ભારતના ઇતિહાસમાં અનેક સામ્રાજ્યોના ઉદય અને અસ્તની ગાથાઓ છે. મૌર્યથી લઈને મુઘલો સુધી અને મરાઠાઓથી લઈને અંગ્રેજો સુધી, લગભગ દરેક શક્તિએ અખંડ ભારત પર રાજ કરવાના પ્રયાસો કર્યા. પરંતુ આ બધાની વચ્ચે Goa History કંઈક અલગ જ વાર્તા કહે છે. ભારતનો આ નાનકડો પ્રદેશ મુઘલો અને અંગ્રેજો જેવા શક્તિશાળી શાસકો માટે કાયમ એક ‘અજેય કિલ્લો’ બની રહ્યો.
ગોવા પર પોર્ટુગીઝોએ લગભગ 450 વર્ષ સુધી શાસન કર્યું, જે ભારતના કોઈપણ અન્ય ભાગ પરના વિદેશી શાસન કરતા વધુ લાંબુ હતું. આજના આ વિશેષ આર્ટિકલમાં આપણે જાણીશું કે મુઘલો અને અંગ્રેજો કેમ ગોવાને જીતી શક્યા નહીં અને તેની પાછળના ઐતિહાસિક કારણો શું હતા.
ગોવા તેના સુંદર દરિયા કિનારા માટે આજે પ્રખ્યાત છે, પરંતુ 16મી અને 17મી સદીમાં તે વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વનું બંદર હતું. Goa History માં 1510નું વર્ષ સીમાચિહ્નરૂપ છે, જ્યારે અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કે બીજાપુરના સુલતાન પાસેથી ગોવા જીતી લીધું હતું. ત્યારથી લઈને 1961 સુધી, ગોવા પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું.
1. મુઘલોની નબળી નૌકાસેના (Weak Mughal Navy)
મુઘલ સામ્રાજ્ય જમીન પર અત્યંત શક્તિશાળી હતું, પરંતુ તેમની પાસે પોર્ટુગીઝો જેવી આધુનિક નૌકાસેના નહોતી.
- દરિયાઈ વર્ચસ્વ: પોર્ટુગીઝો પાસે તે સમયના સૌથી આધુનિક જહાજો અને તોપો હતી. મુઘલ બાદશાહ અકબર અને ઔરંગઝેબ જાણતા હતા કે જો તેઓ ગોવા પર જમીન માર્ગે હુમલો કરશે, તો પોર્ટુગીઝો દરિયાઈ માર્ગે તેમનો સપ્લાય રોકી દેશે.
- હજ યાત્રા: મુઘલોને તેમના હજ યાત્રીઓના જહાજોની સુરક્ષા માટે પોર્ટુગીઝો પર નિર્ભર રહેવું પડતું હતું, તેથી તેઓએ સીધું યુદ્ધ કરવાનું ટાળ્યું હતું.
2. મરાઠાઓ સાથેનું યુદ્ધ અને મુઘલોની દખલ
1683માં મરાઠા શાસક સંભાજી મહારાજે ગોવા પર જોરદાર આક્રમણ કર્યું હતું. તે સમયે પોર્ટુગીઝો હારવાની અણી પર હતા.
- વ્યૂહાત્મક ગઠબંધન: મુઘલોને ડર હતો કે જો મરાઠાઓ ગોવા જીતી લેશે, તો તેઓ વધુ શક્તિશાળી બનશે. તેથી, ઔરંગઝેબે પોતાની સેના મોકલીને આડકતરી રીતે પોર્ટુગીઝોને બચાવ્યા હતા. Goa History માં આ એક એવો વળાંક હતો જ્યાં બે દુશ્મનોએ ત્રીજા શક્તિશાળી પક્ષને રોકવા માટે એકબીજાને મદદ કરી હતી.
3. અંગ્રેજો અને પોર્ટુગીઝો વચ્ચેના જૂના સંબંધો
અંગ્રેજોએ લગભગ આખા ભારત પર કબજો જમાવ્યો, પણ ગોવાને ક્યારેય હસ્તગત કરવાનો ગંભીર પ્રયાસ ન કર્યો.
