ભારતીય ન્યાય પ્રણાલી અને સામાજિક-કાનૂની માળખામાં સમાન નાગરિક સંહિતા અર્થાત્ યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (Uniform Civil Code – UCC) નો મુદ્દો હંમેશાથી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યો છે. તાજેતરમાં, ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને ઐતિહાસિક સુનાવણી દરમિયાન એક મોટું નિવેદન આપ્યું છે. દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ટિપ્પણી કરી છે કે દેશમાં યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ લાગુ કરવા અને આ વિષયને પેન્ડિંગમાંથી બહાર કાઢીને ગંભીરતાથી ધ્યાનમાં લેવાનો હવે સાચો સમય આવી ગયો છે.
જો કે, અદાલતે બંધારણીય મર્યાદાઓ અને સત્તાના વિભાજન (Separation of Powers) ના સિદ્ધાંતને ધ્યાનમાં રાખીને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ (શરિયા કાયદા) ની વિવાદિત ધારાઓને રદ કરવા જેવા અત્યંત સંવેદનશીલ મુદ્દા પર અંતિમ નિર્ણય લેવાનો કાનૂની અધિકાર દેશની સંસદ (Parliament) પાસે જ રહેલો છે.
1. સુપ્રીમ કોર્ટમાં શું થઈ રહી હતી સુનાવણી? (કેસની પૃષ્ઠભૂમિ)
આ સમગ્ર ચર્ચાનો ઉદ્ભવ સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલી એક મહત્વપૂર્ણ અરજી પરથી થયો હતો. આ અરજીમાં 1937ના મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ (શરિયા) એપ્લિકેશન એક્ટ ની કેટલીક કલમોને બંધારણીય પડકાર ફેંકવામાં આવ્યો હતો. અરજદારોની મુખ્ય દલીલ એ હતી કે શરિયા કાયદાની અમુક જોગવાઈઓ મુસ્લિમ મહિલાઓ પ્રત્યે સ્પષ્ટપણે ભેદભાવપૂર્ણ (Discriminatory) છે, ખાસ કરીને સંપત્તિના ઉત્તરાધિકાર (Inheritance) અને વારસાના અધિકારોના મામલે.
કોર્ટની બેન્ચ: આ સંવેદનશીલ મામલાની સુનાવણી સુપ્રીમ કોર્ટની એક મહત્વપૂર્ણ બેન્ચ કરી રહી છે, જેની અધ્યક્ષતા મુખ્ય જસ્ટિસ સૂર્યકાંત કરી રહ્યા છે. આ બેન્ચમાં તેમની સાથે જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ આર. મહાદેવન પણ સામેલ છે.
અરજદારની દલીલો: સુનાવણી દરમિયાન અરજદારો તરફથી હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે દલીલ કરી હતી કે બંધારણ કલમ 14 (સમાનતાનો અધિકાર) અને કલમ 15 (ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ કે લિંગના આધારે ભેદભાવનો નિષેધ) ની બાંયધરી આપે છે. જ્યારે શરિયા કાયદા હેઠળ સંપત્તિની વહેંચણી થાય છે, ત્યારે દીકરીને દીકરાની સરખામણીમાં માત્ર અડધો જ હિસ્સો મળે છે, જે સ્પષ્ટપણે લિંગ-આધારિત ભેદભાવ છે. Uniform Civil Code India તેમણે અદાલતને અપીલ કરી હતી કે કોર્ટ એવી કાનૂની જાહેરાત કરે કે મુસ્લિમ મહિલાઓને પણ પુરુષો સમાન જ ઉત્તરાધિકાર મળવો જોઈએ.
2. ન્યાયાધીશોની ટિપ્પણીઓ: ‘કાનૂની શૂન્યાવકાશ’ (Legal Vacuum) નો ભય
ન્યાયતંત્ર માત્ર ભાવનાઓના આધારે નહિ, પરંતુ કાયદાની વ્યાપક અસરોને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લેતું હોય છે. મુખ્ય જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી પીઠે અરજદારોની દલીલો સાથે સૈદ્ધાંતિક સહમતિ દર્શાવવા છતાં એક બહુ મોટો વ્યાવહારિક પ્રશ્ન ઊભો કર્યો હતો.
