આપણે જ્યારે પણ બજારમાં ફળ ખરીદવા જઈએ છીએ, ત્યારે સફરજન કે ચીકુ કિલોના ભાવે મળે છે, પણ કેળા હંમેશા ‘ડઝન’ ના ભાવે જ વેચાય છે. તમારા મનમાં ક્યારેય એવો પ્રશ્ન થયો છે કે એક ડઝનમાં ૧૨ નંગ જ કેમ હોય છે? ૧૦ કે ૧૫ કેમ નહીં? આ માત્ર કેળાની વાત નથી, પણ ઈંડાથી લઈને બંગડીઓ સુધી ઘણી વસ્તુઓ ૧૨ ના જૂથમાં વેચાય છે.
History of Dozen System ની પાછળ હજારો વર્ષ જૂનો ઈતિહાસ અને ગણિતનું વિજ્ઞાન છુપાયેલું છે.
૧૨ નંબરનું ગણિત અને ઈતિહાસ
દુનિયામાં માપન (Measurement) ની ઘણી પદ્ધતિઓ છે, પરંતુ ડઝન એટલે કે ૧૨ નંગની સિસ્ટમ સૌથી જૂની છે. History of Dozen System ના મૂળ પ્રાચીન સુમેરિયન અને બેબીલોનિયન સભ્યતામાં જોવા મળે છે. તેઓ ગણતરી માટે ૧૦ ને બદલે ૧૨ ના ગુણાંકનો ઉપયોગ કરતા હતા.
આ પદ્ધતિ પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. આંગળીના વેઢાની ગણતરી (Finger Counting)
આપણે આજે ૧૦ આંગળીઓ પર ગણતરી કરીએ છીએ, પણ પ્રાચીન સમયના લોકો અંગૂઠાનો ઉપયોગ કરીને બાકીની ચાર આંગળીઓના વેઢા ગણતા હતા.
- જો તમે તમારા અંગૂઠાથી બાકીની ચાર આંગળીઓના વેઢા ગણો, તો એક હાથમાં કુલ ૧૨ વેઢા થાય છે.
- આ જ કારણ છે કે પ્રાચીન સમયમાં ૧૨ ના અંકને ગણતરી માટેનો આધાર માનવામાં આવ્યો. આ જ પદ્ધતિ આગળ જતાં History of Dozen System તરીકે ઓળખાઈ.
૨. ગણિતની સરળતા (Mathematical Versatility)
૧૨ એક એવો અંક છે જેને સરળતાથી વિભાજિત કરી શકાય છે. ૧૦ ના અંકને તમે માત્ર ૨ અને ૫ વડે ભાગી શકો છો, પણ ૧૨ ના અંકને તમે ૨, ૩, ૪ અને ૬ વડે ભાગી શકો છો.
- ઉદાહરણ તરીકે: જો તમારે એક ડઝન કેળાને બે, ત્રણ કે ચાર લોકો વચ્ચે વહેંચવા હોય, તો તે સરળતાથી વહેંચી શકાય છે. વેપારમાં આ પ્રકારની સરળતા અત્યંત જરૂરી હોવાથી ૧૨ નંગની પદ્ધતિ વધુ લોકપ્રિય બની.
કેળા અને ડઝનનો સંબંધ
કેળા હંમેશા ડઝનમાં જ કેમ વેચાય છે તેની પાછળ વ્યવહારિક કારણો પણ છે:
- વજનમાં અસમાનતા: કેળા કુદરતી રીતે અલગ-અલગ કદ અને વજનના હોય છે. જો તેને કિલોના ભાવે વેચવામાં આવે, તો દરેક વખતે વજન કરવામાં સમય વધુ બગડે છે. નંગના હિસાબે (ડઝનમાં) વેચવાથી વેપારી અને ગ્રાહક બંને માટે હિસાબ કરવો સરળ રહે છે.
- પેકેજિંગમાં સરળતા: જૂના જમાનામાં જ્યારે કેળાને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જવામાં આવતા, ત્યારે ૧૨ ના જૂથમાં તેને ગોઠવવા અને પેક કરવા વધુ સરળ રહેતા હતા.
