટ્સ દ્વારા બનાવાયેલા વન્યજીવોના ચિત્રો અને 3D ગ્રાફિક્સ પ્રદર્શિત થઈ રહ્યા છે.
- ગ્લોબલ યુથ પેનલ: ભવિષ્યની પેઢીને જોડવા માટે, વિશ્વના જુદા જુદા દેશોના યુવા વાઇલ્ડલાઇફ એમ્બેસેડર્સની એક વર્ચ્યુઅલ પેનલ ચર્ચા યોજાઈ રહી છે. તેઓ સાયબર-ક્રાઈમ (Wildlife Cybercrime) અને ગેરકાયદેસર ઓનલાઈન વેપારને ડામવા માટેના ઉપાયો પર ચર્ચા કરી રહ્યા છે.
5. વન્યજીવો સામેના વર્તમાન અને ગંભીર પડકારો (Major Threats)
આજે ઉજવણીનો દિવસ હોવા છતાં, આપણે એ કઠોર વાસ્તવિકતાને ભૂલવી ન જોઈએ કે દુનિયામાં દરરોજ અનેક પ્રજાતિઓ લુપ્ત થવાના આરે પહોંચી રહી છે.
- વસવાટનો નાશ (Habitat Loss): જંગલોની કાપણી, શહેરીકરણ, હાઈવે પ્રોજેક્ટ્સ અને ઔદ્યોગિકરણને કારણે વન્યજીવોના કુદરતી નિવાસસ્થાનો છીનવાઈ રહ્યા છે. જેના પરિણામે માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ (Human-Wildlife Conflict) ના બનાવોમાં ચિંતાજનક વધારો થયો છે (દા.ત. દીપડાઓનું રહેણાંક વિસ્તારોમાં ઘૂસી આવવું).
- શિકાર અને ગેરકાયદેસર વેપાર (Poaching & Illegal Trade): આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં હાથીદાંત, ગેંડાના શિંગડા, વાઘનું ચામડું અને પેંગોલિન (Pangolin) ના ભીંગડાની ભારે માંગ છે. આ કરોડો ડોલરનો ગેરકાયદેસર કાળો બજાર વન્યજીવોના અસ્તિત્વ માટે સૌથી મોટો ખતરો છે.
- આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change): ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે જંગલોમાં લાગતી આગ (Forest Fires), દુષ્કાળ અને સમુદ્રના તાપમાનમાં વધારો થવાથી પોલર બેર (Polar Bear), કોરલ રીફ્સ (Coral Reefs) અને અનેક પક્ષીઓની પ્રજાતિઓ લુપ્ત થવાની અણી પર છે.
- પ્લાસ્ટિક અને દરિયાઈ પ્રદૂષણ: નદીઓ અને સમુદ્રોમાં ઠલવાતો લાખો ટન પ્લાસ્ટિક કચરો દરિયાઈ કાચબા, માછલીઓ અને દરિયાઈ પક્ષીઓ માટે જીવલેણ સાબિત થઈ રહ્યો છે.
6. ગુજરાત અને ભારત સરકારના ઐતિહાસિક સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સ
ભારત એક એવો દેશ છે જ્યાં પ્રકૃતિ અને પ્રાણીઓને દેવતા માનીને તેમની પૂજા થાય છે. વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે ભારત સરકારે ‘વાઇલ્ડલાઇફ પ્રોટેક્શન એક્ટ, 1972’ (Wildlife Protection Act) હેઠળ કડક કાયદાઓ બનાવ્યા છે.
- પ્રોજેક્ટ લાયન (Project Lion): એશિયાટિક સિંહોના સંરક્ષણ અને સંવર્ધન માટે કેન્દ્ર સરકારે પ્રોજેક્ટ લાયનની જાહેરાત કરી છે. આ અંતર્ગત ગીર ઉપરાંત બરડા ડુંગર (Barda Wildlife Sanctuary) ને સિંહોના બીજા ઘર તરીકે વિકસાવવાની કવાયત ચાલી રહી છે, જેથી કોઈ મહામારી કે કુદરતી આપત્તિ વખતે સિંહોની પ્રજાતિ સુરક્ષિત રહે.
- પ્રોજેક્ટ ટાઇગર અને પ્રોજેક્ટ એલિફન્ટ: આ પ્રોજેક્ટ્સની સફળતા આખી દુનિયા સામે એક મોડેલ છે. આજે દુનિયાના 75% થી વધુ જંગલી વાઘ માત્ર ભારતમાં જ જોવા મળે છે.
- ચિત્તા પ્રોજેક્ટ (Project Cheetah): 70 વર્ષ પહેલા ભારતમાં લુપ્ત થઈ ગયેલા ચિત્તાઓને નામિબિયા અને દક્ષિણ આફ્રિકાથી લાવીને મધ્યપ્રદેશના કુનો નેશનલ પાર્ક (Kuno National Park) માં વસાવવાનો ઐતિહાસિક પ્રોજેક્ટ પણ ભારતની સંરક્ષણ નીતિનો એક મહત્વનો હિસ્સો છે.