શરિયા કાયદો રદ થાય તો શું? અદાલતે ચિંતા વ્યક્ત કરી કે, ધારો કે સુપ્રીમ કોર્ટ શરિયા કાયદાની આ વિવાદિત અને ભેદભાવપૂર્ણ જોગવાઈઓને ગેરબંધારણીય ઠેરવીને રદ (Strike down) કરી દે છે, તો તેનું પરિણામ શું આવશે? કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો આ કાયદો રદ થશે, તો એક ‘કાનૂની શૂન્યાવકાશ’ (Legal Vacuum) પેદા થશે. કારણ કે હાલમાં ભારતમાં મુસ્લિમ સમુદાયના પર્સનલ લૉ (લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો) ને નિયંત્રિત કરવાવાળો કોઈ અન્ય વૈકલ્પિક કાયદો અમલમાં નથી.
મહિલાઓના હકોનું જોખમ: પીઠે અત્યંત માર્મિક ટિપ્પણી કરી કે સુધારા માટે ખોટી ઉતાવળ કરીને કોઈ આવું પગલું ભરવું યોગ્ય નથી, જેનાથી કાનૂની ગૂંચવણ ઊભી થાય અને મુસ્લિમ મહિલાઓને વર્તમાનમાં જે થોડા-ઘણા અધિકારો મળે છે, તેનાથી પણ તેઓ વંચિત રહી જાય. જ્યાં સુધી સંસદ કોઈ નવો અને વ્યાપક કાયદો ન બનાવે, ત્યાં સુધી અદાલત દ્વારા અચાનક કાયદો રદ કરવો વ્યવહારિક ઉકેલ નથી.
3. કાયદા ઘડવાની જવાબદારી સંસદની: સત્તાનું વિભાજન (Separation of Powers)
લોકશાહીના ત્રણ મુખ્ય સ્તંભો છે: ધારાસભા (Legislature – સંસદ), કારોબારી (Executive – સરકાર) અને ન્યાયતંત્ર (Judiciary – અદાલતો). ભારતીય બંધારણમાં આ ત્રણેય સ્તંભોના કાર્યો સ્પષ્ટ રીતે વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે.
સુનાવણી દરમિયાન ન્યાયમૂર્તિ જોયમાલ્યા બાગચીએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કરતા કહ્યું કે, “અરજીમાં મુસ્લિમ મહિલાઓ સાથેના ભેદભાવનો મુદ્દો ખરેખર ખૂબ જ મજબૂત છે. પરંતુ, આ બાબતે નિર્ણય લેવો અને નવો કાયદો બનાવવો એ સંસદ માટે વધુ યોગ્ય રહેશે.”
શા માટે સંસદ? બંધારણના ભાગ-4 માં રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો (Directive Principles of State Policy – DPSP) આપવામાં આવ્યા છે. તેમાંથી કલમ 44 (Article 44) સ્પષ્ટપણે કહે છે કે, “રાજ્ય ભારતના સમગ્ર પ્રદેશમાં નાગરિકો માટે સમાન નાગરિક સંહિતા (UCC) સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કરશે.” કોર્ટે ભાર મૂક્યો કે સામાજિક અને વ્યક્તિગત કાયદાઓમાં વ્યાપક સુધારા લાવવા માટે કાયદાકીય પ્રક્રિયા જ સૌથી યોગ્ય માર્ગ છે, અને ન્યાયતંત્ર સંસદને કાયદો ઘડવાનો આદેશ આપી શકે નહીં, માત્ર ભલામણ કરી શકે છે.
4. શરિયત એપ્લિકેશન એક્ટ, 1937 નો ઇતિહાસ અને જોગવાઈઓ (Legal Expertise)
આ સમગ્ર વિવાદના મૂળમાં રહેલા 1937 ના કાયદાને સમજવો અત્યંત જરૂરી છે. Uniform Civil Code India. અંગ્રેજ શાસન દરમિયાન, 1937 માં મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ (શરિયત) એપ્લિકેશન એક્ટ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.
આ કાયદાનો હેતુ શું હતો? ભારતમાં મુસ્લિમો અગાઉ સ્થાનિક રિવાજો અને પ્રથાઓ (Customary laws) નું પાલન કરતા હતા, જે હિન્દુ અને મુસ્લિમ બંનેમાં અલગ અલગ હતા. 1937 ના કાયદાએ એવું સુનિશ્ચિત કર્યું કે ભારતના તમામ મુસ્લિમોને પર્સનલ મામલાઓમાં એકસમાન શરિયા (ઇસ્લામિક) કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવે.