દુનિયામાં ૧૨ ના અંકનું મહત્વ
માત્ર કેળા જ નહીં, પણ આપણા જીવનના ઘણા પાસાઓ ૧૨ ના અંક સાથે જોડાયેલા છે, જે History of Dozen System ની અસરો દર્શાવે છે:
- સમય: એક દિવસમાં ૨૪ કલાક હોય છે (૧૨ દિવસના અને ૧૨ રાતના). એક કલાકમાં ૬૦ મિનિટ હોય છે, જે ૧૨ ના ગુણાંકમાં છે.
- કેલેન્ડર: વર્ષમાં ૧૨ મહિના હોય છે.
- રાશિચક્ર: જ્યોતિષશાસ્ત્રમાં પણ ૧૨ રાશિઓ (Zodiac Signs) હોય છે.
ડઝન સિસ્ટમની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ?
ઈતિહાસકારોના મતે, ‘ડઝન’ (Dozen) શબ્દ ફ્રેન્ચ શબ્દ ‘Douzaine’ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે ૧૨. રોમન સામ્રાજ્ય દરમિયાન પણ ૧૨ ના અંકનો ઉપયોગ સિક્કાઓ અને માપન માટે થતો હતો. અંગ્રેજીમાં જેને ‘Imperial System’ કહેવામાં આવે છે, તેમાં પણ ૧૨ ઇંચ બરાબર ૧ ફૂટ જેવી ગણતરીઓ આ જ History of Dozen System નો હિસ્સો છે.
આમ, કેળાના એક ડઝનમાં ૧૨ નંગ હોવા પાછળ કોઈ અંધશ્રદ્ધા નથી, પરંતુ હજારો વર્ષ જૂની ગણતરીની પદ્ધતિ અને વ્યવહારિક સરળતા છે. આંગળીના વેઢાથી શરૂ થયેલી આ સફર આજે વૈશ્વિક વેપારનો એક અભિન્ન અંગ બની ગઈ છે. હવે જ્યારે પણ તમે બજારમાં કેળા ખરીદવા જાઓ, ત્યારે યાદ કરજો કે તમે માત્ર ફળ નથી ખરીદી રહ્યા, પણ હજારો વર્ષ જૂની માનવ ઉત્ક્રાંતિની એક પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છો.
History of Dozen System (FAQs):
શું દુનિયાના દરેક દેશમાં કેળા ડઝનમાં જ વેચાય છે?
ના, ઘણા યુરોપિયન દેશો અને અમેરિકામાં કેળા કિલો (અથવા પાઉન્ડ) ના ભાવે પણ વેચાય છે, પરંતુ ભારત અને દક્ષિણ એશિયામાં ડઝન પદ્ધતિ વધુ પ્રચલિત છે.
‘બેકર ડઝન’ (Baker’s Dozen) એટલે શું?
બેકર ડઝન એટલે ૧૩ નંગ. પ્રાચીન સમયમાં ઇંગ્લેન્ડમાં જો કોઈ બેકર પાઉં (Bread) ઓછી વજનની વેચે તો તેને કડક સજા થતી. તેથી, ભૂલથી પણ વજન ઓછું ન થાય તે માટે બેકર્સ ૧૨ ને બદલે ૧૩ નંગ આપતા હતા.
૧૨ પછી બીજી મોટી ગણતરીની પદ્ધતિ કઈ છે?
૧૨ નંગ એટલે ૧ ડઝન અને ૧૨ ડઝન એટલે ૧ ગ્રોસ (Gross – ૧૪૪ નંગ). જથ્થાબંધ વેપારમાં ગ્રોસનો ઉપયોગ વધુ થાય છે.
અંકિતા ગૌતમ CTC News સાથે જોડાયેલા એક લોકપ્રિય અભિનેત્રી (Actor) અને પ્રભાવશાળી સોશિયલ મીડિયા ઇન્ફ્લુએન્સર છે. મનોરંજન જગત અને ડિજિટલ કન્ટેન્ટ ક્રિએશનમાં બહોળો અનુભવ ધરાવતા અંકિતાબેન વાચકો સુધી લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન અને એન્ટરટેઈનમેન્ટ જગતના સચોટ સમાચાર પહોંચાડે છે. તેમની સર્જનાત્મક શૈલી અને સોશિયલ મીડિયા પરની મજબૂત પકડ તેમને એક આધુનિક અને વિશ્વાસપાત્ર મીડિયા પર્સનાલિટી બનાવે છે.