- એંગ્લો-પોર્ટુગીઝ એલાયન્સ: બ્રિટન અને પોર્ટુગલ વચ્ચે 1373થી એક સંધિ હતી, જે વિશ્વની સૌથી જૂની સક્રિય સૈન્ય સંધિ માનવામાં આવે છે.
- રાજદ્વારી સંબંધો: 1661માં પોર્ટુગીઝ રાજકુમારી કેથરિનના લગ્ન ઈંગ્લેન્ડના રાજા ચાર્લ્સ બીજા સાથે થયા ત્યારે મુંબઈ ટાપુ દહેજમાં આપવામાં આવ્યો હતો. આ ગાઢ સંબંધોને કારણે અંગ્રેજોએ પોર્ટુગીઝોના પ્રદેશો (ગોવા, દમણ અને દીવ) પર હુમલો ન કર્યો.
4. ગોવાની ભૌગોલિક સ્થિતિ
ગોવા કુદરતી રીતે સુરક્ષિત છે. એક તરફ પશ્ચિમ ઘાટના પહાડો અને બીજી તરફ અરબી સમુદ્ર તેને જમીન માર્ગે હુમલો કરનારાઓ માટે મુશ્કેલ બનાવે છે. પોર્ટુગીઝોએ નદીઓના મુખ પર મજબૂત કિલ્લાઓ બાંધ્યા હતા, જે કોઈ પણ નૌકાદળ માટે ભેદવા અશક્ય હતા.
શું અંગ્રેજોએ ક્યારેય પ્રયાસ કર્યો હતો?
હા, નેપોલિયનિક યુદ્ધો દરમિયાન (1799-1813), અંગ્રેજોએ ફ્રેન્ચોના ડરથી ગોવા પર ‘રક્ષણ’ આપવાના બહાને થોડો સમય કબજો કર્યો હતો, પરંતુ યુદ્ધ સમાપ્ત થતા જ તેમણે શાંતિપૂર્વક ગોવા પોર્ટુગીઝોને પરત કરી દીધું હતું. આ દર્શાવે છે કે અંગ્રેજો ગોવાને જીતવાને બદલે તેને એક મિત્ર રાષ્ટ્રના પ્રદેશ તરીકે જોતા હતા.
Goa History સાબિત કરે છે કે માત્ર સૈન્ય શક્તિ જ નહીં, પરંતુ રાજદ્વારી સંબંધો અને નૌકાદળનું વર્ચસ્વ પણ ઈતિહાસ બદલી શકે છે. મુઘલો પાસે જમીની સેના હતી પણ નૌકાદળ નહોતું, જ્યારે અંગ્રેજો પાસે સેના હતી પણ પોર્ટુગલ સાથેની મિત્રતા આડી આવતી હતી. આ જ કારણ છે કે 1947માં ભારત આઝાદ થયું હોવા છતાં, ગોવાને આઝાદ થવામાં વધુ 14 વર્ષ લાગ્યા અને 1961માં ‘ઓપરેશન વિજય’ દ્વારા તે ભારતનો હિસ્સો બન્યું.
Goa History (FAQs):
ગોવા ભારતનો ભાગ ક્યારે બન્યું?
ગોવા 19 ડિસેમ્બર, 1961ના રોજ ભારતીય સેનાના ‘ઓપરેશન વિજય’ દ્વારા પોર્ટુગીઝ શાસનમાંથી મુક્ત થઈને ભારતનો ભાગ બન્યું.
પોર્ટુગીઝોએ ગોવા પર કેટલા વર્ષ શાસન કર્યું?
પોર્ટુગીઝોએ ગોવા પર આશરે 451 વર્ષ (1510 થી 1961) સુધી શાસન કર્યું હતું.
મુઘલ બાદશાહ ઔરંગઝેબે કેમ ગોવા પર હુમલો ન કર્યો?
ઔરંગઝેબને પોર્ટુગીઝો કરતા મરાઠાઓથી વધુ ડર હતો. તેણે મરાઠાઓની શક્તિ રોકવા માટે પોર્ટુગીઝો સાથે વ્યૂહાત્મક સમજૂતી કરી હતી.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.