કયા મામલાઓ શરિયા હેઠળ આવે છે? આ કાયદા મુજબ, વસિયત વગરનું મૃત્યુ (Intestate succession), મહિલાઓની વિશેષ સંપત્તિ, લગ્ન (Marriage), લગ્ન વિચ્છેદ (છૂટાછેડા, તલાક, ખુલા), ભરણપોષણ (Maintenance), મહેર (Dower), વાલીપણું (Guardianship), ભેટ (Gifts), અને ટ્રસ્ટ જેવા મામલાઓમાં માત્ર ઇસ્લામિક કાયદો જ લાગુ પડશે.
ભેદભાવનો મુદ્દો ક્યાં છે? શરિયા કાયદા મુજબ ઉત્તરાધિકારના નિયમો કુરાનની આયતો પર આધારિત છે. સામાન્ય નિયમ મુજબ, એક જ કક્ષાના વારસદારોમાં, સ્ત્રીનો હિસ્સો પુરુષના હિસ્સા કરતા અડધો (Half) હોય છે. દાખલા તરીકે, પિતાની સંપત્તિમાં દીકરાને દીકરી કરતાં બમણો હિસ્સો મળે છે. આધુનિક માનવાધિકાર અને ભારતીય બંધારણની સમાનતાની કલમ (કલમ 14) ના પરિપ્રેક્ષ્યમાં, આ જોગવાઈ સીધી રીતે લિંગભેદ (Gender Discrimination) નું ઉદાહરણ પૂરી પાડે છે. અરજદારોએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ જ આધુનિક અસમાનતાને પડકારી છે.
5. એડવોકેટ પ્રશાંત ભૂષણની દલીલ: ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમનો વિકલ્પ
જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે ‘કાનૂની શૂન્યાવકાશ’ ની ચિંતા વ્યક્ત કરી, ત્યારે અરજદારના વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે એક રસપ્રદ કાનૂની વિકલ્પ રજૂ કર્યો હતો.
તેમણે તર્ક આપ્યો કે જો સુપ્રીમ કોર્ટ શરિયા કાયદાની વિવાદિત અને ભેદભાવપૂર્ણ કલમોને હટાવી દે છે, તો તે ખાલીપો ભરવા માટે દેશમાં પહેલેથી જ એક કાયદો અસ્તિત્વમાં છે – ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1925 (Indian Succession Act, 1925).
ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ એવો કાયદો છે જે ખ્રિસ્તીઓ, પારસીઓ અને તે લોકો પર લાગુ પડે છે જેઓ સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ લગ્ન કરે છે. આ કાયદામાં વારસાની વહેંચણી માટે ધર્મ કે લિંગના આધારે કોઈ ભેદભાવ કરવામાં આવ્યો નથી. પ્રશાંત ભૂષણનું સૂચન હતું કે જ્યાં સુધી UCC લાગુ ન થાય, ત્યાં સુધી મુસ્લિમ મહિલાઓને ન્યાય અપાવવા માટે આ ધર્મનિરપેક્ષ (Secular) કાયદાને મુસ્લિમો પર પણ લાગુ કરી શકાય છે. જો કે, અદાલતનું માનવું છે કે આવા મોટા પાયે પરિવર્તન સંસદીય ચર્ચા અને ધારાકીય પ્રક્રિયા (Legislative process) દ્વારા જ થવા જોઈએ.
6. યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (UCC) એટલે શું? (A Deep Dive into UCC)
સુપ્રીમ કોર્ટે જે યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ લાગુ કરવાનો સમય આવી ગયો છે તેવું કહ્યું, તે વાસ્તવમાં શું છે?
ભારતમાં ગુનાહિત કાયદાઓ (Criminal Laws) તમામ નાગરિકો માટે સમાન છે. પછી ભલે તે હિન્દુ હોય, મુસ્લિમ હોય કે ખ્રિસ્તી, હત્યા કે ચોરી કરવા પર સમાન ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS / IPC) હેઠળ સમાન સજા મળે છે.