7. ટેકનોલોજી: સંરક્ષણ માટેનું નવું હથિયાર (Tech in Conservation)
આ વર્ષની થીમ ટેકનોલોજી પર આધારિત છે, ત્યારે તે સમજવું અગત્યનું છે કે ડિજિટલ ઇનોવેશન કેવી રીતે વન્યજીવોનો જીવ બચાવી રહ્યું છે.
- ઈ-સરવેલન્સ (E-Surveillance): ગીર સહિત દેશના મોટા નેશનલ પાર્ક્સમાં હવે 24 કલાક ઈ-સરવેલન્સ સિસ્ટમ લાગુ કરવામાં આવી છે. સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં હાઈ-ડેફિનેશન પીટીઝેડ (PTZ) કેમેરા લગાવાયા છે જે કંટ્રોલ રૂમ સાથે જોડાયેલા હોય છે.
- રેડિયો કોલરિંગ (Radio Collaring): સિંહો અને દીપડાઓના વર્તન અને તેમની મૂવમેન્ટ (Movement) નો અભ્યાસ કરવા માટે તેમના ગળામાં સેટેલાઇટ-લિંક્ડ રેડિયો કોલર પહેરાવવામાં આવે છે. જો કોઈ પ્રાણી બીમાર પડે કે જંગલની બહાર રહેણાંક વિસ્તારમાં પહોંચી જાય, તો તરત જ રેસ્ક્યૂ ટીમને તેનું લાઈવ લોકેશન મળી જાય છે.
- એઆઈ અને સાયબર મોનિટરિંગ: ઇન્ટરનેટ અને ડાર્ક વેબ (Dark Web) પર વન્યપ્રાણીઓના અંગોનો ગેરકાયદેસર વેપાર પકડવા માટે વાઇલ્ડલાઇફ ક્રાઈમ કંટ્રોલ બ્યુરો (WCCB) આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ડેટા માઇનિંગ ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
8. ગુજરાતના અન્ય અભયારણ્યોમાં ઉજવણીની ઝલક
માત્ર ગીર જ નહીં, પરંતુ ગુજરાતના અન્ય પવિત્ર અને સમૃદ્ધ જંગલોમાં પણ આજે વિશ્વ વન્યજીવ દિવસ નિમિત્તે વિવિધ કાર્યક્રમો યોજાઈ રહ્યા છે.
- વેળાવદર કાળિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Velavadar Blackbuck National Park): ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલા આ પાર્કમાં કાળિયાર (Blackbuck) હરણના સંરક્ષણ માટે જાગૃતિ રેલીઓ અને ફોટોગ્રાફી સ્પર્ધાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.
- નળસરોવર પક્ષી અભયારણ્ય (Nalsarovar Bird Sanctuary): રામસર સાઇટ (Ramsar Site) તરીકે ઓળખાતા નળસરોવરમાં યાયાવર પક્ષીઓ (Migratory Birds) ની સુરક્ષા અંગે બોટમેન (નાવિકો) અને સ્થાનિક લોકો માટે વર્કશોપ યોજાયો છે.
- મરીન નેશનલ પાર્ક, જામનગર (Marine National Park): દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ જેમ કે કોરલ, ઓક્ટોપસ, અને ડુગોંગ (દરિયાઈ ગાય) ના સંરક્ષણ માટે જામનગરના દરિયાકાંઠે મેન્ગ્રોવ્સ (Mangroves) વાવેતરનો કાર્યક્રમ હાથ ધરવામાં આવ્યો છે.
આપણી ફરજ અને સંકલ્પ (Call to Action)
આજના આ વિસ્તૃત અને મેગા ગ્રાઉન્ડ રિપોર્ટનો સારાંશ એ જ છે કે વિશ્વ વન્યજીવ દિવસ: 3 માર્ચે ઉજવણી, ગીરમાં ખાસ કાર્યક્રમો, CITESનું વર્ચ્યુઅલ સેલિબ્રેશન એ માત્ર એક ઔપચારિકતા ન બની રહે.
વન્યજીવોનું સંરક્ષણ એ માત્ર સરકાર કે વન વિભાગની જ જવાબદારી નથી; તે પૃથ્વી પર શ્વાસ લેતા દરેક નાગરિકની નૈતિક ફરજ છે. જંગલો નષ્ટ થશે તો માનવ અસ્તિત્વ પણ લાંબો સમય ટકી શકશે નહીં. આપણે સંકલ્પ લેવો જોઈએ કે આપણે પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ ઘટાડીશું, પ્રકૃતિનું સન્માન કરીશું અને વન્યજીવોના ગેરકાયદેસર શિકાર કે વેપારને પ્રોત્સાહન આપતી કોઈપણ વસ્તુનો બહિષ્કાર કરીશું.
ભાવેશ CTC News ના ફાઉન્ડર અને ઓનર છે. તેઓ એક પ્રતિભાશાળી અભિનેતા (Actor) હોવાની સાથે ડિજિટલ મીડિયાના નિષ્ણાત પણ છે. અભિનય ક્ષેત્રે સક્રિય હોવા છતાં, પત્રકારત્વ દ્વારા લોકો સુધી સાચી અને સચોટ માહિતી પહોંચાડવી એ તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય છે. ટેકનોલોજી, કલા અને સમાચારના સમન્વય દ્વારા તેઓ CTC News ને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ રહ્યા છે