પરંતુ, સિવિલ કાયદાઓ (Civil Laws) માં, ખાસ કરીને પારિવારિક મામલાઓમાં (Personal Laws), ભારતમાં ધર્મ આધારિત અલગ અલગ કાયદાઓ છે:
- હિન્દુઓ, શીખો, જૈનો અને બૌદ્ધો માટે હિન્દુ મેરેજ એક્ટ (1955) અને હિન્દુ સક્સેશન એક્ટ (1956) છે.
- મુસ્લિમો માટે મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ (શરિયત) એપ્લિકેશન એક્ટ (1937) છે.
- ખ્રિસ્તીઓ અને પારસીઓ માટે અલગ કાયદા છે.
યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (સમાન નાગરિક સંહિતા) નો અર્થ એ છે કે સમગ્ર દેશ માટે એક જ સમાન કાયદો હોવો જોઈએ જે ધર્મ, જાતિ અથવા લિંગને ધ્યાનમાં લીધા વિના તમામ ધાર્મિક સમુદાયોના લગ્ન, છૂટાછેડા, ભરણપોષણ, ઉત્તરાધિકાર અને દત્તક (Adoption) લેવાની પ્રક્રિયાઓને નિયંત્રિત કરે.
UCC નો મુખ્ય હેતુ સામાજિક ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવાનો છે, ખાસ કરીને મહિલાઓને સમાન અધિકારો અપાવવાનો.
7. ઐતિહાસિક ચુકાદાઓ: જ્યારે-જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે UCC ની માંગ કરી
આ કોઈ પહેલી વાર નથી જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે યુનિફોર્મ સિવિલ કોડની યાદ અપાવી હોય. ભારતીય ન્યાયતંત્રના ઇતિહાસમાં એવા અનેક સીમાચિહ્નરૂપ (Landmark) ચુકાદાઓ આવ્યા છે, જેમાં અદાલતોએ વારંવાર સરકારને UCC લાગુ કરવાની ટકોર કરી છે:
1. શાહ બાનો કેસ (1985): મોહમ્મદ અહેમદ ખાન વિ. શાહ બાનો બેગમ કેસ ભારતના કાનૂની ઇતિહાસનો ટર્નિંગ પોઇન્ટ માનવામાં આવે છે. આ કેસમાં 73 વર્ષીય મુસ્લિમ મહિલા શાહ બાનોએ છૂટાછેડા પછી તેના પતિ પાસે ભરણપોષણ (Maintenance) ની માંગણી કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે CrPC ની કલમ 125 હેઠળ તેને ભરણપોષણ આપવાનો આદેશ આપ્યો અને ચુકાદામાં સ્પષ્ટ લખ્યું કે, “તે દુઃખદ છે કે કલમ 44 એક મૃત અક્ષર (Dead letter) બની ગઈ છે. સમાન નાગરિક સંહિતા રાષ્ટ્રીય એકીકરણમાં મદદ કરશે.”
2. સરલા મુદગલ કેસ (1995): Uniform Civil Code India આ કેસમાં એવો પ્રશ્ન હતો કે શું કોઈ હિન્દુ પુરુષ પોતાની પ્રથમ પત્નીને છૂટાછેડા આપ્યા વિના ઇસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કરીને બીજું લગ્ન કરી શકે છે? કોર્ટે આવા લગ્નને રદબાતલ ઠેરવ્યા અને સરકારને પૂછ્યું કે ભારતના નાગરિકો માટે સમાન કાયદો (UCC) ઘડવામાં આટલો વિલંબ કેમ થઈ રહ્યો છે?
3. જોન વલ્લમત્તમ કેસ (2003): આ કેસમાં તત્કાલિન મુખ્ય ન્યાયાધીશ વી.એન. ખરેની બેન્ચે ખ્રિસ્તી ઉત્તરાધિકાર કાયદાની એક જોગવાઈને ગેરબંધારણીય ઠેરવી હતી અને જણાવ્યું હતું કે યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ દેશમાં ધાર્મિક અને વૈચારિક મતભેદોને દૂર કરવામાં મદદ કરશે.
4. શાયરા બાનો કેસ (ટ્રિપલ તલાક – 2017): આ ઐતિહાસિક કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મુસ્લિમ સમાજમાં પ્રચલિત ‘ઇન્સ્ટન્ટ ટ્રિપલ તલાક’ (તલાક-એ-બિદ્દત) ની પ્રથાને ગેરબંધારણીય અને મનસ્વી ગણાવીને રદ કરી હતી. આ કેસે દર્શાવ્યું કે ધાર્મિક પર્સનલ લૉ જો મહિલાઓના મૂળભૂત અધિકારોનું હનન કરતા હોય, તો કોર્ટ તેમાં દખલ કરી શકે છે. પરંતુ સંપૂર્ણ સુધારા માટે અદાલતે સરકારને જ કાયદો ઘડવાનું સૂચન કર્યું હતું.
8. ભારતમાં UCC ની સામાજિક અને રાજકીય અસરો (Socio-Political Implications)
સુપ્રીમ કોર્ટની આ તાજેતરની ટિપ્પણી ભારતના વર્તમાન રાજકીય માહોલમાં ખૂબ જ અગત્યની બની જાય છે. UCC એ માત્ર એક કાનૂની મુદ્દો નથી, પરંતુ તે ભારતના સામાજિક અને રાજકીય ફેબ્રિક (તાણાવાણા) સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલો છે.
UCC ના સમર્થકોની દલીલ: જે લોકો UCC નું સમર્થન કરે છે, તેઓ માને છે કે આધુનિક અને લોકશાહી દેશમાં ધર્મના આધારે અલગ-અલગ કાયદાઓ હોવા જોઈએ નહીં. એક દેશ, એક કાયદો એ રાષ્ટ્રીય એકતા (National Integration) માટે આવશ્યક છે. સૌથી મોટો ફાયદો મહિલા સશક્તિકરણ છે. હાલના પર્સનલ લૉ (ભલે હિન્દુ હોય કે મુસ્લિમ) મોટાભાગે પિતૃસત્તાક (Patriarchal) માનસિકતાથી ઘડાયેલા છે. UCC આવવાથી લગ્ન, વારસો અને છૂટાછેડામાં દરેક મહિલાને પુરુષ સમાન અધિકાર મળશે.
UCC ના વિરોધીઓની દલીલ: ઘણા લઘુમતી સમુદાયો (Minority communities), ખાસ કરીને મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ બોર્ડ અને અન્ય ધાર્મિક સંગઠનો, UCC નો વિરોધ કરે છે. તેમની દલીલ છે કે ભારત એક વિવિધતામાં એકતા ધરાવતો દેશ છે. બંધારણની કલમ 25 દરેક નાગરિકને પોતાના ધર્મનું પાલન કરવાની અને તે મુજબ આચરણ કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે. તેમનો ડર છે કે સમાન નાગરિક સંહિતાના નામે બહુમતી સમુદાયના કાયદાઓ લઘુમતીઓ પર થોપી દેવામાં આવશે, જેનાથી તેમની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ (Cultural identity) જોખમમાં મુકાશે.
રાજ્ય કક્ષાએ લેવાયેલા પગલાં: સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણીઓ વચ્ચે, એ નોંધવું પણ જરૂરી છે કે ઉત્તરાખંડ (Uttarakhand) ભારતનું પહેલું એવું રાજ્ય બની ગયું છે જેણે સ્વતંત્રતા પછી પોતાના રાજ્યમાં યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ બિલ પસાર કર્યું છે. ગોવા પાસે પોર્ટુગીઝ સમયથી પોતાનો સમાન નાગરિક કાયદો છે. આ રાજ્યોના મોડેલ હવે દેશવ્યાપી કાયદા માટે બ્લુ પ્રિન્ટ (Blue print) બની શકે છે.
9. મહિલા અધિકારો અને કાનૂની સંઘર્ષની લાંબી યાત્રા
ભારતીય બંધારણે મહિલાઓને સમાનતાનો અધિકાર આપ્યો છે, પરંતુ પર્સનલ કાયદાઓ હંમેશાથી આ સમાનતા આડે અંતરાય બન્યા છે.
માત્ર મુસ્લિમ સમાજ જ નહીં, હિન્દુ સમાજમાં પણ મહિલાઓને સમાન અધિકાર મેળવવામાં લાંબો સંઘર્ષ કરવો પડ્યો હતો. 1956 ના હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમમાં પણ શરૂઆતમાં દીકરીઓને પૈતૃક સંપત્તિ (Coparcenary property) માં સમાન અધિકાર નહોતો. તે માટે છેક 2005 માં કાયદામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો અને સુપ્રીમ કોર્ટે 2020 માં વિનિતા શર્મા વિ. રાકેશ શર્મા કેસમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે દીકરીઓનો જન્મથી જ પિતાની સંપત્તિમાં દીકરા જેટલો જ હક છે.
આ જ રીતે, મુસ્લિમ મહિલાઓ પણ હવે પોતાના અધિકારો પ્રત્યે જાગૃત બની છે. તેઓ શરિયા કાયદાની એવી જોગવાઈઓને પડકારી રહી છે જે તેમને પુરુષો કરતાં નીચો દરજ્જો આપે છે. બહુપત્નીત્વ (Polygamy), હલાલા (Halala) અને અસમાન વારસાના અધિકારો સામે મુસ્લિમ મહિલાઓ હવે ખુલીને સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો ખખડાવી રહી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની આ તાજેતરની ટિપ્પણી એ વાતની સાબિતી છે કે અદાલત મુસ્લિમ મહિલાઓની આ વેદનાને સમજે છે. જસ્ટિસ બાગચીનું એ નિવેદન કે “અરજીમાં ભેદભાવપૂર્ણ મુદ્દો ખૂબ જ મજબૂત છે”, એ દર્શાવે છે કે કાયદાકીય દૃષ્ટિએ મહિલાઓ સાથે થઈ રહેલો અન્યાય કોર્ટ માટે પણ ચિંતાનો વિષય છે. પરંતુ કોર્ટ કાયદો ઘડી શકતી ન હોવાથી, તેણે આ દડો સંસદના કોર્ટમાં નાખ્યો છે.
10. સંસદ માટે એક આહ્વાન અને જવાબદારી (The Road Ahead)
સુપ્રીમ કોર્ટની મુખ્ય જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની બેન્ચની આ ટિપ્પણીઓએ ભારતના સામાજિક અને રાજકીય વાતાવરણમાં એક નવો સંચાર કર્યો છે. “યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ લાગુ કરવાનો આ યોગ્ય સમય છે” – Uniform Civil Code India આ માત્ર એક વાક્ય નથી, પરંતુ આધુનિક ભારતની જરૂરિયાતનો અવાજ છે.
1937 ના શરિયત કાયદાને રદ કરવાની માંગ અને મુસ્લિમ મહિલાઓ માટે સમાન ઉત્તરાધિકારની અપીલ, એ 21મી સદીના ભારતમાં લિંગ સમાનતા (Gender Equality) ની એક વ્યાપક ચળવળનો જ હિસ્સો છે.
જોકે, અદાલતે અત્યંત પરિપક્વતા દર્શાવતા કાનૂની શૂન્યાવકાશ (Legal Vacuum) ના ભય વિશે ચેતવણી આપી છે. ન્યાયતંત્ર સમજે છે કે પર્સનલ લૉ એ લોકોની આસ્થા, પરંપરા અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલો અત્યંત સંવેદનશીલ વિષય છે. ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ (Judicial activism) દ્વારા તેને રાતોરાત બદલી નાખવાથી સમાજમાં અરાજકતા ફેલાઈ શકે છે.
માટે, હવે દેશની નજર સંસદ અને કેન્દ્ર સરકાર પર રહેલી છે. બંધારણના ઘડવૈયાઓએ કલમ 44 દ્વારા જે સપનું જોયું હતું – એક એવા ભારતનું નિર્માણ જ્યાં દરેક નાગરિક માટે, ધર્મ કે લિંગના ભેદભાવ વિના, સમાન દીવાની કાયદો હોય – તે સાકાર કરવાની જવાબદારી હવે દેશના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની છે.
યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ લાગુ કરવાની પ્રક્રિયા લોકશાહી ઢબે, તમામ ધાર્મિક સમુદાયોને વિશ્વાસમાં લઈને અને વિસ્તૃત સંસદીય ચર્ચા દ્વારા જ પૂર્ણ થવી જોઈએ. જ્યારે આવું થશે, ત્યારે જ માત્ર મુસ્લિમ મહિલાઓ જ નહીં, પરંતુ દેશની તમામ મહિલાઓને સાચા અર્થમાં ન્યાય અને સમાનતા મળી શકશે. કોર્ટે પોતાનો સ્પષ્ટ અભિપ્રાય આપી દીધો છે; હવે જોવાનું એ રહે છે કે દેશની સંસદ આ દિશામાં ક્યારે અને કેવું નિર્ણાયક પગલું ભરે છે.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.